मगमगाउँदो सायरी

उर्दू सायरीको परम्परा धान्ने नेपालगन्जका सायरको सायरी यात्रा
मोहन मैनाली

काठमाडौँ — ‘जिन्दगीका ७४ वसन्त र ७४ पतझड कहिले आए, कहिले गए थाहै पाइएन । जिन्दगीसँग कुनै गुनासो पनि छैन किनभने यसले मलाई जहाँ दुःख दियो, त्यहीँ दुःखको ओखती पनि दियो । उदासी दियो त खुसी पनि दियो । आँसु दियो त मुस्कुराउने कला पनि दियो । काँडाको बिस्तरा दियो त त्यही काँडाको बिस्तरामा निद्रा पनि दियो । ‘सबैभन्दा ठूलो कुरा, सबैभन्दा ठूलो उपहार त जिन्दगीले मलाई सायरी दियो । शब्दसँग शब्द जोड्ने सीप दियो ।’

सायर अब्दुल लतीफ शौकले आफ्नो सायरीको पुस्तक ‘मताअ् शौक’ मा यस्तै लेखेका छन् । शौक नेपालगन्जका अघिल्लो पुस्ताका सायर हुन् । नेपालगन्ज उर्दू सायरीका लागि उर्वर छ । उर्दू एकेडेमीका अध्यक्ष इम्तियाज वफाका विचारमा ‘नेपालमा उर्दू सायरी सुरुमा नेपालगन्जका सायरहरूले थामेका थिए । सायरी गर्ने माहोल नेपालगन्जमा बढी थियो । पाका सायरहरूमा अहिले पनि नेपालगन्जका बढी छन् ।’


शौकले शब्दसँग शब्द जोडेर दुई वटा डायरी भरेका थिए । तिनमा तीन सौ/साढे तीन सौ सायरी थिए । अचानक दुवै डायरी हराए । ‘मसँग केही पनि बाँकी रहेन,’ उनले भने । उनी ती डायरी घरबाट बाहिर कहिल्यै लाँदैनथे तर कता गए कता । घरका कुना कुनामा पटक पटक खोजपडताल गरे तैपनि भेटिएनन् ।


‘२५/३० सालको मेहनत बर्बाद भयो,’ उनले भने । यस घटनालाई उनी ‘महकते जख्म’ अर्थात् बास्नादार घाउ ठान्छन् । मुसायरामा पढ्न छुट्याइएका सायरी उनी सानो डायरीमा टिपेर लान्थे । धन्न त्यस डायरीमा ३०/३५ वटा सायरी रहेछन् । ती र नेपाली भाषामा आफैंले लेखेका केही सायरी बटुलेर यो किताब निकाले । ‘त्यसैले यसको नाम मैले ‘मताअ् शौक’ अर्थात् ‘शौकको पुँजी’ राखेको छु,’ शौकले भने । सबै थोक गुमाएपछि जो पुँजी बाँकी रह्यो, त्यही हो यो । हेपिएका, दबाइएका तर इमानी मानिसका भावना अभिव्यक्त गर्ने कला अब्दुल लतीफ शौकको पुँजी हो । उनी लेख्छन् :

आती नहीं है भूख से गद्दारियां हमें

रखते नहीं हैं खौफे अजल हम गरिब लोग

देते हैं अपना खून वफा की जमिनको

बोते हैं दर्दे दिलका फसल हम गरीब लोग

सोते है शौक से फूस के छप्पर में चैन से

क्यों लें किसी का ताजमहल हम गरिब लोग ।


अलि पहिलेसम्म नेपालगन्जका उर्दूभाषी सायरलाई नेपाली भाषामा सायरी लेखिन्छ भन्ने थाहा थिएन, नेपालीमा सायरी लेख्नेलाई उर्दू सायरीको स्वाद थाहा थिएन । अहिले चाहिँ दुवै भाषाका सायरले एकअर्काका सायरीको स्वाद लिन्छन् । मुसायरामा दुवै भाषाका सायरी जम्ने गर्छन् ।


