संकटले जन्माएको नयाँ सोच- समाचार - कान्तिपुर समाचार

संकटले जन्माएको नयाँ सोच

कोभिड–१९ ले सिर्जित समस्या सुल्झाउन यहीँ उपलब्ध सामग्री प्रयोग गरेर भेन्टिलेटर, पीसीआर मेसिन, रोबोट, बुथ, फेससिल्डलगायतका टुल बनाउने प्रयास भइरहेका छन्
विजय तिमल्सिना

काठमाडौँ — थापाथली इन्जिनियरिङ क्याम्पसका इलेक्ट्रोनिक्स इन्जिनियरिङका विद्यार्थी कपालिक खनाल आफूले बनाएको भेन्टिलेटरलाई अन्तिम रूप दिने तयारीमा छन् । कोभिड–१९ को उपचारका लागि अस्पतालमा भेन्टिलेटर अभाव भएको थाहा पाएपछि उनले अनुसन्धान गरेर त्यसको प्रोटोटाइप तयार पारेका हुन् ।

यो ‘लो कस्ट’ भेन्टिलेटर हो । बिरामीलाई बढीमा एक दिनसम्म राख्न सकिने गरी यसको डिजाइन गरिएको छ । खनालले यसको नाम ‘नोभल भेन्ट’ राखेका छन् ।

खनालले प्रोटोटाइप राष्ट्रिय ट्रमा सेन्टरका दुई जना चिकित्सकलाई देखाएका छन् । उनीहरुको सुझावअनुसार त्यसलाई सुधार्नमा उनको ध्यान अहिले केन्द्रित छ । उनले मेडिकल काउन्सिलका अध्यक्ष डा. भगवान कोइरालालाई पनि आफ्नो प्रोटोटाइप भेन्टिलेटर देखाइसकेका छन् । डा. कोइरालाले पनि भेन्टिलेटर सुधार्न सुझाव दिएको खनालले सुनाए ।

खनालले आफ्नो घरमा रहेका सामान जोरजाम गरी भेन्टिलेटर तयार गरेका हुन् । भेन्टिलेटरलाई काम गर्न सक्ने बनाउन आवश्यक सामान जोहो गर्नका लागि सघाउने सरकारी वचन उनले पाएका छन् । ‘स्वास्थ्यमन्त्री भानुभक्त ढकालले भेन्टिलेटर निर्माणका लागि आवश्यक सामान ल्याउन सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाउनुभएको छ,’ उनले भने । नेपाल भित्रिने जहाजमार्फत सामान ल्याएपछि भेन्टिलेटरलाई काम गर्न सक्ने बनाउने खनालले बताए ।

भेन्टिलेटर निर्माणमा खनाललाई सफ्टवेयर इन्जिनियर सुशान्त दाहालले सघाइरहेका छन् । एमआईटीले सार्वजनिक गरेको सन्दर्भ सामग्री अध्ययन गरी सोहीअनुरूप भेन्टिलेटर तयार पारेको खनालले जानकारी दिए । यसलाई विज्ञ चिकित्सकको सल्लाहबमोजिम सुधार गरी अभावको पूर्ति गर्न सकिने उनले बताए । यसको निर्माण लागत ३२ हजार रुपैयाँ जति परेको उनले जनाए ।

कोभिड–१९ को संक्रमणको भयले अधिकतर देशजस्तै नेपाल पनि तीन सातादेखि ठप्प छ । यही बेला स्थानीय स्तरको समस्या सम्बोधनका लागि नयाँनयाँ सोचसहित ‘टुल’ बनाउने प्रयास भइरहेका छन्, खनाल त्यसैका उदाहरण हुन् ।

रोबोटिक्स एसोसिएसन अफ नेपाल (र्‍यान) ले पनि कोभिड–१९ को संकटमा स्थिति सहज बनाउन केही प्रयास गरिरहेको छ । र्‍यानका अध्यक्ष विकास गुरुङले संस्थाले ५ वटा काममा ध्यान केन्द्रित गरिरहेको जानकारी दिए । जसमध्ये पहिलो काम ड्रोन र्‍यापिङ रेस्पोन्स टिम गठन हो । यसको उद्देश्य ड्रोनसँग सम्बन्धित काम गरिरहेका संस्था र ड्रोन पाइलटलाई एकीकृत गरी ड्रोनमार्फत लकडाउन निगरानी गर्न नेपाल प्रहरीलाई सघाउनु हो ।

ड्रोनमार्फत अनुगमनका लागि शिक्षा तथा विज्ञान प्रविधि मन्त्रालयले टेक एन्ड इन्नोभेसन समिति गठन गरेको र यसले नेपाल प्रहरीलाई ड्रोनमार्फत निगरानीका लागि सघाउन पहल गरिरहेको अध्यक्ष गुरुङले जानकारी दिए ।

र्‍यान सदस्यहरुले अस्पतालमा खाना र स्वाब संकलन गर्ने रोबोट निर्माण गरिरहेका छन् । यो रोबोटले कम्प्युटरबाट दिइएको निर्देशनका आधारमा अस्पतालमा कोभिड–१९ का संक्रमित बिरामीलाई खाना पुर्‍याउने र संक्रमित वा आशंका गरिएको व्यक्तिबाट संकलित नमुना एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुर्‍याउने काम गर्न सक्नेछ । अहिले यसको प्रोटोटाइपको काम भइरहेको र केही दिनमै पूरा भएपछि परीक्षण गर्न केही अस्पताल र चिकित्सकसँग छलफल भइरहेको गुरुङले जानकारी दिए । र्‍यानले आयोजना गर्ने यन्त्र रोबोटिक्स प्रतिस्पर्धामा कान्तिवीर नामसहित सहभागी हुन आएको समूहले यो रोबोट तयार पारिरहेको छ ।

नेपाल इन्नोभेसन म्यापिङ टुल नाम दिएर अहिले भइरहेका इन्नोभेसनलाई एकीकृत गर्ने प्लेटफर्म बनाउने काम पनि भइरहेको गुरुङले जानकारी दिए । यो वेब प्रणालीमा कोभिड–१९ संक्रमणलाई कम गर्न, उपचारमा सघाउन वा अन्य काम सहज बनाउन निर्माण गर्न लागिएको टुलबारे जानकारी दिन सकिनेछ । यसमा राख्न ७० वटा नयाँ आइडिया संकलन गरिएको उनले बताए ।

