बबई किनारमा बच्चा हुर्काउँदै घडियाल

गोविन्द पोखरेल

काठमाडौँ — घडियाल गोही प्राकृतिक बासस्थानमा बच्चा हुर्काउँदै गरेको फेला परेपछि संरक्षणकर्मीले अचम्म मानेका छन् । संकटापन्नको सूचीमा परेको उक्त सरिसृप बर्दियाको बबई नदी किनारको धनुषेमा करीब सयवटा बच्चा हुर्काउँदै गरेको अवस्थामा फेला परेको हो ।

जुलोजिकल सोसाइटी अफ लन्डनको ‘एज न्याटजिओ फोटो आर्क फेलो’ आशिष बस्याल र उनका सुपरभाइजर रिक्की गम्बसले घडियालले प्राकृतिक अवस्थामा बच्चा हुर्काउँदै गरेको फेला पारेका हुन्। बस्याल र गम्बस तीन वर्षदेखि बबई नदी क्षेत्रमा घडियाल सम्बन्धि अनुसन्धान गर्दै आइरहेका छन्।

‘हामीले यस अघिबबई एरियामा बच्चा घडियाल देखेका थिएनौं,’ बस्यालले कान्तिपुरसँग भने, ‘बबई किनारमा यो ३७ वर्षपछिको सुखद संयोग हो।’ यसअघि सन् १९८२ मा प्राकृतिक बासस्थानमा यस्तो भेटिएको उनले बताए। ‘घडियालहरु बबई नदी क्षेत्रमा त छन्, तर लामो समयदेखि त्यसमा बच्चा प्राकृतिक अवस्थामा भेटिएका थिएनन्,’ उनले भने, ‘धेरै वर्षपछि प्राकृतिक अवस्थामा भेटिएका घडियालका बच्चाहरूको फोटो खिच्न पाइयो।’

बबई नदीमा भेटिएका घडियालका बच्चा । तस्बिर सौजन्य: आशिष बस्याल ।

बबई नदीमा घडियालका बच्चा नदेखिएपनि वयस्क भालेपोथीहरू पाइन्छन्। विगत २/३ वर्षदेखि निकुञ्ज कर्मचारी र गाइडहरूले जंगल यात्राका दौरान घडियालका बच्चा देखिने गरेको सुनाएपनि तस्बिरमा नभेटिँदा पुष्टि गर्ने वैज्ञानिक आधार थिएन। घडियालका ती बच्चाहरु बस्याल र गम्बसले गत जुन महिनामा देखेका हुन्। मार्चको अन्तिमदेखि अप्रिलको पहिलो सातासम्म घडियालले अण्डा पार्छन्। मध्य जुनबाट जुलाईको पहिलो हप्तासम्म बच्चा कोरल्छन्। उनीहरुले फेला पारेको उक्त तथ्य प्रमाण आईयूसीएनको क्रोकोडाइल्स स्पेसालिस्ट ग्रुपमा प्रकाशित भएपछि जुलोजिकल सोसाइटी अफ लन्डन (जेडएसएल) ले यसै साता विज्ञप्ति जारी गर्दै यसको पुष्टि गरेको छ। जेडएसएलले यसलाई ३७ वर्षपछिको सुखद संयोग भनेको छ।

सफा पानीमा बस्ने घडियालको मृत्युदर निकै उच्च छ। गोही विज्ञ समेत रहेका बस्याल भन्छन् ‘अण्डाबाट निस्कने हरेक सयवटा बच्चामा तीनवटा हुर्कियो भने पनि राम्रो मानिन्छ।’ संसारभर पाइएका गोहीका २४ प्रजातिमध्ये घडियाल पनि पर्छ। अध्ययनहरूका अनुसार अण्डाबाट घडियाल दुईदेखि अढाइ महिनामा बाहिर निस्कन्छन्। एउटा पोथीले ६ देखि ५० वटासम्म अण्डा पार्छे। अण्डाबाट बच्चा सबै जीवित निस्कन उक्त स्थानको तापक्रममा भर पर्छ। सरदर ५० अण्डामा २० देखि ३० वटा बच्चा जीवित निस्कन्छन्। आफ्ना बच्चा सबैलाई संरक्षण गर्न पोथी असमर्थ हुन्छे। बच्चा घडियाल प्रदुषणका कारण पनि मर्छन्।