शौक नेपालगन्जमा बस्छन् । त्यहाँको बोलीचालीको भाषा अवधी हो । उनी सायरी उर्दूमा लेख्छन् । ‘नेपाली राम्रो जान्दिनँ, तैपनि केही लेखेको छु,’ शौकले भने । सानो सहर नेपालगन्जमा उर्दूमा रचना गर्ने धेरै सायर छन् । मौलाना अब्दुल जब्बार अन्सारी, अब्दुल लतीफ शौक, सैयद नेपाली, मोहम्मद मुस्तफा कुरैशी ‘अहसन’ र अब्दुल कौशर नेपाली जस्ता नेपालमा मात्र होइन, भारतमा समेत नाम चलेका उम्दा सायर छन् । अमीन खयाली, मोहम्मद हाशिम अञ्जुम र मोहम्मद उमर ‘असर’ जस्ता सायर आज सशरीर नरहे पनि उनीहरूले राम्रा सिर्जना छाडेर गएका छन् । अञ्जुमले आध्यात्मिक चिन्तनतिर ढल्किएका रचना सिर्जना गरेका थिए भने असरले समसामयिक विषय उठाएका थिए ।


अलि पहिलेको कुरा । त्यतिबेला नेपालमा लडाइँ चलिरहेको थियो । धेरै मानिस अनाहकमा मारिएका थिए । झट्ट हेर्दा मुसलमान समुदायमा लडाइँको कम असर परे जस्तो देखिन्थ्यो तर नेपालगन्जका उर्दू सायरहरूलाई यसले ठूलो चोट दिएको रहेछ । त्यसैले त असरले लेखेका थिए :

कितने तुफानों मे खोया हुआ है आदमी

वक्त के मोहल में डुबा हुआ है आदमी

क्या खबर कब राख बनजाए किसी की जिन्दगी

आजकल बारूद पे बैठा हुआ है आदमी ।


असरभन्दापछिको पुस्ताका मुस्तफा कुरैसी ‘अहसन’ ले पनि लडाइँको असरबारे लेखेका थिए :


क्या बताएँ क्या वतनका हाल है

खुन मे डुबा हुआ नेपाल है

मादरे नेपालका सारा वदन

अपने लालों के लहु से लाल है ।


नफरत के जोर से तुम जिस घरको आग लगा बैठे हो

मुमकिन है वो तुम्हारा ही घर हो, यह भी तो हो सकता है

महकते फूलों का जिस शख्स को तोहफा देते हो तुम

उस के ही हाथों में पत्थर हो, यह भी तो हो सकता है ।


मौलाना अब्दुल जब्बार अन्सारीले अर्कै विषयमा चिन्ता गरेका थिए :

बदन मस्जिद में दिल कुए सनम में

यह हम किसकी इवादल कर रहे हैं ।


नेपालगन्जको उर्दू सायरी परम्परामा आफ्नो धर्मको सीमाबाट बाहिर निस्केर अरूका धर्म संस्कृतिका मिथकका पात्रको उपयोग गर्ने चलन पनि छ । त्यसैले त असरले लेखे :


जिन्दगी राम है, रावण भी है

जिन्दगी राधा है, मोहन भी है

जिन्दगी के कितने कितने रूप हैं

जिन्दगी विधवा भी है, दुल्हन भी है ।


‘मेरो चलनअनुसार त मैले फातिमा जस्ता पात्रको नाम लिनुपर्ने थियो तर फातिमालाई नचिन्ने समुदायका मानिसलाई बुझाउन मैले यी नाम लिएको हुँ,’ उनले भनेका थिए । नेपालगन्जको उर्दू साहित्यको नाता सीमापार भारतसम्म गाढा किसिमले गाँसिएको छ तर नेपाली र अंग्रेजी भाषामा छापिने पत्रपत्रिकामा उर्दू सायरी र सायरबारे चर्चा उति हुँदैन । संयोगवश, २०७० साल कात्तिकमा शौक र नेपालगन्जका अर्का सायर अब्दुल कौशर नेपालीलाई काठमाडौं आउने निम्तो मिल्यो । त्यो पनि सायरी सुनाउन र सायरीबारे छलफल गर्न, नेपाल लिटरेचर फेस्टिभलमा ।


तस्बिर सौजन्य : आरके अदिप्त गिरी

सायरीको सत्र संयोजन गर्ने जिम्मा पाएका थिए हस्त गुरुङले, जो उनीहरूसँग चिरपरिचित थिए र तिनका रचनाको परख गर्थे । रत्नपार्कको नेपाली जामे मस्जिद छेउको एउटा होटलमा त्यो सत्र कसरी चलाउने भन्नेबारे उनले तिनीहरूसँग कुराकानी गरे ।


