अकुपाई टुँडिखेल : टोलटोलमा घन्कियो धिमे र भुस्या

दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — कक्षा ८ मा पढ्ने सितास्मा राम्जेत धिमेबाजा बजाउँदै वसन्तपुरको तल्लो सहर (दक्षिण कोलिग्राम) का बस्ती बस्ती घुमिन् । ११ कक्षामा पढ्ने मुकान स्थापितले पनि  भुस्या बाजा बजाउँदै टोल परिक्रममा गरे ।

भुस्या र धिमे बोकेका युवायुवतीदेखि बालबालिकाको समूहले बिहीबार र शुक्रबार प्राचीन सहर संगितमय बनाए ।


पहिलो दिन तल्लो टोल र दोस्रो दिन माथिल्लो टोल परिक्रमा गरेका थिए । ‘सांस्कृतिक रुपमा तल्लो टोल र माथिल्लो टोलमा विभाजित छ यो प्राचीन सहर,’ सांस्कृतिक बाजा व्यवस्थापन गर्ने दुलाक्षी परिवार क्लबका अध्यक्ष श्याम महर्जनले भने, ‘अकुपाइ टुँडिखेल अभियानलाई सफल बनाउन आहृान गर्दै हामीले बस्ती/बस्ती उत्सवमय बनाएका छौं ।’


खुला ठाउँ यहाँका नेवार बस्तीको सम्बन्ध जोडिएकाले हामी पनि सहभागी छौं है भनेर सन्देश दिन टोलटोल घुमेको फेगधिमेबाजा खलका अनुप श्रेष्ठले बताए । ‘बाजाले संस्कृति जोगाउँछ,’ उनले भने, ‘टुँडिखेल पनि हाम्रो एक किसिमको संस्कृति हो । त्यही भएर त्यहाँ पनि बाजा जोडेका हौं । शनिबार हुने अकुपाइ टुँडिखेलमा पनि हामी नेवारी बाजा घन्‌काउँछौं ।’


अकुपाइ टुँडिखेलका नाममा राजनीति : मेयर शाक्य

काठमाडौं महानगरपालिकाका मेयर विद्यासुन्दर शाक्यले ‘अकुपाई टुँडिखेल’ राजनीतिक रंगको संज्ञा दिएका छन् । शंखधर दिवसको अवसर पारेर विष्णुमति किनारामा निर्माणधिन पार्कमा आयोजित कार्यक्रममा मेयर शाक्यले भने, ‘अकुपाइ टुँडिखेल अभियानलाई राजनीतिक स्वार्थ पूरा गर्ने अस्त्र बनाउनु हुदैन ।’


अकुपाई टुँडिखेल अभियानमा सहभागी हुन सम्पदा संरक्षण अभियानले निम्ता दिन खोजेपनि मेयर शाक्यले समय दिएनन् । ‘हामीले भेट्न खोज्यौं, भेट दिनुभएन । फोन गर्‍यौं, फोन पनि उठाउनु भएन,’ अकुपाई टुँडिखेलका संयोजक विजय श्रेष्ठले भने । मेयर शाक्यले भेट नदिएपछि उनीहरुले यही कार्यक्रमस्थलमा गएर निम्ता दिएका थिए । निम्ता ग्रहण गरेपछि मेयर शाक्यले मञ्चबाट राजनीतिक रंग नदिन आग्रह गरेका थिए ।


‘अकुपाई टुँडिखेल अभियान सञ्चालन गर्ने कुरा आएको छ,’ शाक्यले भने, ‘टुँडिखेल खोल्नु पर्छ भन्ने मागमा महानगर सकारात्मक छ । खुलामञ्चमा चिनियाँ ठेकेदार केही समयलाई बसेका हुन् । उनीहरुले त्यहाँ छाड्छन् । महानगरको संस्कृति जोगाउने दायित्व महानगरको पनि हो । तर अभियानको नाममा राजनीतिक उद्देश्य पूरा गर्ने र जस लिने काम गर्नु हुँदैन ।’ अकुपाइ टुँडिखेलमा कांग्रेस सांसद भीमसेनदास श्रेष्ठ लगायतको सक्रियता बढेपछि मेयर शाक्यले उनलाई लक्षित गर्दै यस्तो अभिव्यक्ति दिएका हुन् ।


