राजनीति छाडेर कृषिमा लागेका पूर्वमन्त्री भन्छन्- ‘किसान भएरै मर्छु’

साविकको माओवादीमा खरो नेताका रुपमा चिनिने स्वास्थ्य र पर्यटनमन्त्री भइसकेका लोकेन्द्र विष्टमगर कहाँ छन् ?
पुष्पकमल दाहाललाई राजीनामा बुझाएर चार वर्षदेखि मूलधारको राजनीतिबाट टाढिएका उनी अहिले कृषिकर्म गरिरहेका छन् ।
दुर्गालाल केसी

दाङ — विद्यार्थी कालबाट सुरु भएको लोकेन्द्र विष्ट मगरको राजनीति चार दशक चल्यो । पार्टीको उच्च तहसम्म पुगे, सांसद, मन्त्री भए र अन्तमा स्वैच्छिक अवकाश लिए । चार वर्षयता उनी राजनीतिको मूलधारबाट टाढा छन् । कुनै बेला बन्दुक बोक्न रहर गर्ने उनी कुटो कोदालोमा रमाएका छन । संसदमा समेत पेस्तोल बोकेर पसेको भनेर आलोचित उनलाई अहिले हतियार मोह छैन । ५६ वर्षीय विष्ट हिजोआज खेतबारीमा भेटिन्छन् ।

ZenTravel

‘मेरो जीवनको दोस्रो अध्याय सुरु भएको छ । अब मैले राजनीतिबाट अवकाश पाइसकें,’ उनले भने, ‘अब म जनताको स्थानमा छु । जनताकै साथमा छु ।’ उनले राजनीतिबाट अवकाश लिनुका केही कारण छन । जसलाई उनले लिपिबद्ध गरेका छन् । ‘पहिलो कुरा राजनीति आवधिक हुन्छ, आजीवन हुँदैन । दोस्रो निःशुल्क हुन्छ, निःस्वार्थ हुन्छ,’ उनले भने, ‘तर राजनीति जटिल भयो, गर्नेले नै नबुझ्ने खालको । महँगो भयो, हुँदा खानेले गर्नै नसक्ने खालको । फोहोरी भयो, घूसखोरी र भ्रष्टाचारले डुबायो ।’ राजनीति आफ्नै नेता कार्यकर्ताको आड मारेर लाभ लिने प्रवृत्ति उन्मुख भएको उनको अनुभव छ ।

Meroghar

शान्ति प्रक्रियामा आउँदा दशक लामो द्वन्द्वका उपलब्धि रक्षा गर्ने, क्रान्तिका बाँकी काम सदन र सरकारबाट पूरा गर्ने र नभए फेरि फर्केर क्रान्ति गर्ने सर्तमा युद्धलाई विश्राम दिएको विष्टले बताए । ‘तर यी काम केही पनि भएनन् । समानुपातिक र समावेशी प्रावधान पछि पारिएका वर्गका लागि थियो तर नेताका आसेपासेहरूका लागि भयो,’ उनले भने, ‘नेताहरू उल्टै पुरानो व्यवस्थामा विलय भए । चिन्तन र व्यवहार पुरानै हुन थाले ।’

यी सबै असन्तुष्टि उनले तत्कालीन पार्टी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालसमक्ष राखे तर केही पनि सुनुवाइ भएन । ‘क्रान्तिमा गद्दारी भयो, जनतालाई धोका भयो भनेर मैले बहस गरेँ तर नेतृत्व यता फर्कन तयार भएन,’ उनले भने, ‘म पनि उतैको दलदलमा फँसेर बस्न सकिनँ । अनि पार्टी छोड्नुको विकल्प रहेन ।’ उनले अन्त्यमा दाहाललाई भेट्‍न पनि पाउन छाडे । दाहालले फरक मतलाई पेलेरै बेवास्ता गर्न थालेको उनको गुनासो छ । ‘त्यसपछि विरक्त लाग्यो अनि सबै तुस पोखेर राजनीतिको झोला बिसाएँ,’ उनी भन्छन् ।

२०७२ साउन ३२ को पार्टी बैठकमा विष्ट बेसरी कुर्लिए । सबै असन्तुष्टि पोखे, तर पनि केही सुनुवाइ भएन । त्यसपछि उनले त्यहीँ घोषणा गरे, ‘म अब भोलिदेखि यो पार्टीको सदस्य पनि हुँदिनँ र राजनीतिमा पनि रहन्नँ ।’ नभन्दै भोलिपल्ट दाहाललाई राजीनामा बुझाएर उनी पार्टी राजनीतिबाट अलग भए ।