‘उर्दूमा बोले पनि हुन्छ ?’ शौकले उर्दूमा सोधे ।

उर्दू भाषा र साहित्यसँग उति हिमचिम नभएका काठमाडौंका दर्शक र श्रोताले बुझ्ने हुन् कि होइनन् भनेर हस्त अलि हच्किए ।

‘धेरै कडा शब्द बोल्दिनँ । सबैले बुझ्ने शब्द बोल्छु,’ शौकले नै भने । हस्तले स्विकारे । शौकले महोत्सवमा सुनाउन तयार पारेका दुईचार वटा सायरी पढ्ने अभ्यास गरे । जस्तै,


बिजली, तुफान, कातिल, रहजन,

किस किस की तुम बात करोगे

एक है जान और लाखों दुस्मन,

किस किस की तुम बात करोगे

सूफी, साधु, शेख और ब्राह्मण,

किस किस की तुम बात करोगे

सब ने तोडा प्रेमका दर्पण,

किस किस की तुम बात करोगे ।


सायरीको सत्रको अघिल्लो दिन महोत्सवमा शौकलाई साहित्यमा अल्पसंख्यकको आवाज, पहिचान तथा अन्याय र अत्याचारविरुद्ध लड्न साहित्यको उपयोग विषयक सत्रमा एउटा वक्ता बनाइएको थियो । अर्का वक्ता राजन मुकारुङले साहित्यको उद्देश्य अन्यायविरुद्ध लड्नु हो भनेका थिए । कार्यक्रम संयोजकले घुमाइफिराई पटक पटक सोध्दा पनि शौकले साहित्यलाई शुद्ध साहित्य मान्छु मात्र भने ।


भोलिपल्ट शौकले हस्तसँग भनेका थिए– हुन त यो साहित्य सम्मेलन नै हो तर राजनीतिसँग पनि यसको तआल्लुक (सम्बन्ध) रहेछ । उनको यो टिप्पणी सायरको थियो, जसले सोझो र कडा कुरा गर्दैन, बिम्ब र प्रतीकमार्फत कोमल भाकामा आफ्ना कुरा भन्न खोज्छ ।


यसको मतलब उनी आफ्नो पहिचानप्रति सचेत छैनन् भन्ने होइन । उनलाई लाग्छ, समुद्रमा मिलेपछि नदी नदी रहँदैन । सानो छौं भने सानो हुनु नै राम्रो हुन्छ । पहिचान र सौन्दर्य त्यहीँ हुन्छ । आफ्नो पहिचान त्यसैमा हुन्छ । ठूलासँग मिल्यो भने हाम्रो पहिचान बाँकी रहँदैन ।


सिसे से टुट जाये है पत्थर कभीकभी

उलटा करे खेल मुकद्दर कभीकभी

छोटा किसी को देखके छोटा नजानिए

बनता है एक बुँद समन्दर कभीकभी ।


नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको डबलीमा भएको महोत्सवको त्यस दिनको अन्तिम सत्र । कुर्सी हटाइयो र मुसायरामा जस्तो भुइँमा पलेँटी कसेर बस्ने व्यवस्था मिलाइयो । हस्तले शौकलाई निम्ता गरे । शौकले सुरु गरे– भनिन्छ, आफ्नी प्रेमिकालाई सुनाइने दिलको आवाजको नाम हो गजल । बाँकी दुनियासँग यसको केही लिनुदिनु छैन । गजलको सफर यहीँबाट सुरु भएको थियो तर अहिले आम मानिसको दुःखसुख, शोक, राहत जस्ता विषयलाई गजलमा व्यक्त गरिन्छ । गजलले आजभोलि हरेक मानिसका कुरा बताउँछ । उनले सायरी भने :


काश नजदीक तुम आओ तो कोई बात बने

फासले दिलकी मिटाओ तो कोई बात बने ।

अश्क भी दिल का लहू है इसे पानी न कहो

इसको दामन पे सजाओ तो कोई बात बने ।


शौक र नेपालगन्जका उर्दूभाषी अरू सायर नेपालका बहुसंख्यकले मान्नेभन्दा अलग धर्म मान्छन्, अलग भाषा बोल्छन्, उनीहरूको संस्कृति अलग छ । त्यसैले धेरै उनीहरूको देशप्रेमप्रति संशय व्यक्त गर्छन् तर शौकको दिलमा रहेको देशप्रेम सायरीमा यसरी छल्किन्छ :