जनताको अभियान हो, म सहभागी हुन्छु : उममेयर खड्गी

महानगरका मेयर शाक्यले अगुपाईँ टुँडिखेलको नाममा राजनीती भएको अभिव्यक्ति दिए लगत्तै उपमेयर हरिप्रभा खड्गी श्रेष्ठले भने यो अकुपाई टुँडिखेलमा राजनीतिक नभएको बताएकी छन् । यो जनताको अभियान भएकाले जनतालाई साथ दिनुपर्ने उनले बताइन् । ‘हामी जनताबाटै चुनिएका हौं । जनताले प्रयोग गर्न पाउनु पर्ने टुँडिखेल अतिक्रमण भएकै हो । यसलाई हटाउन जनताले हाम्रो साथ खोजेका छन् । जनताले बोलाएको ठाउँमा म सहभागी हुन्छु,’ खड्गीले भनिन्, ‘म मात्र होइन, मैंले अरुलाई पनि सहभागी हुन आहृवान गरेको छु ।’


के हुँदैछ अकुपाई टुँडिखेलमा ?

काठमाडौंको स्वच्छ हावाको स्रोत टुँडिखेल भएकाले यसलाई अतिक्रमणबाट जोगाउन अभियान सञ्चालन गरेको आयोजकले बताएका छन् । भूमिगत जलभण्डारको स्रोत, महांकाल, दुइमाजु तथा रैथानले स्टदेवताको लगायत अन्य कैंयौ मूर्ति छन् यहाँ । ‘यो सांस्कृतिक सम्पदाले भरिएको क्षेत्र हो,’ अभियन्ता आलोकसिद्धि तुलाधर भन्छन्, ‘यहाँ पाहाचार्य, घोडेजात्रा, गुरुमार्पालाई भात खुवाउने रुख जस्ता कैंयौं सांस्कृतिक गतिविधि हुन्छन् ।’


राजनीतिक परिवर्तनको बेला अभिव्यक्ति दिने ठाउँ, दैविप्रकोपको बेला आश्रय लाग्ने ठाउँ, सर्वसाधारणको खेलकुद व्यायाप गर्ने ठाउँ समेत हो यो । यहाँ अहिले अस्थायी बसपार्क भन्दै स्थायी बसपार्क बनाउनु, अनधिकृत रुपमा पसल सञ्चालन, भवन बनाउने सामान र कामदार बस्ने ठाउँ, विभिन्न बहानामा ढलान गर्ने क्रम बढ्नु, खुला ठाउँमा जनताको पहुँच नहुनु जस्ता समस्या छन् ।


‘यस्तो अवस्थाबाट मुक्त गराउन सरोकारवाला निकाय र जनप्रतिनिधिलाई हामीले जस्तै तोकेको कर्तव्य पालना गराउन घचघच्याउने उद्देश्यले विश्व स्वतन्त्रा दिवसको अवसरमा टुँडिखेल मानव सांगलोले घेर्ने कार्यक्रम राखेका हौं,’ तुलाधर भन्छन्, ‘यो अभियानले अरु ठाउँका पनि खुला क्षेत्र जोगाउन जागरण ल्याउने विश्वास लिएका छौं ।’ तीन महिनाको अवधि तोकेर अल्कपकालीन र दिर्घकालीन कार्यक्रम घोषणा समेत गरेका छन् ।


यो पनि पढ्नुहोस्:

अतिक्रमणको चपेटामा ‘गुरुमार्पा वृक्ष’ प्रकाशित : कार्तिक २२, २०७६ १७:२६

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

अतिक्रमणको चपेटामा ‘गुरुमार्पा वृक्ष’

