मुगालीका ती दिन

एक माना चामल र एक बट्टा घिउ बोकेर सिँजा पुगी निगालोको कलम, भोजपत्रको कापी र जडीबुटीको रस निकालेर मसी बनाई पढ्ने जमाना थियो । कर्णाली नदीमा पुल थिएन, बाबियाको डोरीमा तागुलो लगाएर वारिपारि गरिन्थ्यो ।
राजबहादुर शाही

(मुगु) — ट्वाइके रोकायाले ६० वर्षसम्म कष्टकर जीवन बिताए । छायानाथ रारा नगरपालिका–९, मुर्मा गाउँका ८१ वर्षीय उनलाई तन्नेरी छँदा १० किलो नुन, लत्ताकपडा र भाडावर्तन किन्न एक महिना हिँडेर बर्दियाको राजापुर र चिसापानी पुगेको अझै सम्झनामा छ । 

ZenTravel

‘धेरै दु:ख भोगियो,’ उनी भन्छन्, ‘गाउँमा सबै सुविधा आएको देख्दा सपनाझैं लाग्छ ।’ अहिले उनको घर अगाडिबाटै मोटर गुड्छ, बाहिर रहेका आफन्तसँग भिडियो कलमै कुराकानी गर्छन् । बुढ्यौलीसँगै बिमारीले घेर्न थालेपछि मात्रै सुखका दिन देख्न पाउँदा नमज्जा पनि लाग्छ । उनले चाँदीका सिक्का बोकेर सामान किन्न हाट गएको सम्झिए । ‘एक सय चाँदीका सिक्का खर्च गरे बोक्न नसक्ने भारी हुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘खुट्टामा लगाउने पौला (जुत्ता) थिएनन्, नाङ्गै खुट्टा हिँडेर एक महिनामा राजापुर पुग्थ्यौं ।’ १२ वर्षको उमेरैदेखि नै हाट जाने गरेको उनले सुनाए । उनले केही समय भेडा र खसी लिएर तिब्बतको तालाखार पुगी ऊन र नुन ल्याए ।

Meroghar


रोकायाका अनुसार गाउँमा एक माना नुन पाउन निकै मुस्किल थियो । ‘पुल नहुँदा कर्णाली नदी पार गर्न बाबियाको डोरीमा तागुलो लगाएर वारिपारि गर्थ्यौं,’ उनले उतिबेलाको समस्या सुनाए, ‘भगवान्को नाम जप्दै जंघार तरिन्थ्यो ।’

रुगा गाउँका ७४ वर्षीय धनजित लावडको दु:ख पनि कहालीलाग्दो छ । ०४५ सालमा भोकमरीको चपेटामा पर्दा उनलाई अब धेरै बाँचिँदैन जस्तो लागेको थियो । जग्गामा अन्न नफल्दा साँझबिहानको छाक कसरी टार्ने भन्ने चिन्ताले दैनिक सताउने गरेको उनी बताउँछन् । ‘उहिलेको कहालीलाग्दो भोमकरीको दु:ख सम्झिँदा अहिले पनि आँखाबाट आँसु झर्छ,’ उनले भने, ‘२० दिन हिँडेर अछामको साँफेबगर पुगेर ३० किलो चामल र पाँच पाथी गहुँ ल्याएर परिवार पालियो ।’ उनले सहरका सबै सुविधा गाउँ पुगेपछि बाँच्न सहज भएको सुनाए ।

सुविधासँगै तन्नेरी पुस्ता बिग्रन थालेको लावडले गुनासो गरे । ‘सुविधाले सबैको बानी बिग्रियो, पढेलेखेका युवाले खेतीपाती गर्न छाडे,’ उनी भन्छन्, ‘जाँडरक्सी खाएर झगडा गर्ने, पैसा जथाभावी फाल्ने फुर्मासे बानी बढ्यो ।’ उनले केही वर्ष कर्णालीका माछा र सिस्नो खाएर भोकमरी टारेको जनाए । उनका अनुसार कोदो र कागुनो उत्पादन हुन थालेको ३० को दशकपछि मात्र हो ।