यो प्रणालीमा कुन अस्पताल, स्वास्थ्यकर्मी वा कोभिड–१९ विरुद्ध काम गरिरहेकाहरुलाई कस्तो खालको टुल आवश्यक छ भनेर पनि माग राख्न सकिने र यसमा आबद्ध भएकाहरुले मिलेर समस्या समाधानका उपाय निकाल्ने यसको अवधारणा हो । यसलाई निर्माण गरी सरकारी निकायलाई हस्तान्तरण गर्ने गुरुङले बताए ।

कोभिड–१९ र संक्रमणको विबषयमा सामाजिक सञ्जालमा फैलिने गलत जानकारी (फेक न्युज) लाई रोक्न अनलाइन टुल बनाउने काममा पनि एउटा समूह सक्रिय रहेको उनले बताए ।

र्‍यानको सुदूरपश्चिम च्याप्टरले धनगढी अस्पतालमा उपचारका लागि सुरक्षित बुथ पनि निर्माण गरेको छ । धनगढी अस्पतालको आवश्यकता सम्बोधन गर्न बुथ निर्माण गरी हस्तान्तरण गरिएको हो । दक्षिण कोरियामा चिकित्सक सुरक्षित रहेर कोभिड–१९ संक्रमित वा आशंकित बिरामी जाँच्न यस्तो सुरक्षित बुथ निर्माण गरिएको थियो । त्यही डिजाइन हेरी यहाँ बुथ निर्माण थालिएको हो ।

‘अहिले सुरु गरिएका कतिपय योजना तत्काल पूरा नहोलान् तर संकटको घडीमा नयाँनयाँ उपायका लागि भइरहेको प्रयासले राम्रो आविष्कारका लागि हामीलाई प्रेरित गर्न सक्छ, भविष्यमा हाम्रो समस्या समाधानका लागि विभिन्न विकल्प निर्माण गर्न सक्षम बनाउँछ,’ र्‍यान अध्यक्ष गुरुङले भने ।

महावीर पुन नेतृत्वको राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रको आर्थिक सहयोगमा धनगढी अस्पतालका लागि बुथ निर्माण गरिएको हो । केन्द्रका अध्यक्ष पुनले फेसबुकमा

काठमाडौं, ललितपुर, भक्तपुर, विराटनगर, इटहरी, धरान, उर्लाबारी, बुटवल, वीरगन्ज, महेन्द्रनगर, धनगढी, पोखरा र बाग्लुङका अस्पतालमा पनि यस्तै किसिमका बुथ निर्माणका लागि विभिन्न समूहले काम गरिरहेको जानकारी गराएका छन् । ‘यो बुथ आविष्कार केन्द्रका इन्जिनियरहरुले वीर अस्पताल र सैनिक अस्पताल छाउनीका चिकित्सकसँग छलफल गरेर कोरियन डिजाइनलाई थप सुधार गरी नयाँ डिजाइन गरेका छन्,’ पुनले फेसबुकमा लेखेका छन्, ‘अन्य ठाउँमा बुथ बनाइरहेकाहरुका लागि गाइडलाइन पनि बनाइएको छ ।’

यो चिकित्सक बस्ने बुथ हो । ३ मिटर भन्दा परबाट बुथमा स्वच्छ हावा भित्र्याउने र चिकित्सकले पन्जासहितको हात बाहिर निकालेर बिरामी जाँच गर्ने गरी यो बुथ निर्माण गरिएको हो ।

केन्द्रले स्थानीयस्तरमै उपलब्ध स्रोतसाधन प्रयोग गरी तयार पारेको व्यक्तिगत सुरक्षा उपकरण (पीपीई) १ सय १८ जना एम्बुलेन्स चालकहरुलाई वितरण गरिसकेको छ । केन्द्रले तयार पारेको पीपीईको सुरक्षाको विषयमा चिकित्सकहरुले शंका व्यक्त गरे पनि पुनले भने आफ्नो फेसबुकमार्फत ‘केही खान नपाएर मर्नुभन्दा कन्दमूल खाएरै भए पनि बाँच्नु उपयुक्त’ हुने भन्दै जवाफ फर्काएका छन् ।

केन्द्रले अस्पतालमा बिग्रिएका भेन्टिलेटरहरु बनाउन पहल थाल्नुका साथै उपचारमा सघाउने कुनै किसिमका आइडिया भएका वा सामग्री निर्माण गर्न सक्नेहरुलाई सम्पर्कमा आउन अनुरोध गरेको छ ।

केन्द्रका अध्यक्ष पुनले फेसबुकमार्फत दिएको जानकारीअनुसार हालसम्म ४८ जिल्लाका १ सय ४५ वटा सरकारी अस्पताल, निजी अस्पताल, प्राथमिक उपचार केन्द्र, क्वारेन्टाइन सेन्टरलाई गरी २२ सय ५० वटा पीपीई हस्तान्तरण गरिएको छ । ठूला अस्पताललाई १५ देखि २५ वटासम्म, मझौला अस्पताललाई १० देखि १५ वटा र हेल्थपोस्टहरुलाई ५ वटासम्म पीपीई इिएको उनले जानकारी गराएका छन् ।

केन्द्रले ट्रमा सेन्टरको ८ वटा र वीर अस्पतालको ३ वटा भेन्टिलेटर मर्मत गरेको जनाएको छ । साथै, एक पटक प्रयोग भइसकेको मास्क र पीपीई गाउनलाई कीटाणुरहित बनाएर फेरि प्रयोगका लागि यूभी ट्रिटमेन्ट प्रणाली बनाउने प्रयास भइरहेको केन्द्रले जनाएको छ ।

फुटुङ इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजीले भने बिरामी जाँच्न आवश्यक पीसीआर मेसिनको डिजाइन गरिरहेको यसका प्रमुख वैज्ञानिक असीम ढकालले बताए ।

उनका अनुसार डिजाइन तयार भएको मेसिनलाई अटोमेसनमा लैजान अनुसन्धान भइरहेको छ । ‘स्वाब संकलन गरेर मेसिनमा राखेपछि सबै परीक्षणपश्चात् पोजेटिभ र नेगेटिभ नतिजा बताउने गरी स्वचालित बनाउने काममा लागेका छौं,’ उनले भने, ‘सरकारले सहयोग गर्ने हो भने केही समयमै यो तयार पार्न सकिन्छ ।’

अहिले भने मेसिनलाई स्वाबबाट आनुवंशिक गुण परीक्षण गर्ने काममा केन्द्रित गराइएको उनले जानकारी दिए । ‘अहिले आरएनए एक्स्ट्र्याक्ट गर्न खोजिरहेका छौं,’ उनले भने, ‘यो काम डेढ महिनाजतिमा सकिन्छ ।’ नेपालमै पीसीआर मेसिन उत्पादन गर्न र स्वचालित बनाउन सरकारको सहयोग अपेक्षा गरेको उनले बताए ।