‘अकुपाई टुँडिखेल’
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — टुँडिखेलको पूर्वोत्तर भागमा एउटा ठूलो रूख छ । परबाट हेर्दा बर–पीपलजस्तो लाग्ने रूखको वास्तविक नामबारे अग्रजहरू समेत जानकार छैनन् । नेवार समुदायले भने उक्त रूखलाई ‘गुरुमार्पा वृक्ष’ नाम दिएको छ ।

‘खास नाम गुरुमार्पा भए पनि धेरैले गरुमापा भनेर चिन्छन्,’ रूखको सांस्कृतिक गतिविधिमा जोडिएको इटुम्बहालको भाष्करदेव संस्कृता केशचन्द्रकृत परावर्त महाविहारका सभासङ्ग सदस्य प्राध्यापक स्वस्तिरत्न शाक्य भन्छन्, ‘बौद्ध धर्मावलम्बीको ठूलो सांस्कृतिक विम्ब बोकेको रूख हो यो । यस्तो रूख अरू ठाउँमा देखिएको पनि छैन ।’ यसको छेउमा सानो सिरिसको रूख पनि छ । रूखका फेदमा ठूला टोड्का देखिन्छन् । टुँडिखेलमा सुस्ताउने आउनेहरू रूखमा चढ्ने, वरिपरि घुम्ने गर्दा रूखको फेद उजाड देखिन्छ ।

सम्पदा संरक्षण अभियन्ता आलोकसिद्धि तुलाधरले टुँडिखेलका एकएक परम्परा अतिक्रमणमा परेकाले गुरुमार्पा रूख पनि मासिने हो कि भनेर चिन्ता लागेको बताए । ‘लामो इतिहास बोकेको यो रूख आफैंमा अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा हो,’ उनले भने, ‘सांस्कृतिक महत्त्वबारे सरोकारवाला निकायले यो रूखको अभिलेखसमेत राखेको छैन ।’

टुँडिखेलमै रहेको ऐतिहासिक खरीको रूख भने पहिल्यै काटियो । यही रूखको फेदमा बसेर चन्द्रशमशेरले दास प्रथा उन्मूलनको घोषणा गरेका थिए । खरीको फेदमा रहेको चौतारोमा बसेर विदेशी पाहुना, राजालगायत बसेर टुँडिखेलमा हुने राष्ट्रिय उत्सव हेर्थे । ‘राजा त्रिभुवनले २००७ सालमा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापनाको घोषणा पनि यही चौतारामा बसेर गरेका थिए,’ प्राध्यापक स्वस्तिरत्न शाक्य भन्छन्, ‘यति महत्त्वपूर्ण ठाउँ अहिले मासियो । चौतारो पनि भत्काइयो ।’ महांकाल भैरव मन्दिरको ठीक पछाडि खरीको रूख र चौतारो थियो । त्यस ठाउँमा अहिले सैनिक मञ्च बनेको छ ।

गुरुमार्पाको इतिहास
प्राध्यापक शाक्यका अनुसार गुरुमार्पाको इतिहास १२ सय वर्ष पुरानो हो । गुरुमार्पाको प्रतीक मानेर रूखलाई भात खुवाउने चलन छ । ‘यो चलन नै १२ सय वर्ष पुरानो भएकाले रूखको इतिहास पनि त्यति नै पुरानो मानिन्छ,’ शाक्यले भने । गुरुपार्मा तिब्बती नागरिक थिए । उनी सानैदेखि बदमास स्वभावका भएकाले उनका बुबाले काठमाडौंको बाटो हुँदै भारत पठाइदिए । त्यस क्रममा गुरुमार्पा काठमाडौंमा लामो समय बसे । काठमाडौंका राजा हरिदेवको पालामा नुवाकोटे ठकुरी वंशका भाष्करराजका छोरा केशचन्द्रसँग उनको भेट भएको थियो ।