नेपाल मेरा देश, मेरी आँखका तारा

सौ जान से प्यारा, सौ जान से प्यारा ।


कौसरले गजल गाए । शौकले सायरी पढे । माहोल अलि अनौठो थियो । अहिलेसम्म उनीहरू जुन जुन मुसायरामा जान्थे, दर्शक जोसले ‘वाह, वाह’, ‘मुकर्रर’ भन्थे । यहाँ त्यो चलन थाहा नपाएका दर्शकले थपडी बजाए, सुसेली हाले ।


तोकिएको समय बितिसकेको थियो । यस्तैमा आफ्ना पालामा शौकले भने, ‘कभीकभी नेपालीमें भी कुछ गजल कहनेको जी चाहता है । त्यति राम्रो नहोला, क्षमा गर्नुहोला ।’ ताली अर्थात् नौलो किसिमको प्रशंसाका बीच शौकले सुरु गरे :


कणकणमा म खोजिरहेछु

दाइ, मेरो नेपाल कता छ ?

गाउँ सहरमा हेरिरहेछु

दाइ, मेरो नेपाल कता छ ?

अनुहार सबै बेगानै छन्

अरू बाटो पनि अन्जानै छन्

देशैमा परदेशी भएछु

दाइ, मेरो नेपाल कता छ ?


फेरि ताली बज्यो । शौकले अर्को एउटा सायरी भन्न खोजे । हस्तले ‘एक मात्र’ भन्ने संकेत गरे ।

‘एक, बस् एक,’ शौकले वचन दिए तर दर्शकले सुन्न चाहेपछि एउटा होइन, दुइटा सायरी पढे । कार्यक्रम सकियो । फेस्टिभलका सञ्चालकमध्ये एक अजित बराल मञ्चमा गए । कलाकार/कार्टुनिस्ट दुर्गा बराल चाँदी जस्तो कपाल लिएर मञ्चमा चढे र अरू दर्शक पनि उक्लिए– सायरलाई नजिकैबाट नियाल्न अनि हात मिलाउन ।


‘सबभन्दा बढी खुसी केमा लाग्यो भने दर्शकले मेरा सायरी मन लगाएर सुने, दिलचस्पीका साथ सुने,’ भोलिपल्ट हस्तसँग कुरा गर्दै शौकले भने । कौसर पहिलो पटक काठमाडौं आएका थिए । यहाँ नआईकनै पनि उनले यहाँको सुन्दरताबारे सायरी लेखेका थिए ।


नेपालगन्ज फर्कनुअघि शौकले गजलबारे आफ्नो चिन्ता प्रकट गरे, ‘सायरी त ठीकठाकसँग चल्दै छ तर पहिला जस्तो छैन । अलि कम भएको छ । हामी जसरी मुसायरा गर्थ्यौं, आजभोलि त्यस्तो छैन । अलि कम भएको छ । नयाँ नस्ल, नयाँ बिरुवा आएका छैनन् । उनीहरूसँग मनोरञ्जनका अरू नै बहुत सामान छन् ।’


शौकहरूले धानेको नेपालमा उर्दू सायरीको परम्परा अन्त पनि फैलिएको छ । काठमाडौंमा शौकभन्दा पाका ख्वाजा मुअज्जम शाहले उर्दूमा सायरी गरे । कपिलवस्तुका अब्दुल मोबिन, साखी खानभारुनी, शेर मेहमुद, जाहिद आजाद, वीरगन्जका जमशेद अन्सारी, सिरहाका वसिम मिकरानी र सुनसरीका तैयब राहीजस्ता सायर उर्दू सायरी रच्दै छन् । काठमाडौंका इम्तियाज बफाजस्ता सायरले नेपालको उर्दू सायरीलाई विदेशमा पनि फैलाएका छन् ।


आफ्नो सायरी आम मानिससम्म पुर्‍याउने अहिले जस्ता माध्यम नभएका बेला पनि निरन्तर, निःस्वार्थ ढंगले रचना गर्ने सायरको कामलाई आज पनि उच्च सम्मानसाथ सम्झिइन्छ । इम्तियाज वफाले भने झैं आज पनि उनीहरूका सायरी हाम्रा लागि मसाल–ए–राह हुन्, जसले अँध्यारामा नयाँ पुस्ताको बाटो उज्यालो पारिदिएका छन् । प्रकाशित : चैत्र ७, २०७६ १३:२१