संस्थाले यसअघि पानीमा झाडापखालाको कीटाणु परीक्षण गर्ने र फोक्सोमा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या जाँच गर्ने टुलको अनुसन्धान गरिरहेको थियो । हाललाई भने पीसीआर डिजाइनमा ध्यान केन्द्रित गरेको ढकालले जानकारी दिए ।

नेपाल एप्लाइड म्याथम्याटिक एन्ड इन्फर्मेसन इन्स्टिच्युट फर रिसर्च (नामी) ले पनि तीनवटा आइडियामा काम गरिरहेका यसका अध्यक्ष तथा अनुसन्धान वैज्ञानिक विशेष खनालले जानकारी दिए ।

नामीले विशेषगरी फेसबुकमार्फत बाँडिने जानकारी सत्य हुन् वा होइनन् छुट्याउन हेलोगोलु नामक च्याटबट बनाएको छ । यो च्याटबटले कोभिड–१९ सम्बन्धी आधिकारिक जानकारी दिन सघाउँछ ।

यस्तै, नेपालमा रहेका अस्पताल, स्वास्थ्य संस्था, त्यहाँ रहेका शय्या संख्याको सिमुलेट गर्ने टुल विकास गरिरहेको खनालले जानकारी दिए । यो टुलले कहाँ कति शय्या आवश्यक छ, कोभिड–१९ संक्रमणको जोखिम कस्तो छ भनेर जानकारी दिनेछ । यसमा नामीका वैज्ञानिकसहित विदेशमा बस्ने नेपाली मूलका वैज्ञानिकहरुले पनि सघाइरहेको उनले बताए ।

नामीले कन्ट्र्याक्ट ट्रेसिङबाट आएको तथ्यांक एकीकृत गर्न नपरोस् र दुरुपयोग पनि नहोस् भनेर सिंगापुरमा अपनाइएको जस्ता मोडल विकास गर्न लागेको उनले बताए । यो कन्ट्र्याक्ट ट्रेसिङ एपले ब्लुतुथ र जीपीएसका आधारमा कुन ठाउँ कोभिड–१९ संक्रमणको सम्भावनाले कत्ति सुरक्षित छ, लक्षण भएको व्यक्तिसग भेट भएको छ कि छैन भनेर जानकारी दिनेछ । यसमा प्रयोगकर्ताले आफूमा भएको लक्षण अपडेट गर्न सक्छन् जसको तथ्यांक मोबाइलमै रहन्छ र नजिक आएका व्यक्तिहरुलाई मात्रै जानकारी दिइन्छ । यस्तो प्रणालीले तथ्यांक एकीकृत नहुने र दुरुपयोग नहुने उनले बताए ।

कोभिड–१९ संक्रमितको पहिचानमा सघाउन युथ इन्नोभेसन ल्याबले पनि राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणलाई सघाइरहेको छ । ल्याबले तयार पारेको कन्ट्याक्ट ट्रेसिङ एप र वेबसाइटमा सबै जिल्लाको प्रशासन कार्यालयबाट तथ्यांक संकलन भइरहेको ल्याबका संस्थापक तथा सीईओ प्रदीप खतिवडाले जानकारी दिए ।

यो प्रणालीमा विदेशबाट नेपाल भित्रिएका सबै व्यक्ति तथा उनीहरुको सम्पर्कमा आएकाहरुको विवरण संकलन गर्ने र आइसोलेसनमा राख्नुपर्ने मानिसको सूची तयार पार्ने काम हुन्छ । यो प्रणालीबाट कोही व्यक्ति आइसोलेसनमा बस्नुपर्ने भनेर पहिचान भए अर्को निकायलाई जानकारी दिएर आइसोलेसनमा राख्न लगाउने गरी काम भइरहेको छ ।

संस्थागत रूपमा मात्रै नभई व्यक्तिगत रूपमा पनि आफूले जानेको सीप प्रयोग गरी उपचार सामग्री निर्माणमा सहयोग गर्ने क्रम पनि जारी छ । अवकाशप्राप्त सरकारी कर्मचारी मिङ्मार शेर्पाले घरमै बनाएको फेससिल्ड पाटन, वीर, धुलिखेल र टेकु अस्पताललाई हस्तान्तरण गरेको ट्वीटरमार्फत जानकारी गराएका छन् । उनले ट्वीटरमा फेससिल्ड बनाउने तरिकाको भिडियो बनाएर राखेका छन् । स्टेसनरी पसलमा किन्न पाइने क्लियर सिट, फर्निचर पसलमा पाइने प्लास्टिकको टेप र इलास्टिक प्रयोग गरी फेससिल्ड बनाएको उनले बताएका छन् ।

प्रकाशित : चैत्र २९, २०७६ ०७:३४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कोरोना, भूमण्डलीकृत पुँजीवाद र नयाँ विकल्प

सूर्यराज आचार्य, मुमाराम खनाल

मार्च २०२० मा अमेरिकी अखबार ‘द न्युयोर्क टाइम्स’ले एउटा अचम्मलाग्दो समाचार प्रकाशित गर्‍यो । 