त्यसयता हालसम्म उनको शीर्ष नेताहरूसँग सम्पर्क भएको छैन । नेता आवश्यकताले धुरी र बलेन्द्रीमा पुग्नुपर्ने उनको बुझाइ छ । ‘म अहिले धर्तीमा छु । नेताले बेलाबेला धर्ती टेक्नुपर्छ । यहाँ माथि पुगेपछि तल नझर्ने प्रवृत्ति छ,’ उनले भने, ‘धेरैलाई सरकार र सत्तामा पुगेको मानिस अजिबको प्राणी हो भन्ने लाग्छ । सामान्य वेशभूषामा जनताको माझमा आउन हुँदैन भन्ने ठान्छन ।’

उनलाई पनि धेरैले सकियो भन्ने ठाने तर उनलाई त्यस्तो लाग्दैन । रुकुमको मुरुमा जन्मिएका विष्ट देशमा सशस्त्र युद्ध हुनुअघि नै भूमिगत भइसकेका थिए । सुरुमै जेल परे । अहिलेसम्म चारपटक गरी १० वर्ष जेल बसिसकेका छन । ‘पार्टीका लागि जीवन नै बाजी मारेर काम गरियो । मृत्युसँग डराइएन, बरु उल्टै मृत्यु डरायो,’ उनी भन्छन्, ‘न पार्टीको शीर झुकाउने काम गरियो, न आफ्नो । सानदारसँग लडियो, अहिले जीवनको दोस्रो अध्यायमा छु । अहिले पनि सानदारसँगै बाँचेको छु ।’

उनी दुईपटक सदन र दुईपटक सरकारमा बसे । एकपटक केही दिनका लागि स्वास्थ्य मन्त्री भए, अर्कोपटक पर्यटन मन्त्री । पार्टीका महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा बसे । पार्टीमा पनि नेताहरूले मागी खाने होइन भन्ने विचार राखे । केही न केही इलम गर्नुपर्छ भने तर केही नलागेपछि उनी एक्लै निस्किएर कृषि कर्ममा लागे । २०७२ मा पार्टी छाडेपछि ड्रागन फ्रुटको खेती गर्नलाई जग्गा खोज्न दाङ आए । ६ महिना बस्दा पनि जग्गा पाएनन् । त्यसपछि निराश भएर काठमाडौंतिरै फर्के । फर्कँदै गर्दा कालो धानको खेती गर्ने सोच आयो । अनि काठमाडौ गएर जग्गाको खोजी गरे । काभ्रेको भकुन्डेबेंसीमा ५३ रोपनी जग्गा पाए । सात लाख लगानी गरेर खेती गरे । १३ लाखको धान उत्पादन भयो । ६ लाख नाफा भयो । अर्को वर्ष काठमाडौंको साँखुमा खेती गरे, अन्तमा दुई वर्षअघि दाङ झरे ।

तुलसीपुर–१८ बिजौरीमा ८४ कट्ठाजग्गा भाडामा लिएर धान खेती गरे । त्यसपछि गत वर्षदेखि ६६ कट्ठा जग्गा भाडामा लिएर ड्रागन फ्रुटको खेती थाले । रातो र सेतो सात हजार ड्रागन फ्रुटका बिरुवा लगाएका छन् । अब साउनसम्म फल दिने उनको अपेक्षा छ । अहिले जिल्लावासीलाई भियतनामबाट मगाएर फल चखाइरहेका छन् । ‘फलको स्वाद थाहा होस् भनेर केही ल्याएर चखाएको छु । साउनदेखि यहीँबाट बेच्न सुरु हुन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘फल र बिरुवा बिक्री गर्ने तयारी भइरहेको छ ।’ फल प्रतिकेजी ७ सय ५० रुपैयाँमा बिक्री हुन्छ ।