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

क्रूर प्रथा अन्त्य गर्ने प्रधानमन्त्री

कान्तिपुरको २७ औं वार्षिकोत्सव विशेष अग्रणी
मोहन मैनाली

काठमाडौँ — उहिले–उहिले होइन हिजोअस्ति अर्थात् एक सय वर्ष अघिसम्म, एकादेशमा पनि होइन हाम्रै देशमा, पति मरेपछि पत्नीलाई उनका पतिको लाशसँगै जिउँदै जलाउने गरिन्थ्यो । यसरी जल्नुलाई सती जानु भनिन्थ्यो ।

आजभन्दा १३५ वर्ष अघिसम्म सती जानुलाई नेपाली समाजमा कसरी लिइन्थ्यो भन्ने बारेमा त्यतिबेला नेपाल आएका फ्रान्सेली विद्वान गुस्ताभ ले बोनले आफ्नो किताब ‘भोयज टु नेपाल’ मा लेखेका छन्, ‘केही समय पहिले आफ्नो लोग्ने मरेकी पत्नीले लोग्नेको चितामा जलेर मर्नका लागि असाध्यै धेरै जिद्दी गरेकी थिइन् । ...जंगबहादुरले नेपालमा यस्तै सुधार (सतीप्रथा अन्त्य) गर्न कोशिश गरेका थिए तर उनी आंशिक रूपमा मात्र सफल भए । ...जंगबहादुरको मृत्युपछि उनका तीनवटी रानी सती गएका थिए । भारतवर्षका अन्य ठाउँमा जस्तै नेपालमा सती प्रथा अन्त्य गर्ने कुराको विरोध महिला स्वयंले गरे जो आफ्ना लोग्ने मरेपछि कुनै हालतमा पनि बाँच्न चाहँदैनथे ।’
१९७७ सालमा चन्द्रशमशेरले यस प्रथालाई बन्द गरे ।

पन्चानब्बे वर्ष अघिसम्म चाहिं नेपालमा मान्छेको बेचबिखन हुन्थ्यो । एक जनाको मोल रु. १०० देखि ३०० सम्म पर्थ्यो । यसरी बिक्री हुने मानिसलाई दास भनिन्थ्यो । दासका सन्तान दास ठहरिन्थे । उनीहरूले पशु झैं जोतिएर काम गर्नुपर्थ्यो । त्यति बेला नेपालमा झन्डै ५४ लाख मानिस बस्थे । यसको झन्डै एक प्रतिशत अर्थात् साढे ५१ हजार दास थिए । १९८२ वैशाख १ गते उनै चन्द्रशमशेरले दास प्रथा उन्मूलन गरे ।

प्रजातन्त्र, मानव अधिकार जस्ता विचारले प्रवेशै नगरेको नेपालमा त्यतिबेला यस्ता काम गर्नु चानचुने कुरा थिएन । त्यो पनि निरंकुश महाराजले ।

चन्द्रशमशेर प्रधानमन्त्री मात्र थिएनन् श्री ३ पनि थिए । राजा नाम मात्रका थिए । उनले जे भन्यो त्यही गर्न सक्थे । उनको बोली नै कानून हुन्थ्यो । त्यसलाई अटेर गर्न कसैको हिम्मत थिएन । तर उनी त्यो बाटोमा लागेनन् । दासलाई मुक्त गर्नुपर्छ भनेर दासका मालिक खासगरी शक्तिशाली भाइभारदारलाई मनाउन प्रयास गरे । दासप्रथा उन्मूलन गर्ने आफ्नो कार्यक्रम घोषणा गर्न काठमाडौंको टुँडिखेलमा आयोजित सभामा उनले भनेका थिए, ‘घर खेत जीवन जन्तु पशु सम्पत्तिहरूमा जस्तो हक छ उस्तै, आफूसरीकै मनुष्यमा हक दिलाउने यो दासत्वको चलन अन्याय र अपवित्रताको जगमा खडा भएको हो भन्ने चैतन्य चोला पाएका मनुष्यले जानेकै छन् । ...सज्जन हो । निर्धा र निमुखाको निर्धाइबाट लाभ उठाउनु सज्जनको योग्य काम होइन ।’