जिल्लाका अधिकांश बस्तीमा ०५० सालअघिसम्म ढोका थुन्ने गरी हिउँ पर्ने गरेको बूढापाका सुनाउँछन् । ०४० सालअघि एक पाथी अन्नमा कुखुरा, दुई सय रुपैयाँमा खसीबाख्रा र पाँच सय रुपैयाँमा गाईभैंसी पाइने गरेको खत्याड गाउँपालिकास्थित गम्था गाउँका गौरी उपाध्यायले बताए । कार्कीबाडाका ६८ वर्षीय देवीकृष्ण रावलले जुम्लाको सिँजा गई कखरा सिकेको बताए । उनका अनुसार गाउँका पुरोहितलाई गुरु मानेर शिक्षा लिने जमाना थियो । ‘एक माना चामल र एक बट्टा घिउ बोकेर सिँजा पुगी नाम लेख्न सिकेको हुँ,’ उनले भने, ‘निगालोको कलम, भोजपत्रको कापी र जडिबुटीको रस निकालेर मसी बनाई पढ्ने जमाना थियो ।’ उनले ००९ सालमा छत्यालबाडा गाउँमा पहिलो पाठशाला खुलेपछि हुनेखानेका छोराछोरीले पढ्न थालेको जानकारी दिए । ०११ सालमा रारा हुटुमा जिल्लामै पहिलो प्राथमिक विद्यालय खुलेको हो । ०४८ सालमा मुगुका हस्तबहादुर मल्ल शिक्षा राज्यमन्त्री हुँदा दुई सय १९ बस्तीमा विद्यालय खुलेपछि विपन्न र दलित समुदायका बालबालिकाले पठनपाठन सुविधा पाएका हुन् । गमगढीमा रारा बहुमुखी क्याम्पस स्थापना भएपछि उच्च शिक्षा पढ्न सुर्खेत र नेपालगन्ज जानुपर्ने बाध्यता हटेको स्थानीय बताउँछन् ।

जिल्लामा ७० वर्ष उमेर नाघेका ज्येष्ठ नागरिकले ६ दशक दु:खकष्टमै बिताए । गाउँमा झाडापखाला चल्दा बर्सेनि एक दर्जन बढीको ज्यान जाने गरेको लावडले बताए । ‘विरामीले थला परे भूत लागेको भन्दै उसको नजिक नजाने जमाना पनि भोगियो,’ उनी भन्छन्, ‘अहिले गाउँगाउँमा स्वास्थ्यचौकी खुले, धेरैको ज्यान बचेको छ ।’ ०६३ सालमा गमगढीमा १५ शय्याको अस्पताल सञ्चालनमा आएपछि जिल्लाको स्वास्थ्य अवस्था सुध्रिएको हो । ०६० सालअघि स्थानीयलाई सुर्खेत र नेपालगन्ज जान जहाज चढ्नकै लागि दुई दिन हिँडेर जुम्ला पुग्नुपर्ने बाध्यता थियो । ‘हिँडेर जानेहरू १५ दिन पुग्ने खाद्यान्न पोको पारेर जुम्लाको सिँजा हुँदै सुर्खेत र नेपालगन्ज पुग्थ्यौं,’ उपाध्यायले भने, ‘खानेकुरा बाटोमा सकिए बाटोमै ज्यान जान्थ्यो ।’ अहिले ताल्चा (रारा) विमानस्थलबाट दैनिक पाँचवटासम्म उडान भइरहेका छन् ।