ड्रागन फ्रुटको नेपालमा सफल उत्पादन भइसकेको छ । यो सिउँडी प्रजातिको फल हो । अहिले पनि ठूलाठूला होटेलमा डेजर्टका रूपमा प्रयोग भइरहेको छ । यसबाट जाम, वाइन, चकलेट, बिस्कुट, पाउडर र फेसवास लगायत बनाउन सकिने विष्ट बताउँछन् । यो फल जेठ असारदेखि मंसिरसम्म पाँचदेखि सात पटकसम्म फल्ने गर्छ । यसको फूल रातिमा फुल्ने भएकाले यसलाई रातकी रानी पनि भन्ने गरिन्छ । यसको हाँगा काटेर रोप्न सकिन्छ । यसको बिरुवा बलियो नहुने भएकाले अड्याउन पोल ठड्याइन्छ । यो तराईदेखि १ हजार ५ सय मिटरको उचाइसम्म खेती गर्न सकिन्छ । अहिले यो फल ९५ प्रतिशत विदेशबाटै आउने गरेको छ ।
तीन जनाको लगानीमा खेती गरिएको बिष्टले बताए । १५ वर्षमा प्रतिव्यक्ति चार करोड फाइदा गरेर बाँड्‌ने लक्ष्य उनले सुनाए ।

कृषिमार्फत पर्यटन र उद्योगको विकास गर्ने सोचका साथ खेतीपातीमा लागेको बिष्टले बताए । ‘वैदेशिक रोजगारीमा जानेलाई देशमै केही सम्भावना छ भन्ने देखाउनु छ । चार हजार जनाभन्दा बढीले अहिले पनि अप्रत्यक्ष रोजगारी पाएका छन,’ उनले भने, ‘राजनीतिमा लागेको मान्छेले इलम नगरी पैंसा कमाउने प्रवृत्ति बढ्यो । म जनताकै साथमा रहेर इलम गरेरजीविका चलाउन चाहन्छु ।’

उनले बिजौरीमै घरबास किनेका थिए । अहिले त्यो पनि बेचिदिए । अहिले पूरै समय खेतीपाती भएकै ठाउँमा बस्छन । एक छोरी थिइन्, उनको विवाह भइसकेको छ । श्रीमती गंगा बुढा पनि पूर्णकालीन खेतीपातीमै सघाइरहेकी छन् । अब उनलाई पनि राजनीतिमा फर्कने मन छैन । उनलाई नेत्रविक्रम चन्द, मोहन वैद्य र गोपाल कराँती लगायतका विभिन्न नेताहरूले आफ्नो समूहमा आउन अनुरोध गरे, तर उनलाई कसैको भर लागेन । ‘अब म कुनै पनि पार्टीमा लाग्दिनँ । किसान भएरै मर्छु,’ उनी भन्छन्, ‘राजनीतिबाट जनताका आकांक्षा पूरा हुन सकेनन् । पार्टीमा योगदान गरेकालाई पाखा लगाएर पैंसा हुनेलाई अवसर दिने प्रवृत्ति आयो ।’

नेताहरूमा सामन्ती सोच बढदै गएको उनको बुझाइ छ । क्रान्ति विघटन भइसकेपछि अब केही दशक क्रान्ति हुनसक्नेमा उनलाई विश्वास छैन । ‘चन्दको ठूलै डंका छ तर तयारी खासै छैन । उहाँबाट क्रान्ति हुने देखिदैन । उहाँमा वामपन्थी बच्कनापन देखिन्छ,’ उनले भने, ‘जुन कुरा गरेर प्रचण्ड र मोहन वैद्यबाट छुट्टिनुभयो, त्यसअनुसार काम हुन सकेन । अरू कोही नेताहरूले पनि केही गर्लान जस्तो लाग्दैन ।’

प्रकाशित : माघ १, २०७६ १०:३८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

नरहरी मनाउन घर फिर्ती

मनोज बडू

दार्चुला — सुदूरपश्चिमका पहाडी क्षेत्रमा मनाइने ‘नरहरी त्यार’ (माघे संक्रान्ति) को चहलपहल बढ्दै गएको छ । यो पर्व मनाउन परदेश तथा घरबाहिर रहेका मानिसहरू घर फर्किरहेका छन् ।

रोजगारी तथा काम विशेषले गाउँघर बाहिर रहेका इष्टमित्र तथा आफन्तहरू घर पुग्दा रमाइलो बढ्दै गएको नौगाड गाउँपालिका–३ खारका मानसिंह ठगुन्नाले बताए । खासगरी यो चाड मनाउन रोजगारीका लागि भारत गएका अधिकांश स्थानीय घर फर्कन्छन्,’ उनले भने, ‘नरहरीलाई सबैभन्दा बढी महत्वका साथ मनाइने गरिन्छ ।’ यो सिजनमा अन्य समयभन्दा कामको चटारो कम हुने हुँदा चेलीबेटी माइत आउने गर्छन् । यसले गर्दा यहाँका गाउँघर तथा बजारमा नरहरी त्यारले रौनक बढाएको उनको भनाइ छ ।