‘केशचन्द्र पनि गुरुमार्पाजस्तै बदमास थिए । दुवैको स्वभाव मिलेकाले दोस्ती भयो,’ शाक्य भन्छन् ।
इतिहासकार ज्ञानमणि नेपालका अनुसार उनै भाष्करराज पछि राजा भए । उनले १० वर्ष शासन चलाएका थिए । उनै भाष्करदेवका छोरा केशचन्द्रले केशचन्द्र महाविहार बनाए । महाविहारको सम्बन्ध टुँडिखेलको यही रूखसँग जोडिएको शाक्य बताउँछन् ।

इतिहासकार साफल्य अमात्यका अनुसार केशचन्द्र नामुद जुवाडे थिए । सबै सम्पत्ति सिध्याएपछि जीवनदेखि विरक्तिएर पशुपतिको कीर्तिमुख भैरवमा बसे । मागेर खाने अवस्थामा पुगेका बेला गुरुमार्पासँग उनको भेट भएको अमात्य बताउँछन् । केशचन्द्रले गुरुमार्पालाई मामा साइनो लगाएका थिए । त्यही सम्बन्धको आडमा सुनको भारी बोकेर गुरुमार्पा केशचन्द्रको घर इटुम्बालसम्म आएको इतिहास छ ।

बालबालिकालाई खाइदिने र दुःख दिने गरेकाले इटुम्बहालवासीले उनलाई यहाँ नराख्न केशचन्द्रलाई दबाब दिए । बौद्ध संस्कृतिका जानकार तथा पूर्वकुमारीका पिता प्रतापमान शाक्य भन्छन्, ‘एक दिन त केशचन्द्रकै छोरो खाइदिएछन् । त्यसपछि टुँडिखेलको जग्गा सुनसँग साटेर उनलाई टुँडिखेल सारेको अभिलेखमा उल्लेख छ ।’

गुरुमार्पालाई टुँडिखेल दिँदा यही रूख पनि दिइयो । यही रूख पछि गुरुमार्पा नामले प्रसिद्ध भयो ।

इटुम्बहालका स्थानीयले गुरुमार्पालाई वर्षमा एक दिन मासु र भात खुवाउने वाचा पनि गरे । त्यसपछि प्रत्येक वर्ष फागु पूर्णिमाको राति गुरुमार्पालाई भोज खुवाउने चलन बस्यो । एकातिर भात र अर्कोतिर पकाएको राँगाको मासु महाविहारबाट खर्पनमा बोकेर टुँडिखेल लाने गरिन्छ ।

टुँडिखेल गएपछि पनि गुरुमार्पाले मान्छेलाई दुःख दिन छाडेनन् । खेल्न जानेलाई खाइदिन थाले । टुँडिखेलमा रहँदा पनि गुरुमार्पा नसुध्रिएपछि त्यहाँबाट हटाउन घोडा दौडाउन सुरु भएको शाक्य बताउँछन् । ‘यसरी नै सुरु भएको हो, घोडेजात्राको परम्परा,’ शाक्यले भने, ‘पछि उनले गल्ती महसुस गरे । र, पढ्न भारतको नालान्दा गए । सन्त भएर फर्किए, तिब्बतमा परम्परागत धर्मको प्रचार गर्न थाले ।’

थुप्रै सांस्कृतिक गतिविधिको केन्द्र टुँडिखेल एकपछि अर्को गर्दै अतिक्रमणमा परेका छन् । यही टुँडिखेलभित्र पर्ने ऐतिहासिक गुरुमार्पा रूखसमेत मासिन लागेकोमा सम्पदाप्रेमी र संस्कृतिका सरोकारवालाहरूले चासो राखेका हुन् ।

टुँडिखेल अतिक्रमणबाट जोगाउन सम्पदा संरक्षण अभियन्ताले ‘अकुपाई टुँडिखेल’ अभियान घोषणा गरेका छन् । ‘पहिलो चरणमा बसपार्क हटाउन, खुलामञ्च खाली गर्न दबाब दिन्छौं,’ अभियान संयोजक विजय श्रेष्ठले भने, ‘अन्तिम चरणमा सेनाले बनाएका संरचना हटाउन शान्तिपूर्ण दबाब दिन्छौं ।’

प्रकाशित : कार्तिक २१, २०७६ ०८:०८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×