स्थानीयलाई ०६८ अघि पाँच किलो चामल र एक किलो नुन किन्न दिनभर गोदाममा लाइन बस्नुपर्ने बाध्यता थियो । कर्मचारीले कार्यालय प्रमुखबाट र स्थानीयले प्रमुख जिल्ला अधिकारीबाट रासनकार्ड बनाएपछि मात्र चामल र नुन पाइन्थ्यो । ०६९ साल पुसबाट मुगु राष्ट्रिय सडक सञ्जालमा जोडिएपछि स्थानीयले खाद्यान्न अभावको समस्याबाट मुक्ति पाएका हुन् । ‘सडक नपुग्दासम्म सुर्खेत र नेपालगन्जबाट हेलिकप्टरमा प्रतिकिलो एक सय २० रुपैयाँ भाडा तिरेर सामान ल्याएर बेच्थ्यौं,’ उद्योग वाणिज्य संघका कोषाध्यक्ष जयबहादुर शाहीले भने, ‘गाडी पुगेपछि नेपालगन्जबाट प्रतिकिलो ७ रुपैयाँमा सामान गमगढी पुग्न थालेको छ । सडकले गर्दा जिल्लामा तीन तिहाइ महँगी घटेको उनले सुनाए । सोरु गाउँपालिकास्थित सीप गाउँकी जानसरा विष्टले गाडी हेर्न दुई दिन हिँडेर सदरमुकाम गएको सम्झिन् । ‘गाउँमा गाडी पुग्लान् भन्ने सपना पनि थिएन,’ उनले भनिन्, ‘सुख र सुविधा पुगेपछि पुराना दु:ख भुल्दै गएका छौं ।’ अहिले सोरु गाउँपालिकाको सोरुकोट, खत्याड गाउँपालिकाको गम्था, सेरी, श्रीकोट, खमाले र मुगुमकार्मारोङ गाउँपालिकाको छाइलसम्म नियमित यातायातका साधन चल्छन् ।

अहिले जिल्लाभरिका खोला र कर्णाली नदीमा परम्परागत तुइन विस्थापित गरी ६१ झोलुंगे पुल निर्माण भएका छन् । गाउँहरूको आपसी सम्बन्ध पुलकै कारण जोडिएको आरसिडी संस्थाका कार्यक्रम संयोजक जर्मन नेपालीले बताए । घरमै सुत्केरी हुँदा अकालमा ज्यान गुमाउनुपर्ने बाध्यतबाट गर्भवती महिलाले मुक्ति पाएको जिल्ला अस्पताल प्रमुख डा. निर्मल नगरकोटीले बताए । उनका अनुसार अहिले करिब ९० प्रतिशत गर्भवती महिला स्वास्थ्यचौकीमै सुत्केरी हुने गरेका छन् । उनका अनुसार जिल्लाभरि २० प्रसूतिगृह सञ्चालनमा छन् ।

कुनै समय एक कल फोन गर्न गमगढी बजार धाउने स्थानीयले घरमै बसी मोबाइलमार्फत आफन्तसँग घण्टौं कुरा गर्न पाएको स्थानीय जंगम शाहीले बताए । उनका अनुसार ०६४ सम्म एक कल फोन गर्न एक साताअघि नै नाम लेखाउनुपर्ने बाध्यता थियो । नेपाल टेलिकमले जिल्लाका १३ स्थानमा मोबाइल टावर जडान गरिएको जनाएको छ । अहिले राराताल आसपासका क्षेत्रमा फोरजी इन्टरनेट चल्छ ।

गाउँमै रोजगारी पाइन थालेपछि पछिल्लो समय मजदुरीका लागि भारतको कालापहाड जानेको संख्या घटेको शाही बताउँछन् । ‘एक दशकअघिसम्म १६ वर्ष पुगे कालापहाडमा मजदुरी गर्न नगई सुखै थिएन,’ उनले भने, ‘गाउँमै विकास निर्माण बढेपछि मजदुरी गर्ने मान्छे पाउनै मुस्किल छ ।’ उनका अनुसार डेढ दशकअघिसम्म अधिकांश गाउँ पुरुषविहीन हुन्थे । गाउँगाउँमा लघु जलविद्युत् सञ्चालन भएपछि सल्लाको दियालो बालेर अँध्यारो हटाउने बाध्यताबाट स्थानीयले मुक्ति पाएको स्थानीय मानबहादुर रावलले जनाए । उनका अनुसार घरघरमा सौर्य ऊर्जा जडान गर्ने र आधुनिक चुलो प्रयोग गर्नेको संख्या बढिरहेको छ ।