नेपालमा घडियाल राप्ती, कर्णाली, बबई र नारायणी नदीमा पाइन्छन्। विश्वमा घडियालको संख्या एकदमै थोरै छ। माछालाई आहारा बनाउने गोहीको यो प्रजाति नेपाल र भारतमा मात्र पाइन्छ। घडियाल संरक्षणका लागि नेपाल सरकारले सन् १९७८ मा चितवनमा पहिलोपटक प्रजनन् केन्द्रको स्थापना गरेको थियो। बढ्दो प्रदूषण, आहाराको अभाव, बाढी, बासस्थानको विनाश लगायत कारणले यसको संख्या घट्दै गएको अध्ययनहरुले देखाएको छ।

सन् २०१६ को गणना अनुसारमा नेपालमा १ सय ९८ वटा घडियाल थिए। चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका संरक्षण अधिकृत वेदबहादुर खड्काका अनुसार सन् २०१८ मा चितवनमा गरिएको गणनामा २ सय १९वटा घडियाल पाइएका छन्। संरक्षणकर्मीले गरेको गणनाअनुसार बबई नदी किनारमा मात्रै करिब १८ वटा वयस्क घडियाल भेटिए। कर्णाली नदीमा क्षेत्रमा घडियालको संख्या घट्दै गएको छ। सन् २०१३ पछि कोसी नदी क्षेत्रबाट यो सरिसृप देखिएको छैन।

घडियाल प्रजनन् केन्द्र कसरामा लामो समयदेखि कार्यरत अधिकृत खड्काका अनुसार प्राकृतिक अवस्थामा यो जीवलाई जोगाउन निकै गाह्रो छ। ‘प्राकृतिक वास्थानमा यसले प्रजन्न गरेको नपाएपछि नै कृत्रिम प्रजनन् केन्द्र स्थापना भएको हो,’ उनले भने, ‘जन्मेकामध्ये हुर्कने संख्या निकै न्युन हुन्छ।’ प्रजनन् केन्द्रबाट घडियालका बच्चा विभिन्न समय नदि किनारका प्राकृतिक बासस्थलमा लगेर छाड्ने गरिएपनि हुर्केर बढेको सफलताका कथा भेट्नै गाह्रो रहेको उनले बताए।

कृत्रिम प्रजनन् केन्द्र पनि सफल हुन नसकेको अध्ययनले देखाएपछि सरकारले घडियाल संरक्षणका लागि पाँच वर्षे कार्ययोजना २०१८–२०२२ ल्याएको छ। घडियालको जन्मजात पोथीको तुलनामा भालेको संख्या कम हुने भएकाले पनि संरक्षणमा चुनौती देखिएको विज्ञहरुको भनाइ छ।

प्रकाशित : मंसिर ४, २०७६ २१:४३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

यसरी टुंगियो ओली–दाहालको ‘शक्ति संघर्ष’

बबिता शर्मा

काठमाडौँ — नेकपाका दुई अध्यक्षबीच अधिकार र सत्ता साझेदारीका विषयमा लामोसमयदेखि रहेको शक्ति संघर्ष तत्कालका लागि अन्त्य भएको छ ।

प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले पुरै कार्यकाल सरकार चलाउने र पार्टी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालले कार्यकारी भूमिकासहित पार्टीको नेतृत्व गर्ने सहमतिसागै तत्कालका लागि ओली र दाहालबीचको शक्ति संघर्ष टुंगिएको हो।

बुधबार बसेको नेकपाको सचिवालय बैठकले अधिकार बाँडफाँडको विषय औपचारिक रुपमा टुंगाएको छ। बैठकले दुई अध्यक्षको कार्यविभाजनको टुंगो लगाएसँगै दुई अध्यक्षबीचको विवाद र अविश्वास हटेको छ। ओली र दाहालबीच सरकारको नेतृत्व आलोपालो गर्ने विषयमा पार्टी एकतादेखि नै मतभेद थियो।

पार्टी एकताको १८ महिना पछि मात्रै नेकपाले दुई अध्यक्षको जिम्मेवारी बाँडफाँडलाई अन्तिम रुप दिन सकेको हो। यद्यपी विधानले दुवै अध्यक्ष बराबरी हैसियतमा रहने भने पनि बैठक आहृानदेखि अन्य निर्णयमा ओली प्रभावशाली थिए।

सचिवालय बैठकको निर्णय अनुसार प्रतिनिधिसभाको यो अवधिसम्म सरकारको नेतृत्व ओलीले गर्ने र पार्टीको नेतृत्व अध्यक्ष दाहालले गर्ने भन्ने छ। ‘अध्यक्ष ओली प्रधानमन्त्रीका हैसियतमा सरकारको काममा केन्द्रित हुने र अर्का अध्यक्ष दाहाल कार्यकारी भूमिकासहित पार्टी सञ्चालनमा केन्द्रित हुने निर्णय भएको छ’, पार्टी सचिवालय बैठकको निर्णयबारे जानकारी दिादै प्रवक्ता नारायणकाजी श्रेष्ठले भने।