अमेरिकास्थित मेडिकल उपकरण बनाउने एउटा सानो जापानी कम्पनी ‘न्युपोर्ट’सँग अमेरिकी सरकारले प्रचलित मूल्यको तुलनामा निकै सस्तो दरमा हजारौंको संख्यामा
भेन्टिलेटर आपूर्ति गर्ने सम्झौता गरेको रहेछ । सन् २००८ मा गरिएको उक्त सम्झौतामा ‘न्युपोर्ट’ले प्रतियुनिट ३ हजार डलरमा भेन्टिलेटर आपूर्ति गर्ने कबुल गरेछ ।
सन् २०११ मा ‘न्युपोर्ट’ले सरकारलाई आपूर्ति गर्ने नमुना मेसिन तयार पारी सफलतापूर्वक परीक्षण पनि गरेछ । तर अत्यन्तै महँगो दरमा भेन्टिलेटर बेच्दै आएका ठूला कम्पनीको नाफामा प्रत्यक्ष असर पर्ने देखिएपछि कोभिडिएन नामको एउटा ठूलो कम्पनीले ‘न्युपोर्ट’लाई नै किनेछ । सस्तो मूल्यमा भेन्टिलेटर उत्पादन गरेर लाखौंको संख्यामा आपूर्ति गर्ने योजनालाई यसरी बीचैमा तुहाइएको रहेछ । अहिले समस्त संसार कोरोना भाइरसको लडाइँमा होमिएका बेला यो समाचार खास प्रासंगिक छ । विश्वलाई मिनेटभरमै खरानी पार्न सक्ने हजारौं आणविक शस्त्र भएको सर्वशक्तिमान देश अमेरिका नै कोरोना भाइरसको लडाइँमा हायलकायल छ । सरकारी आँकडाअनुसार अमेरिकाको वार्षिक सैनिक खर्च ७ सय ५ अर्ब अमेरिकी डलर छ । आणविक हतियारलाई तयारी अवस्थामा राख्न मात्रै वार्षिक ५० अर्ब डलर खर्च हुने अनुमान छ । तर, स्वास्थ्यकर्मीले प्रयोग गर्ने प्रतियुनिट १०/१५ डलर पर्ने सुरक्षासाधन ‘पीपीई’को कमी हुँदा कोरोना नियन्त्रणको अग्रपंक्तिमा रहने स्वास्थ्यकर्मी जोखिममा छन् । प्रतियुनिट १०/१५ हजार डलर पर्ने भेन्टिलेटर अभावमा बिरामीमध्ये कसलाई बचाउने र कसलाई मर्न दिने भन्ने अस्पतालका विधि–विधान बन्दै छन् ।
हालैका वर्षहरूमा देखिएका सार्स, मर्स र इन्फ्लुएन्जाजस्ता महामारीको अनुभवका आधारमा जनस्वास्थ्यविज्ञहरूले यस्ता अत्यावश्यक स्वास्थ्य उपकरणको पर्याप्त भण्डारण हुनुपर्नेमा सरकारलाई समयमै सचेत गराएका थिए । तर कुनै पनि मुलुकमा त्यसप्रकारको तयारी देखिएन । भौतिक विकास, प्रविधि, स्रोत, साधन र सम्पत्तिका हिसाबले सम्पन्न अमेरिकामा समेत मामुली स्वास्थ्य उपकरण तथा भेन्टिलेटर अभावले सर्वसाधारणले ज्यान गुमाउनुपर्ने अवस्था कसरी सिर्जना भयो ? अन्य मुलुकमा पनि यस्तै प्रश्न चर्चामा आएका छन् । कोभिड–१९ को विश्वव्यापी महामारीको संकटले गर्दा आधुनिक विश्व व्यवस्था र आर्थिक–सामाजिक प्रणालीका मूलभूत पक्षमा केही गम्भीर प्रश्न जन्मिएका छन् ।
राज्यप्रणाली र विरोधाभास
प्रणालीगत सोच (सिस्टम थिङ्किङ) को अवधारणाअनुसार कुनै पनि प्रणाली विभिन्न सह–प्रणालीहरू मिलेर बनेको हुन्छ । सबै सह–प्रणालीहरूको समन्वयात्मक र सन्तुलित विकास हुन सक्दा मात्र समग्र प्रणालीको विकास पनि दिगो र टिकाउ हुन्छ । तर सह–प्रणालीबीचको जटिल प्रकृतिको अन्तरसम्बन्धले गर्दा समयक्रममा समग्र प्रणालीले अपेक्षा गरेभन्दा फरक बाटो समात्न सक्छ । कुनै यौटा या सीमित सह–प्रणालीको मात्र एकांगी वृद्धि र विकास भएमा ढिलो वा चाँडो अन्य सह–प्रणालीहरूसँग टकराउन पुग्छ । जसले गर्दा समग्र प्रणालीमा द्वन्द्व र अन्तरविरोध उत्पन्न हुन्छ । यसबाट समग्र प्रणालीको कार्यकुशलता क्षीण हुँदै जान्छ र अन्ततः आधारभूत संरचनामा उल्लेख्य परिवर्तन हुन सक्छ । समग्र प्रणालीमा आउने यस्तो परिवर्तन र उथलपुथल अमेरिकी दार्शनिक थोमस कुनको अवधारणा ‘प्याराडाइम सिफ्ट’को चरणसम्म पनि पुग्न सक्छ । र, यसले वैज्ञानिक सिद्धान्तको व्याख्या, पुनर्व्याख्या र अन्तरनिहित मूल्यमान्यतामा समेत उल्लेख्य फेरबदल ल्याउँछ ।
कोरोना भाइरसको विश्वव्यापी संकटले विश्वव्यवस्थामा अन्तरनिहित केही विरोधाभासी पक्षहरूलाई पनि सतहमा ल्याइदिएको छ । यसले विश्वव्यवस्थामा कुनै न कुनै प्रकारको उन्नत फेरबदलको माग गर्नेछ । यस्तो फेरबदल विद्यमान मूल्य–मान्यताभित्रै अन्तरनिहित संरचनात्मक परिवर्तन मात्र हुनेछ कि नयाँ मूल्य–मान्यतासहितको ‘प्याराडाइम सिफ्ट’को तहमा हुनेछ भन्ने यक्षप्रश्न अहिले विश्वसामु तेर्सिएको छ ।
मानव सभ्यताको पछिल्लो २ हजार वर्षको इतिहास मात्र हेर्ने हो भने पनि यसले बारम्बार उथलपुथल बेहोरेको छ । पुराना राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक मान्यताहरू भत्किने र नयाँ बन्ने क्रमसँगै शक्तिशाली साम्राज्यहरू पतन हुने र नयाँ विश्वशक्तिको उदय हुने चक्र चालु छ । पश्चिमा देशहरूबाट सुरु भएको औद्योगिक क्रान्तिपछि तीव्र बनेको परिवर्तनको रफ्तार अझै जारी छ । र, दोस्रो विश्वयुद्धपछिको ७५ वर्षमा संसारले प्रविधि र भौतिक पक्षमा अभूतपूर्व विकास गरेको छ ।