उनको कुरा सुनेर साढे चार हजार जति दासका मालिकले आफ्ना दासलाई स्वतन्त्र गरिदिए । बाँकी दासको पैसा सरकारले तिरिदियो । यसका लागि त्यतिबेलाको राजस्वको सात प्रतिशत रकम छुट्याइएको थियो । त्यति बेला राजस्व भनेको श्री ३ को गोजीको पैसा हुन्थ्यो । त्यो पैसा उनले जसो मन लाग्यो त्यसो गरी खर्च गर्न सक्थे । मुक्त दासहरूलाई बस्ने व्यवस्था गर्न उनले ठाउँ छुट्याए, जुन आजभोलि अमलेखगञ्ज (जसको अर्थ हुन्छ— दासताबाट स्वतन्त्र बनाइएका व्यक्तिहरूको बस्ती) का नामले चिनिन्छ ।

चन्द्रशमशेर १९५८ मा देव शमशेरलाई हटाएर श्री ३ र प्रधानमन्त्री भएका थिए । उनले नेपालमा २८ वर्षसम्म शासन गरे । यस अवधिमा उनले नेपालको भौतिक विकासमा पनि उल्लेखनीय योगदान दिएका थिए । १९६८ मा उनले पानीबाट बिजुली बाल्ने प्रविधि नेपाल भित्र्याए र काठमाडौं उपत्यकाको फर्पिङमा ५०० किलोवाटको बिजुली बाल्न लगाए, जसलाई उनकै नामबाट ‘चन्द्रबत्ती’ भनिएको थियो । त्यतिबेला नेपाल वा दक्षिण एशिया मात्र होइन संसारकै लागि जलविद्युत् परियोजना नयाँ थियो ।

यसरी उत्पादन भएको बिजुली सामान ढुवानी गर्ने काममा उपयोग गर्ने चलन पनि चलाए । चन्द्रशमशेरले शासन थाल्दा नेपालका अरू ठाउँबाट काठमाडौंसम्म गाडी आउने बाटो थिएन । यहाँ आउने सामान मानिसले बोकेर ल्याउनुपर्थ्यो । यस्तो अवस्था हटाउन चन्द्रले मकवानपुरको धुर्सिङदेखि काठमाडौंको मातातीर्थसम्म २२ किलोमिटर लामो ‘त्रिचन्द्र नेपाल तारा रोपवे’ बनाउन लगाए । सन् १९२७ मा चल्न थालेको यो रोपवेले प्रतिघण्टा आठ टन सामान बोक्थ्यो । यसले त्यति बेलाको काठमाडौंको माग धान्थ्यो । चन्द्रका पालामा काठमाडौंमा सामान ढुवानी गर्न अहिले जस्तो वातावरण बिगार्ने इन्धन उपयोग गर्नुपर्दैनथ्यो । यस्तो इन्धन विदेशबाट ल्याउनु पर्दैनथ्यो ।

यो रोपवेलाई पछि अमेरिकी सहयोगमा विस्तार र आधुनिकीकरण गरियो । यसको क्षमता बढाइयो । २०५८ सालमा यो रोपवे बन्द गरियो, जति बेला यस्ता प्रविधि पहिलेभन्दा बढी उपयुक्त ठान्न थालिएका थिए । रोपवे चन्द्रशमशेरको यातायात प्रणालीको महत्त्वपूर्ण हिस्सा थियो । उनले वीरगञ्जदेखि अमलेखगञ्जसम्म रेल र अमलेखगञ्जदेखि भीमफेदीसम्म गाडी चलाएका थिए । यसबाट के देखिन्छ भने उनी रेल सजिलैसँग चल्ने ठाउँमा रेल, मोटर सजिलो गरी चल्ने ठाउँमा मोटर र मोटर चलाउन अप्ठ्यारो पर्ने ठाउँमा रोपवे चलाउनुपर्छ भन्ने ठान्थे ।

शिक्षा र जनशक्ति उत्पादनका क्षेत्रमा पनि चन्द्रशमशेरले काम गरेका थिए । १९७५ मा उनले त्रिचन्द्र कलेज स्थापना गरे । यसअघि नेपालमा एउटा पनि कलेज थिएन । उनले नेपाली विद्यार्थीलाई प्राविधिक विषय पढ्न जापान पठाएका थिए ।