तत्कालीन बाम गठबन्धनको तर्फबाट २०७४ फागुन ३ गते ओली नेतृत्वको सरकार गठन भएको थियो। सरकार गठन भएको ठीक तीन महिनापछि २०७५ जेठ ३ गते तत्कालीन एमाले र माओवादी केन्द्रबीच पार्टी एकता भएको थियो।

दुई अध्यक्षबीच पार्टी एकता गर्दा प्रधानमन्त्रीमा आलोपालो सहमति भएको भनिएपनि बुधबारको बैठकबाट त्यो विषय औपचारिक रुपमै अन्त्य भएको छ। वर्तमान प्रतिनिधिसभाको पूरा कार्यकालसम्म सरकारको नेतृत्व प्रधानमन्त्री ओलीले नै गर्ने निर्णय गरेर नेकपाले राजनीतिक स्थायित्वको सन्देश दिने संकेत पनि दिएको छ।

बैठकले पार्टी अध्यक्षद्वयको मर्यादाक्रम भने पुरानै कायम गरेको छ। तर, बैठकको सञ्चालन भने दाहालले गर्नेछन्। एक व्यक्ति एक पदको माग राख्दै आएका नेता माधवकुमार नेपालको पनि यो निर्णयमा सहमति छ। ओली–दाहालबीचको शक्ति बाँडफाँडले सरकार र पार्टीलाई हितगर्ने नेकपाका केही नेताको विश्वास छ।

अध्यक्षद्वयबीचको आपसी सल्लाहमा पार्टी र सरकार सञ्चालन गर्ने निर्णयसमेत भएको छ।
सचिवालय बैठक बस्नुपूर्व दुई अध्यक्षबीच कार्यविभाजनमा सहमति जुट्न नसकेपछि उनीहरु राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीलाई भेट्न शितल निवास पुगेका थिए। शितल निवासको छलफलपछि बसेको सचिवालय बैठकमा प्रधानमन्त्री ओलीले नै कार्यविभाजनको प्रस्ताव राखेका थिए।

उनको प्रस्तावमा सचिवालयका सबै सदस्यले सहमति जनाएपछि लिखितरुपमा कार्यविभाजन टुंग्याईएको सचिवालयका एक नेताले जानकारी दिए। पार्टी एकता पूर्व विधानमा दुई अध्यक्ष रहने व्यवस्था गरेर र अनौपचारिक रुपमा एउटा गोप्य सहमति दुई अध्यक्षले गरेका थिए। गोप्य भनिएको ६ बुँदे सहमतिको चौथो बुँदामा सरकारको नेतृत्वबारे सहमति गरिएको थियो।

उक्त सहमतिमा भनिएको थियो, ‘समानता र समान अवधिका आधारमा आवश्यकता अनुरुप दुवै अध्यक्षले सरकारको नेतृत्व गर्ने।’ सोही विधान र गोप्य सहमतिको कुरालाई लिएर ओली–दाहालबीच बेला बेला अविश्वास र विवाद समेत देखियो।

हुन त यसअघि प्रधानमन्त्री ओली दोस्रो पटक उपचारका लागि सिंगापुर जानुपूर्व पनि अध्यक्ष दाहालले पार्टी बैठक सञ्चालन गरेर केही महत्वपूर्ण निर्णय लिएर यस्तो अभ्यास गरेका थिए। दुई अध्यक्षको मौखिक सहमति अनुसार पार्टीको जिम्मेवारी लिन र पार्टी एकता गर्नुपूर्वको सहमति अनुसार प्रधानमन्त्री छाड्न समेत तयार रहेको कुरा नेकपाकै नेताहरुबाट बाहिरिएको थियो।

सोही मौखिक सहमति अनुसार ओली सिंगापुरमै रहेको बेला दाहालले पार्टी कार्यालय धुम्बाराहीमा पार्टी सचिवालय बैठक राखेर केही महत्वपूर्ण निर्णय समेत गरेका थिए। तर, ओली उपचार गरेर फर्किएपछि उक्त सहमति लागू हुन सकेन। पार्टीमा ओली नै हावी भएपछि दाहालले फेरी असन्तुष्टि व्यक्त गर्दै आएका थिए।

सार्वजनिक रुपमै अविश्वास पैदा भएपछि दुई अध्यक्षले दिनहुँजसो ‘वान टु वान’ वार्ता गरेर एक अर्कालाई विश्वास दिलाउने कोशिस पनि गरे। तर, पार्टी विधान र गोप्य सहमतिको अडानमा दाहाल थिए। पार्टी विधानले दुई अध्यक्षको भूमिका समान रहने भनेको छ।