लामो समय दु:ख बिताएका ज्येष्ठ नागरिक सुरक्षा भत्ता पाउन थालेपछि सहज जीवन बिताउन थालेका छन् । ‘भत्ताले बाँच्न र औषधिउपचार गर्न सजिलो भयो,’ छायानाथरारा नगरपालिकास्थित ढुमकी ७६ वर्षीया चाखुल्ली विकले भनिन्, ‘गाउँगाउँमा सुविधा थपिए, सुखका दिन बढ्दै छन् ।’ सरकारले ६० देखि ७० सम्मका ज्येष्ठ नागरिकलाई दुई हजार र ७० भन्दा माथिकालाई तीन हजार रुपैयाँ सुरक्षा भत्ता दिँदै आएको छ ।

प्रकाशित : मंसिर २८, २०७६ ०८:५१
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

किशोरीले मुख्यमन्त्रीसँग भने- ‘बिहे रोकिदिनुस्’

अमृता अनमोल

(बुटवल) — लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिकाकी १६ वर्षीया पुष्पा हरिजन ११ कक्षाकी छात्रा हुन् । छोरीको बिहे गरिदिने सुरमा अभिभावक छन् । पुष्पा विवाह गर्न मानिरहेकी छैनन् । अभिभावकको कुरा नमान्दा उनी दुर्व्यवहार सहन बाध्य छिन् । पुष्पालगायत प्रदेश ५ का धेरै किशोरी बिहीबार मुख्यमन्त्री शंकर पोखरेललाई भेट्न यहाँ आए ।

‘घरभित्रै असुरक्षित छु । मेरो सुरक्षा कसले गर्छ,’ मुख्यमन्त्रीसित पुष्पाले भनिन, ‘बिहे गर्न नमान्दा बुबा र दाजुले कुट्नुहुन्छ । आफन्तले गाली गर्छन् ।’ उनले मुख्यमन्त्री पोखरेललाई शरीरका नीलडाम देखाइन् । ‘यी घाउ निको होलान्,’ उनले भनिन्, ‘मैले भोगेको पीडामा कमी छैन ।’

बाँकेको खजुराकी १४ वर्षीया चेतना केसी १० कक्षामा पढ्छिन् । भविष्यमा चिकित्सक बन्ने धोको सुनाइन् । बुबाआमा उनलाई पढाउन मान्दैनन् । बिहेको तयारीमा छन् । ‘म पढ्न चाहन्छु,’ उनले सुनाइन्, ‘मेरो बिहे रोकिदिनुस् ।’ चेतनाकी साथी मीना पासीको गत वर्ष १५ वर्षको उमेरमा विवाह भयो, लगत्तै गर्भवती भइन् । बच्चा जन्माउन नसकेर केही महिनाअघि उनको मृत्यु भएको चेतनाले बताइन् । ‘त्यही घटना सम्झेर डराउँछु,’ उनले भनिन्, ‘त्यसैले विवाह गर्न चाहन्नँ ।’ खजुराकै गीता मिश्रको १४ वर्षमै बिहे भयो । १५ वर्षमा पतिको घर गइन् । त्यहाँ पाएको यातना सहन नसकेर झुन्डिएर आत्महत्या गरेको चेतनाले सुनाइन् । ‘मुख्यमन्त्रीज्यू, मेरो गाउँमा धेरै बालिकाको अवस्था यस्तै छ,’ चेतनाले भनिन् ।

कानुनले बिहेबारी २० वर्षपारि व्यवस्था गरेको छ । बालविवाह गराउने अभिभावकलाई सजाय हुन्छ । तर यहाँका गाउँमा बिनारोकटोक बालविवाह भइरहेको छ । यसले पढ्ने अधिकार खोसिएको छ । स्वतन्त्र र आत्मनिर्भर हुने सपना गुमेको छ । विवाह गर्न नमान्नेलाई परिवारबाट असुरक्षा छ । यस्तै पीडा पोख्न बाँके, बर्दिया, दाङ, रूपन्देही, कपिलवस्तु र नवलपरासी पश्चिमका ४० बालिका मुख्यमन्त्री निवासमा आएका थिए ।