यसका सकारात्मक परिणाम पनि विश्वले उपभोग गरेको छ । १९ औं शताब्दीको मध्यसम्म विश्वमा मानिसको औसत आयु २९ वर्ष मात्र थियो । अझ २० औं शताब्दीको पूर्वार्द्धसम्म पनि एसियाली र अफ्रिकी मुलुकहरूको औसत आयु २६/२७ वर्ष जति मात्र थियो । तर अहिले मानिसको विश्व औसत आयु करिब ७२ वर्ष छ । मातृ शिशु मृत्युदर र स्वास्थ्य सेवाको प्रगतिले गर्दा यसमा उल्लेख्य सुधार आएको छ । कृषिमा भएको प्राविधिक विकास र खाद्य वितरण प्रणालीका कारणले सन् ७० को दशकदेखि भोकमरीको समस्या न्यून हुँदै अहिले लगभग शून्यको अवस्थामा छ । भौतिक विकास, सुविधा, शिक्षा, आय/आर्जन, शान्ति/सुरक्षालगायतका क्षेत्रमा पनि संसारले उत्साहजनक प्रगति हासिल गरेको छ ।
पछिल्लो ४० वर्षमा ‘नवउदारवादी’अर्थ–राजनीतिक संरचना र भूमण्डलीकरणको प्रक्रियाअन्तर्गत विश्व व्यापार र पुँजी बजारको तीव्र विस्तार, औद्योगिक उत्पादन प्रणालीको व्यापक विकेन्द्रीकरण, यातायात सम्पर्क, सूचना प्रविधि आदि पक्षमा अभूतपूर्व प्रगति भएको छ । विश्व बैंकको तथ्यांकअनुसार सन् १९७० मा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार विश्वको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको २७ प्रतिशत मात्र थियो । सन् २०१८ सम्म आउँदा यो अनुपात ५९ प्रतिशत पुगेको छ । औद्योगिक उत्पादनका पार्टपुर्जाहरू अत्यन्तै किफायती रूपले संसारभरिका कलकारखानाहरूमा छरिएर बन्न थालेका छन् । एउटा आईफोन मोबाइल सेटको पार्टपुर्जा निर्माण र आपूर्तिका लागि २ सयभन्दा बढी कम्पनी संलग्न हुनु यसको गतिलो उदाहरण हो ।
भूमण्डलीकरण र विरोधाभास विश्व पुँजीवादको आडमा आक्रामक र एकांकी तरिकाले तीव्र गतिमा विस्तार भएको भूमण्डलीकरणका विरोधाभासपूर्ण संकेतहरू यसको प्रारम्भिक चरणमा नै देखा पर्न थालिसकेका थिए । सन् १९८० को दशकको ल्याटिन अमेरिकी वित्तीय संकट, १९९० को दशकको पूर्वी एसियाको वित्तीय संकट, २००८ को विश्व आर्थिक संकट, जलवायु परिवर्तन, वातावरणीय समस्या, बढ्दो सामाजिक असमानता आदि विषयलाई नवउदारवाद र भूमण्डलीकरणसँग जोडेर हेर्ने गरिएको छ।
औद्योगिक क्रान्तिसँगै अर्थव्यवस्थामा बलियो पकड बनाउँदै गरेको पुँजीवादको विरोधाभासपूर्ण चरित्रलाई कार्ल मार्क्सले १९ सौं शताब्दीको मध्यतिर नै देखिसकेका थिए । समयक्रममा पुँजीवादी संरचना आफैंभित्रको अन्तरविरोधले पतन हुने र त्यसको ठाउँ समाजवादले लिने मार्क्सको दाबी थियो । तर मार्क्सवादको समीक्षात्मक अध्ययन गर्ने क्रममा सन् ४० को दशकमा अस्ट्रियन अर्थशास्त्री
जोसेफ सुम्पेटरले पुँजीवादको ‘आर्थिक असफलता’ले होइन, बरु पुँजीवादको ‘सिर्जनशील सफलता’ले यसको संरचना भत्किने अवधारणा अगाडि सारे । सुम्पेटरको यो सिर्जनशील विनिर्माण (क्रिएटिभ डिस्ट्रक्सन) को अवधारणाले भत्केको पुँजीवादी संरचनाबाट मार्क्सले भनेजस्तो समाजवाद होइन, पुँजीवादी चरित्रकै उन्नत संरचना निर्माण हुने दाबी गरेको थियो ।
तसर्थ, सोभियत संघको पतन र शीतयुद्धको अन्त्यलाई पुँजीवादको विजयको रूपमा अर्थ्याइयो । पश्चिमा चिन्तकहरूले अर्थ–राजनीतिको लामो विकासक्रम उदार लोकतन्त्र र खुला बजार अर्थतन्त्रको ‘शाश्वत’प्रणालीमा पुगेर टुंगिएको बौद्धिक निष्कर्षमा पुग्न कुनै विलम्ब गरेनन् । मार्क्सवादको ‘वैधता’मा पनि बेजोडको धक्का लाग्यो । नवउदारवादको ‘निर्विकल्प’आलोकमा बेलगाम बनेको पुँजीवादले भूमण्डलीकरणका संरचनालाई आफ्नो स्वार्थमा ढाल्ने अनुकूल परिस्थिति निर्माण भयो र त्यसको अधिकतम उपयोग गरियो ।
अन्तर्राष्ट्रिय पुँजीका लागि विकासशील देशका पुँजी बजार खुला गरिए । तर विकसित देशका प्रविधि र श्रम बजार भने खुला भएनन् । विकासशील देशको कृषि उत्पादनले पनि विभिन्न निहुँमा विकसित देशको बजारमा पहुँच पाएनन् । अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थाहरूको अगुवाइमा बहुराष्ट्रिय निगम र अन्तर्राष्ट्रिय पुँजीका लागि विकासशील देशमा नीतिगत तारतम्य मिलाउने काम गरियो । अर्कोतिर भूमण्डलीकरणबाट चौतर्फी लाभान्वित पुँजीवादले विकसित देशको अर्थ–राजनीतिमा पनि आफ्नो प्रभाव कस्दै लग्यो ।
तर पछिल्ला वर्षमा पश्चिमा देशहरूबीचमा नै नवउदारवाद, पुँजीवाद र भूमण्डलीकरण आलोचित हुन थाल्यो । भूमण्डलीकरणले समग्र राष्ट्रिय हितभन्दा सीमित पुँजीपतिको स्वार्थ पक्षपोषण गरेकाले विकसित मुलुकसमेतमा धनी, मध्यम र निम्न वर्गबीचको आर्थिक विषमता बढ्दै गरेको भन्ने बुझाइ व्यापक हुँदै गयो । सन् २००८ को विश्व आर्थिक संकटले नववदारवाद र पुँजीवादको जरोलाई नराम्रोसँग हल्लाइदियो । उता चीनको समन्वयकारी आर्थिक व्यवस्थापनले पश्चिमा मुलुकलाई उक्त संकटसँग जुध्न सघायो । पश्चिमा मुलुकहरू आर्थिक संकटको चपेटामा हुँदा चीन ९/१० प्रतिशत आर्थिक वृद्धिको बाटोमा थियो । मूलतः नवउदारवादी आर्थिक नीति नै २००८ को आर्थिक संकटको जिम्मेवार कारण ठानियो । निर्विकल्प मानिएको नवउदारवादको असफलताबारे पश्चिमी मुलुकका आर्थिक/राजनीतिक विश्लेषकहरूको बीचमा बहस आरम्भ हुन थाले ।