स्थानीयस्तरमा रोजगारी नपाइने हुँदा यहाका धेरै मानिसहरू विदेश गएका छन् । चाडपर्वमा रमाइलो गर्ने युवाहरू विदेशतिर गएपछि खल्लो हुने स्थानीय सुनिल ठगुन्नाको भनाइ छ । दुहु गाउँपालिका–२ हिकिलाका दुर्गादत्त जोशी नरहरी पर्व मनाउन भारतको दिल्लीबाट सोमबार घर फर्केका छन् । ‘रोजगारीका लागि विदेश (भारत) गएका छोरा त्यारमा घर पुग्दा खुसी बढ्छ,’ दुर्गाकी आमा जस्मतीले भनिन्, ‘छोरा तथा घरको मान्छे बाहिर भए त्यार मनाउन मन लाग्दैन ।’ लामो समयपछि आफन्तसित त्यारमा रमाईलो गर्न मिलेको छ । आफन्त तथा इष्टमित्रसंँग भेटघाट हुने मौका पनि चाडपर्वले जुराउने गरेको दुर्गादत्तको भनाइ छ ।

यहाँका स्थानीय खासगरी युवाहरू कामको खोजीमा भारतका विभिन्न सहरमा जाने गर्छन् । रोजगारीका लागि घर बाहिर रहेका आफन्तहरू चाडपर्वमा घर फर्कने आशले बाटो हेरी आफन्तको पखाईमा बसेका छन् । होटलमा काम गर्न तीन वर्ष अगाडि भारतको बैंगलोर सहर पसेका महाकाली नगरपालिका–१ छापरीका मानसिंह कुँवर घरका लागि हिडेपछि गाँउमा रहेका घरपरिवार छोरा कहिले पुग्छ भनी बाटो हेरेर बसेका छन् । सोमबार दिल्ली पुगेका खबर पाएपछि एक/दुई दिनभित्र घर पुग्ने हुँदा घरपरिवार नरहरी बनाउन सामान जोहो गर्न सदरमुकाम खलंगा बजार पुगेका छन् ।

मानसिंहका बुवा दरपानले भने, ‘तीन वर्षसम्म छोरा घरमा नभएको बेला विभिन्न चाडपर्व मनाइयो । यसपालि नरहरी मनाउन छोरो घर आइपुग्ने हुँदा धुमधामले माघे संक्रान्ती मनाउने तयारी भइरहेको छ ।’ ब्यास गाउँपालिका–३ सुन्सेराका चन्द्रसिंह कुँवर ७ वर्षपछि माघे संक्रान्तिमा परिवारसँगै रमाउन यसपालि घर पुगेका छन् । स्वदेशमा रोजगारी नपाएका कुँवर परिवारको घर खर्च चलाउन र बालबच्चाको पढाई खर्च जोहो गर्न भारतको बैंगलौर पुगेका हुन् । सात वर्षपछि चाडपर्व परिवारका साथ मनाउन पाउदा खुसी भएको कुँवरले बताए । उनले भने, ‘चाडपर्वको समयमा विदेशमा परिवारको धेरै याद आउँथ्यो । घरबाट धेरै टाढा भएकाले चाडपर्वको रमाइलो नै हुँदैनथ्यो ।’

सीमानाकाहरूमा दैनिक गाउँ भित्रिनेहरूको संख्या बढ्दै गएको सीमा प्रहरी चौकीहरूले जनाएका छन् । जिल्लाको मुख्य बसपार्क लगायत नेपाल–भारत जोड्ने खलंगाको पुलघाट, दत्तु, जौलजिवी, तिग्रम तथा लाली पुलहरू र अन्य अस्थायी नाकाहरूमा दैनिक सयौंको संख्यामा घर फर्किरहेका छन् । ग्रामीण क्षेत्रमा माघे संक्रान्तिको तयारीका लागि किनमेल गर्नेको चटारो बढेको छ । पछिल्ला केही दिनयता नरहरी पर्वका लागि सामान खरिद गर्न खलंगा तथा सीमावर्ती बजारहरूमा स्थानीयहरूको भीड लागेको छ । यो पर्वमा राम्रो परिकार खाने र पहिरन लगाउने चलन छ ।

प्रकाशित : माघ १, २०७६ १०:१४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×