त्यहाँ उनीहरूले मुख्यमन्त्रीसँग छलफल गरे । पीडा र वेदना सुनाए । रूपन्देहीको कोटहीमाईकी मीना हरिजनले बालविवाहले अलपत्र परेको गुनासो गरिन् । ‘मेरो १२ वर्षमा बिहे भयो । अहिले १६ वर्षकी भएँ । केटाले अर्कै घरजम गर्‍यो,’ उनले भनिन्, ‘केटो लैजान्न भन्छ । बुबाआमा त्यही घर जा भन्छन् । म के गरूँ ?’ बिहीबार उनीजस्तै बालविवाहले अलपत्र सात किशोरी आएका थिए ।

बाँके र बर्दियाका अभिभावकले केही समयअघि १६ वर्षमै छोरीको बिहे गर्न पाउनुपर्ने मागसहित जुलुस निकालेका थिए । बालविवाहको विरोध गर्नेलाई कुट्ने निर्णय गरेका छन् । यसबाट बालिका त्रसित छन् । आफ्नै अभिभावक र संरक्षक विपक्षमा भएकाले गाउँमा असुरक्षित महसुस गरेका छन् । यसबाट चिन्तित बालिकाले यसअघि त्यहाँका स्थानीय तह, प्रहरी र जिल्ला प्रशासनमा सुरक्षा माग गर्दै ज्ञापनपत्र बुझाए । सुनुवाइ नभएपछि समूह बनाएर मुख्यमन्त्री भेट्न आएका हुन् । ‘बिहे रोक्न खोज्दा बुबाआमाले कुट्छन् । गाउँलेले नेता बने बलात्कार गरेर फाल्छौं भन्छन् । प्रहरीले पनि यस्ता काममा नलाग हामी सुरक्षा दिन सक्दैनौं भन्छ,’ बाँकेकी उषा शाहीले गुनासो गरिन्, ‘त्यसैले सुरक्षा माग्न यहाँ आएका हौं ।’

पाँच वर्षदेखि अभियानमा लागेका बालिकाले विभिन्न जिल्लामा बालविवाहविरुद्ध हस्ताक्षर संकलन गरेका थिए । करिब ५० हजार हस्ताक्षर पनि मुख्यमन्त्रीलाई बुझाए । बालविवाह रोकथाम र कानुन कार्यान्वयन गर्न प्रदेशस्तरमा सशक्त अभियान सञ्चालन गर्नुपर्ने मागसहित ८ बुँदे ज्ञापनपत्रसमेत बुझाए । त्यसमा प्रदेशले रणनीति बनाएर क्रमश: बालविवाह मुक्त जिल्ला घोषणा गर्नुपर्ने, बाल क्लब तथा किशोरी अधिकार मञ्चलगायतको समन्वयमा बालविवाह रोकथामको रणनीति, नीति, बजेट तथा कार्यक्रम तर्जुमा गर्नुपर्ने माग गरे ।

बालविवाहका कारण पढ्न नपाएका बालिकालाई शिक्षा तथा सीपको व्यवस्था गर्न र बालिकाका गुनासा सुन्न हरेक विद्यालयमा लैंगिक सम्पर्क व्यक्ति तोकिदिनसमेत आग्रह गरे । दुई घण्टा बालबालिकाका प्रश्न र गुनासा सुनेपछि मुख्यमन्त्री पोखरेलले बालविवाह, बाल दुर्व्यवहारलगायतका हिंसा रोक्न र अधिकार संरक्षण गर्न प्रतिबद्ध रहने बताए । ‘कानुनले रोकेको छ । तैपनि धर्म, संस्कृति र परम्पराका नाममा बालविवाह भएको छ,’ उनले भने, ‘तपाईंका समस्या जटिल छन् । विश्लेषण गरेर समाधानको बाटो खोज्नेछु ।’ बालविवाह र हिंसा रोक्न बालिकासँगै अभिभावकमा पनि चेतना ल्याउनुपर्ने उनले सुनाए ।

प्रकाशित : मंसिर २८, २०७६ ०८:४७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×