नवउदारवादका प्रवक्ताका रूपमा परिचित ‘द एन्ड अफ द हिस्ट्री एन्ड लास्ट म्यान’पुस्तकका लेखक फ्रान्सिस फुकुयामासमेतले ‘चीनको अर्थ–राजनीतिक व्यवस्था नवउदारवादको सम्भावित विकल्प हुन सक्ने’सम्मको टिप्पणी गर्न थाले । सन् २०१३ मा फ्रान्सेली अर्थशास्त्री थोमस पिकेटी ‘क्यापिटल इन द ट्वान्टी फर्स्ट सेन्चुरी’नामक बहुचर्चित पुस्तकमार्फत देखापरे । ‘पुँजीवादको आधारभूत चरित्रले सामाजिक/आर्थिक विषमता निम्त्याउँछ र दिगो आर्थिक विकासमा व्यवधान पुर्‍याउँछ’भन्ने उनको पुस्तकको निष्कर्ष छ । उक्त निष्कर्षलाई आम रूपमा स्वागत गर्दै पिकेटीलाई पश्चिमा लोकप्रिय छापामा ‘नयाँ मार्क्स’को उपमा दिइयो । यसरी नवउदारवाद र पुँजीवादले वैधता गुमाउँदै गयो र यसको प्रतिरक्षा गर्ने बौद्धिक समूह पातलो हुँदै गयो ।
जनस्वास्थ्यसँग सम्बन्धित विषय भए पनि कोभिड–१९ ले नवउदारवाद, पुँजीवाद र भूमण्डलीकरणबाट निःसृत गलत अर्थ–राजनीतिक मान्यता र त्यसबाट निर्देशित त्रुटिपूर्ण विकास मोडेलका समस्यामूलक पक्ष र परिणामलाई आम मानिसले बुझ्ने गरी सतहमा ल्याइदिएको छ । कोभिड–१९ को महामारीसँग जुध्न सम्पन्न मुलुकहरूको समेत असफलतालाई यिनै पक्षसँग जोडेर हेर्ने नयाँ बहसको थालनी भएको छ । यसका केही खास वस्तुगत आधारहरू पनि सतहमा देखिएका छन् ।
पहिलो, भूमण्डलीकरणको प्रक्रियामार्फत विश्वका मुलुकहरूका बीचमा व्यापार, यातायात र सञ्चारको विकास तथा बढ्दै गरेको आर्थिक तथा सामाजिक सम्पर्क आधुनिक समाजको महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो । तर यस्तो सहज सम्पर्कले जनस्वास्थ्यमा ठूलो जोखिम निम्त्याउने मानव इतिहासको अनुभव छ । भूमण्डलीकरणको प्रक्रियाले सघन सम्पर्कमा ल्याएका पूर्वी एसिया, युरोप र अमेरिका कोभिड–१९ को कडा चपेटा परेका छन् । भूमण्डलीकरणको प्रक्रियालाई हाँक्ने पुँजीवादी प्रणाली अँगालेका अग्रणी मुलुकहरूले यस्तो जोखिम न्यूनीकरणका लागि लगानी र पूर्वतयारी किन गरेनन् ?
दोस्रो, आर्थिक प्रणालीको मुख्य लक्ष्य उपलब्ध सीमित स्रोत र साधनको प्रभावकारी र विवेकपूर्ण उपयोगद्वारा समाजको आवश्यकता पूर्ति गर्ने हो । स्वाभाविक प्रश्न उठ्छ— समाजभित्रको कुन वर्ग र कुन समूहको आवश्यकता ? वास्तवमा बजार प्रणालीमा आधारित अर्थतन्त्र आफैंमा ‘वाद’निरपेक्ष व्यवस्था हो । यस्तो अर्थतन्त्रले पुँजीपति वा बृहत् समाजमध्ये कसको पक्षपोषण गर्छ भन्ने कुरा अर्थतन्त्रले अख्तियार गर्ने नीतिले निर्धारण गर्छ ।
नवउदारवादी विकासको सोच मूलतः पुँजीवादका लागि आवश्यक नाफा र अर्थ–राजनीतिक प्रभुत्वको सुनिश्चितता हासिल गर्नेतर्फ निर्देशित भयो । नवउदारवादी विकास र प्रगतिको प्रमुख सूचक ठानिएको आर्थिक वृद्धिदरले वातावरण, स्वच्छ जीवन पद्धति र सामाजिक समतालाई समेट्न सकेन । मानव अस्तित्वलाई नै जोखिममा पार्ने जलवायु परिवर्तनको समस्या सम्बोधन गर्दा नाफा घट्ने हुँदा पुँजीवादी प्रणालीले ठोस कदम चाल्न सकेको छैन । विकासको यस्तो सोच र मोडेलले अन्य गम्भीर विपद् र महामारी निम्त्याउने निश्चित छ । र, यसको विकल्प खोज्न विलम्ब गरिनु हुँदैन ।
तेस्रो, पुँजीवाद र भूमण्डलीकरणले भौतिक विकास, प्रविधिको प्रयोग, लगानी र उत्पादकत्वमा वृद्धि, आर्थिक प्रगति आदिजस्ता पक्षमा सकारात्मक योगदान पुर्‍याएको छ । तर प्रगति र उन्नतिको लाभांश वितरण अत्यन्तै असमान छ । र, यो विषमता अझै बढ्दै गइरहेको छ । अमेरिकाको कुल राष्ट्रिय सम्पत्तिको ४० प्रतिशत हिस्सा जनसंख्याको १ प्रतिशत सबैभन्दा धनी वर्गसँग छ । अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था ‘अक्सफाम’का अनुसार विश्व आर्थिक वृद्धिबाट हुने लाभको ८२.५ प्रतिसत हिस्सा सबैभन्दा धनी १ प्रतिशतले हडप्छन् । तर त्यसबाट उत्पन्न हुने विकास र प्रगतिको प्रतिकूल असर र जोखिमको ठूलो मूल्य गरिब र विपन्नहरूले चुकाउनुपर्छ । सामाजिक न्याय र मानवताका हिसाबले पनि पुँजीवादी मोडेल त्रुटिपूर्ण देखिएको छ ।
नेपाली राजनीति र विरोधाभास