नेकपाको अन्तरिम विधानमा अध्यक्षद्वयको भूमिकाबारे भनिएको छ, ‘केन्द्रीय कमिटी, पोलिटब्युरो र स्थायी कमिटी बैठकको अध्यक्षता गर्ने, पार्टीका प्रमुख नेताका रुपमा समग्र पार्टीको नेतृत्व गर्ने, केन्द्रीय कमिटी, पोलिटब्युरो र स्थायी कमिटीका बैठकमा राजनीतिक प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्ने, पार्टीका नीति तथा केन्द्रीय कमिटी, पोलिटब्युरो र स्थायी कमिटीका निर्णयहरुको कार्यान्वयन गर्ने गराउने।’

अध्यक्षको समान भूमिकाबारे विधानले भनेको छ, ‘पार्टी विधानको कार्यान्वयन गर्ने गराउने, केन्द्रीय कमिटीका तर्फबाट राष्ट्रिय महाधिवेशनमा राजनीतिक प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्ने, केन्द्रीय कमिटी, पोलिटब्युरो र स्थायी कमिटीले तोकेका अन्य कार्यहरू गर्ने, आगामी एकता महाधिवेशनसम्मका लागि दुई अध्यक्षले आलोपालो अध्यक्षता गर्नेछन् र अध्यक्षता गर्ने अध्यक्षको बरियता पहिलो हुनेछ र आधिकारिक निर्देशन र पत्राचारमा दुवै अध्यक्षको हस्ताक्षर हुनेछ।’

विधानमा दुई अध्यक्षको भूमिका समान हैसियतमा भएपनि पार्टी एकताको १८ महिनासम्म कार्यान्वयनमा भने ओलीनै हावी भएका थिए, त्यसमा दाहालको असन्तुष्टि रहँदै आएको थियो। तर, बुधबारको बैठकले अर्का अध्यक्षको असन्तुष्टि सम्बोधन गरेको छ। यद्यपी वरियताक्रम भने यथावत छ।

‘अध्यक्षद्वय केपी शर्मा ओली र पुष्पकमल दाहालको वरीयताताक्रम यथावत हुनेछ,’ बैठकपछि प्रवक्ता श्रेष्ठले भने, ‘केपी शर्मा ओली प्रधानमन्त्रीको हैसियतले सरकारको काममा केन्द्रित हुने र अध्यक्ष दाहाल कार्यकारी अधिकारसहित पार्टी काममा केन्द्रित हुने निर्णय भयो।’

प्रवक्ता श्रेष्ठका अनुसार आम रुपमा बैठकको अध्यक्षता र सञ्चालन दाहालले गर्ने निर्णय सचिवालय बैठकले गरेको छ। सुरुमा आलोपालो प्रधानमन्त्रीमा जोड दिएका दाहालले पछिल्लो समय भने आफूलाई पार्टीको जिम्मेवारी दिएर पााच वर्ष सरकार चलाउन ओलीलाई प्रस्ताव गरेका थिए। उनले बेला बेला सार्वजनिक कार्यक्रममा यसबारे बोल्दै आएका थिए।

लगातारका वान टु वान वार्ताले पनि दुई अध्यक्षबीच सहमति जुट्न सकेको थिएन। किनकी बुधबार बिहान बालुवाटारमा पनि दुई अध्यक्षले वान टु वान वार्ता गरेका थिए। त्यहाँ सहमति जुट्न नसकेपछि दुई अध्यक्ष राष्ट्रपतिलाई भेट्न शितलनिवास पुगे। त्यहाँबाट फर्के लगत्तै सचिवालय बैठकमा कार्यविभाजबारे सहमति जुटेको सचिवालयका एक नेताले बताए। कार्यविभाजनका कुरा मिल्न नसक्दा मन्त्रिपरिषद् पुनर्गठन गर्ने विषयमा पनि सहमति हुन सकेको थिएन। अब भने मन्त्रिपरिषद् पुनर्गठनका लागि प्रधानमन्त्रीलाई बाटो खुलेको ती नेताले जानकारी दिए।

बैठकले प्रतिनिधिसभाको यस कार्यकालमा सरकारको नेतृत्व ओलीले गर्ने र राजनीतिक स्थायीत्वको सन्देश दिने निर्णय गरेको छ भने पार्टी र सरकार सञ्चालन अध्यक्षद्वयबीचको आपसी सल्लाहमा गर्ने साथै पार्टी सञ्चालन गर्दा वैधानिक व्यवस्था र कमिटी प्रणालीलाई प्रभावकारी रुपमा कार्यान्वयन गर्ने लिखित निर्णय गरेको छ।

प्रकाशित : मंसिर ४, २०७६ २१:०८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×