कृषि उत्पादन बढाउन उनले चन्द्र नहर बनाए । १९८५ मा सिंचाइ सुविधा दिन थालेको यो नहरबाट नेपालको आधुनिक सिंचाइ प्रणालीको शुरुवात भएको मानिन्छ । सरकारी रेकर्ड अनुसार यसले अहिले पनि सप्तरी जिल्लाको १०,५०० हेक्टर जमिनमा सिंचाइ गर्छ ।

चन्द्रशमशेरका पालामा नेपालका तीन दिशामा शक्तिशाली बेलायती साम्राज्यको रजाइँ थियो । नेपालको पूर्वउत्तर कुनाको सिक्किम बेलायतले जे भन्यो त्यही मान्नुपर्ने अवस्थामा थियो । चन्द्रशमशेरले शासन सम्हालेका शुरूका वर्षमा बेलायतले नेपालको उत्तरमा रहेको तिब्बतमा समेत उधुम मच्चाएको थियो । तिब्बतलाई आफ्नो प्रभावमा पारेको थियो । पूर्व, पश्चिम र दक्षिणतिरको भारतमा त बेलायतकै शासन छँदैथियो । यसरी औपचारिक र अनौपचारिक रूपमा नेपाललाई चारैतिरबाट घेरेको ब्रिटिश साम्राज्यबाट नेपाललाई स्वतन्त्र देशको मान्यता दिलाउने काम चन्द्रशमशेरले गरेका थिए ।

यस दृष्टिले, १९८० को नेपाल–ब्रिटेन मैत्री सन्धिलाई चन्द्रशमशेरले गरेको एकदमै महत्त्वपूर्ण काम ठानिन्छ । नेपालको अस्तित्वका हिसाबले यस सन्धिको महत्त्व अतुलनीय छ । निकै लामो छलफलपछि हस्ताक्षर भएको यस सन्धिमा दुवै देश ‘समानताका आधारमा एकले अर्काको भित्री र बाहिरी स्वतन्त्रता मान्न सहमत’ भएका थिए । यसबाट नेपालले पहिलो पटक लिखित रूपमा स्वतन्त्र देशको मान्यता पाएको विश्वास गरिन्छ । अंग्रेजले भारत छोडेर गएपछि हैदरावाद जस्ता राज्य सेनाको भरमा विलय गराएको भारतले नेपाललाई छुन नसक्नुको कारण यही थियो ।

विदेशीलाई आफ्नो देशमा पस्न दिंदा देशको स्वायत्तता खल्बलिन्छ भन्ने विचार त्यतिबेला सत्य ठानिन्थ्यो (यो कुरा केही हदसम्म त अहिले पनि सत्य नै ठहरिएला) । त्यसैले, राणा शासकहरूले विदेशीलाई सकेसम्म नेपाल पस्न नदिने नीति अवलम्बन गरेका थिए । चन्द्रशमशेरले पनि यसै गरेका थिए । विदेशीलाई नेपाल पस्न दिन धेरै दबाव परेका बेला चन्द्रले चतुरतापूर्वक अस्वीकार गरेका थिए । चन्द्र र स्टेट अफ इन्डियाका सेक्रेटरी लर्ड मोर्लीबीच लन्डनमा मे १९०८ मा भएको भेटमा मोर्लीले बेलायती पर्वतारोहीलाई नेपाल पस्न अनुमति दिन दबाव दिएका थिए । त्यसको जवाफमा चन्द्रशमशेरले भनेका थिए, ‘एउटा दललाई नेपाल पस्न हामीले अनुमति दियौं भने बिस्तारै अरू पनि नेपाल आउन खोज्छन् । सबै अंग्रेज भद्रभलादमी हुन्छन् भनी ठान्न सकिँदैन, प्रभु !’

चन्द्रशमशेरलाई हामी नेपालमा चलेका क्रूर र अमानवीय प्रथा हटाउन चालेका कदम, आधुनिक सिँचाइ प्रणालीको स्थापना, बिजुली र रोपवेजस्ता प्रविधिको उपयोग र शिक्षा जस्ता क्षेत्रमा उनले दिएको योगदानका लागि सम्झन्छौं ।

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७६ १०:०६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×