कोभिड–१९ भाइरसले विश्वलाई हायलकायल पारेको समयसँग तुलना गर्ने हो भने यो नेपालमा अपेक्षाकृत केही ढिलो गरी भित्रिएको हो । विश्वका अन्य देशमा जस्तै आरम्भमा बाहिरबाट आएका व्यक्तिहरूमार्फत भित्रिएको कोरोना भर्खरै समुदायमा समेत फैलिन सुरु गरेको संकेत छ । समुदायमा फैलिन सुरु गर्दा नगर्दै नेपालमा पनि विश्व समुदायमा देखा परेका समान समस्याका साथसाथै हाम्रो राजनीतिक, आर्थिक तथा सामाजिक प्रणालीका विशिष्ट विरोधाभासहरू पनि उजागर हुन सुरु भएका छन् ।
एकातिर, कोरोनाको महामारी बढ्ने संकेत देखिएसँगै समस्त राज्यप्रणालीको अक्षमता र विफलता देखिएको छ । अर्कोतिर, उक्त विफलताले जन्माएको सर्वसाधारणको भय, असुरक्षा र प्रतिक्रियाले यथास्थितिमा नै रहेर मुलुकका आगामी दिनहरू शासक र नागरिक दुवैका लागि सुखद नरहने संकेतहरू देखिएका छन् ।
विश्वका विकसित मुलुकहरूको तुलनामा सीमित साधन स्रोत, दक्ष जनशक्ति र कमजोर पूर्वाधार भएको नेपालजस्तो राष्ट्रले पनि सम्पूर्ण राज्य प्रणालीको व्यवस्थित संयोजन गर्न सक्ने हो भने आशातीत परिणाम निकाल्न नसक्ने होइन । किनकि मुलुकको राज्य प्रणाली लथालिंग र भताभुंग छ भने अन्य पूर्वाधारको अवस्था राम्रो भए तापनि अपेक्षित परिणाम निकाल्न सकिँदंन । तर यहाँको अवस्थालाई हेर्ने हो भने दुवैतिरको व्यवस्था भयावह छ । यस्तो अवस्थामा महामारीको प्रभाव र तीव्रता वास्तविकताभन्दा कैयौं गुणा बढी परिमाणमा देखिन सक्छ । र, एउटा संकट गहिरिँदै जाँदा अन्य नसोचेका संकटहरू प्रकट हुन सक्छन् ।
कुनै पनि प्रणालीका सह–प्रणालीहरूले आपसमा सन्तुलन र समन्वय कायम गर्न सकेनन् भने सह–प्रणालीहरूबीचमा उत्पन्न हुने अन्तरविरोधका कारण अपेक्षित परिणाम प्राप्त नहुने मात्र हैन, मुख्य प्रणालीलाई नै क्षति पुग्छ । कोरोना भाइरससँग जुध्न अत्यावश्यक उपकरण र औषधि आयात गर्न सरकारले गरेको पहल र त्यसप्रति उठेका अनियमितताका प्रश्नहरूले मुलुकको राज्य प्रणालीको हविगतलाई प्रस्ट पारिसकेका छन् । यसले के संकेत गरेको छ भने मुलुकले विद्यमान कुनै पनि सह–प्रणालीको उपयोग गरेर राज्यप्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउन सक्ने आधारहरू समाप्त प्रायः बनेका छन् । कोरोना नियन्त्रणका लागि अत्यावश्यक उपकरण खरिद गर्न स्वास्थ्य मन्त्रालयद्वारा गरिएको टेन्डर आह्वान र रद्द, नयाँ व्यवसायी कम्पनीको छनोट र जिम्मा तथा सम्बन्धित कम्पनीको असफलता र नेपाली सेनाको आगमनले एकैपटक राज्यप्रणाली र सह–प्रणालीको अस्तव्यस्ताको कथा बकिरहेका छन् ।
स्वास्थ्यमन्त्री, कोरोना भाइरस नियन्त्रण उच्चस्तरीय समितिका संयोजक र स्वास्थ्य सेवा विभाग एकैपटक विवादित र प्रतिक्रियात्मक हुनुपर्ने दुःखद अवस्था हाम्रो राजनीतिक सोच, सामाजिक मान्यता, राज्यप्रणाली र यसका सह–प्रणालीहरूको सामूहिक विफलताले सिर्जेको आजको यथार्थ हो । यो रातारात परिवर्तन गर्न सकिने विषय होइन । किनकि यसका ऐतिहासिक जराहरू नेपालको राष्ट्र र राज्य निमार्णसँग अभिन्न रूपले जोडिएका छन् ।
नेपालको राष्ट्र निर्माणको आजको जग पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरणले तयार गरेको थियो । उक्त एकीकरणको तत्कालीन आधार सामन्ती राज्यविस्तार नै रहेको भए तापनि तात्कालिक सन्दर्भमा उक्त कदम ऐतिहासिक आवश्यकताको उपज थियो । तर पृथ्वीनारायण शाहको उक्त भौगोलिक एकीकरणले राष्ट्र निर्माणको तहसम्म विकसित बन्ने अवसर भने पाएन । किनकि त्यसपछिका शाहवंशीय राजाहरूले राष्ट्र निर्माणका अन्य अवयवहरूको विकासमा कुनै योगदान गर्न सकेनन् ।
राष्ट्र निर्माणको उक्त टुटेको कडीलाई जोड्ने अर्को ऐतिहासिक अवसर २००७ सालको राजनीतिक क्रान्तिले त्यसको नेतृत्व गर्ने तत्कालीन राजनीतिक शक्तिहरूलाई जुराइदिएको थियो । तर तत्कालीन परिवर्तित राजनीतिक परिस्थितिमा राजनीतिक दल, राजतन्त्र र भारतको त्रिपक्षीय भूमिकालाई सन्तुलनमा राख्न सक्ने राजनीतिक क्षमताको अभावमा दलहरूले उक्त अवसर गुमाए । नेपालको राजनीतिक इतिहासमा गुमेको उक्त अवसरले अहिलेसम्म पनि राजनीतिक दलहरूको विकास र चिन्तन प्रक्रियालाई नकारात्मक, प्रतिक्रियात्मक र विद्रोही बनाइरहेको छ । र, समग्र राज्यप्रणालीप्रतिको स्वामित्वमा विरोधाभासी चरित्रको विकास गरिदिएको छ ।
मूलतः राष्ट्र र राज्यनिर्माणको विषय राजनीतिक प्रश्न हो । ०७ सालमा राजा त्रिभुवनले संविधानसभामार्फत संविधान लेखिने प्रतिबद्धता जनाएका थिए र नेपाली कांग्रेसले सोअनुरूप संविधानको निर्माण गर्ने माग गरेको थियो । यदि त्यतिबेला नेपाली कांग्रेसको मागबमोजिम संविधानसभाको निर्वाचन र लोकतान्त्रिक संविधानको रचना गर्न सम्भव भएको भए नेपाली राष्ट्र निर्माणको इतिहास अर्कै हुने थियो कि भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ । ०७ सालको क्रान्तिले ल्याएको राजनीतिक परिवर्तनलाई जोगाउन संविधानसभाको निर्वाचनप्रति नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको समेत समर्थन र माग थियो ।
तर राजनीतिक दलहरूको लोकतान्त्रिक राष्ट्र निर्माणको उक्त कदम विविध कारणहरूले सफल हुन सकेन । स्वाभाविक रूपले राजनीतिक सफलता वा असफलतासँग राष्ट्र निर्माणको प्रश्न पनि जोडियो । यस कोणबाट विश्लेषण गर्ने हो भने लोकतान्त्रिक संस्कृतिको विकास र राज्य प्रणालीको निर्माण गर्न ०७ सालको क्रान्ति असफल भएपछि पृथ्वीनारायण शाहदेखि टुटेको राष्ट्र निर्माणको कडीलाई अलोकतान्त्रिक शैलीबाट जोड्न राजा महेन्द्र अघि सरे । यसै घटनाबाट निःसृत नेपालको राजनीतिक प्रणाली आजसम्म पनि मुक्त हुन सकेको छैन ।
पृथ्वीनारायण शाहको भौगोलिक एकीकरणलाई राजा महेन्द्रले अलोकतान्त्रिक र प्रतिक्रान्तिकारी राष्ट्रवादी धारको वैचारिक जगमा राष्ट्र निर्माणका अन्य अवयवहरूसमेत स्थापित गर्ने प्रयास गरे । भाषा, धर्म, भेष, साहित्य, वर्ग, क्षेत्र आदिजस्ता राष्ट्र निर्माणका प्रमुख अवयवहरूलाई समावेशीकरण होइन, समाहितीकरणमार्फत सामन्ति राष्ट्र निर्माणको प्रक्रियालाई अगाडि बढाए । परिणामस्वरूप, नेपालका राजनीतिक दलहरू राष्ट्र निर्माणको प्रक्रियाबाट यसरी बन्चित भए कि उनीहरू राज्यको समस्त प्रणालीप्रति असहिष्णु, प्रतिक्रियात्मक र विद्रोही बन्न पुगे ।
नेपाली कांग्रेस र कम्युनिस्ट पार्टीले माग गरेको संविधानसभाको निर्वाचन सम्पन्न हुन करिब अर्को ६ दशक लाग्यो । र, संविधानसभाको पहिलो बैठकले राजतन्त्रको अन्त्य गर्‍यो । ढिलै भए पनि राष्ट्र निर्माणको अर्को ऐतिहासिक अवसर यिनै मुख्य दुई दलले नै प्राप्त गरे । संविधानसभामार्फत संविधान पनि निर्माण भयो । समग्र राज्यप्रणाली र सह–प्रणालीहरू निर्माण गर्ने ठाउँमा पुग्दासमेत उनीहरूको राजनीतिक चरित्र संस्थापना शक्ति बनेर राष्ट्र निर्माणको टुटेको कडीलाई जोड्ने तहसम्म जान फेरि पनि सकेन । परिवर्तित सन्दर्भमा नेपाली राजनीतिक प्रणालीले आजसम्म पनि संस्थापना शक्तिको रिक्तता महसुस गरिरहेको देखिन्छ ।
त्यसैले, राजनीतिक परिवर्तनको मूल स्वरूप समाधानमुखी होइन, विरोधोन्मुख र प्रतिक्रियात्मक देखिन्छ । विरोधी पक्षको असफलतामा आफ्नो सफलता देख्ने क्रम निरन्तर जारी छ । परिवर्तनका बाहक बनेका राजनीतिक शक्तिहरूको आग्रहपूर्ण सोच र संकीर्ण दृष्टिकोणले गर्दा प्रणालीगत समाधानको सोच विकासै हुन पाएन । राजनीतिक परिवर्तनसँगै लयबद्ध भएर आर्थिक तथा सामाजिक रूपान्तरणको समष्टिगत ढाँचाको तर्जुमा गर्ने कुरा त परै छाडौं, सार्थक बहससमेत आरम्भ भएन । नत्र बीपी कोइराला र पुष्पलालले स्थापना गरेका दलका सरकारले शिक्षा र स्वास्थ्यजस्ता आधारभूत सामाजिक सेवाका क्षेत्रमा नाफाखोर व्यापारीले जस्तै नवउदारवादको विद्रूप स्वरूपलाई अवलम्बन कसरी गर्न सक्थे होलान् ?
भनिन्छ, संकटले नै अवसर पनि प्रदान गर्छ । तर नेपालको सन्दर्भमा कहिल्यै पनि संकटहरू किन अवसरमा रूपान्तरण भएनन् ? संकटहरू निरन्तर आइरहे तर तिनलाई समतामूलक समृद्धिको राष्ट्रिय आकांक्षा साकार पार्ने अवसरमा रूपान्तरण गर्न मूल राजनीतिक प्रणाली र त्यसका सह–प्रणालीहरू चुकिरहे । माओवादी विद्रोह, भूकम्प, नाकाबन्दी, हुरीबतास, बाढी, महामारी आदि संकटहरू अवसरमा रूपान्तरण कहिल्यै भएनन् । कोरोना भाइरसको महामारीबाट आउन सक्ने आसन्न संकटलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्न सकिएला ?
माथिका यावत् प्रश्नहरूको आलोकमा लोकतन्त्र, राज्यप्रणाली र सह–प्रणालीलाई व्यवस्थित गर्ने, परिणाममुखी बनाउने र यसको स्वामित्व ग्रहण गर्न सक्ने अवसर र आधार दुवै प्राप्त छ र हुनेछ । तर इतिहासमा बारम्बार चुक्दै आएका प्रमुख दलहरूलाई पुनः यस्तो अवसर प्राप्त हुने सम्भावना अत्यन्तै क्षीण छ । नेपाली लोकतन्त्र, राज्यप्रणाली र सह–प्रणालीहरूमा देखिएका अन्तरविरोधहरूले उन्नत प्रकारको परिवर्तनको माग गरेका छन् । कोभिड–१९ को विश्वव्यापी महामारीले नयाँ मूल्य–मान्यतासहितको ‘प्याराडाइम सिफ्ट’का लागि विश्व समुदायलाई ब्युँझाइदिएको छ । यसै प्रसंगमा नेपालमा पनि दशकौंदेखि त्रुटिपूर्ण रहेको राजनीतिक सोच, लोकतान्त्रिक अभ्यास र आर्थिक/सामाजिक रूपान्तरणको नीति तथा योजनामा ‘प्याराडाइम सिफ्ट’कै तहको फेरबदल गर्ने चुनौतीपूर्ण अवसर छ । यसका लागि राजनीतिक चिन्तक, बुद्धिजीवी, युवा, उद्यमी, व्यवसायी र आम नागरिकको सामूहिक विवेकको आवश्यकता छ ।

प्रकाशित : चैत्र २९, २०७६ ०७:१८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×