टुँडिखेल नै रहेन भने ?

हिमेश

काठमाडौँ — टेबहाल, संकटा मन्दिरमा शनिबार दर्शनार्थीको निकै भीड लागेको छ । त्यहीँ एक छेउमा केही स्थानीय बूढापाका गफ गरिरहेका छन् । विषय रहेछ, खुम्चिइरहेको टुँडिखेल । उनीहरूको चिन्ता थियो, संकटासँग सिधा सम्बन्ध रहेको टुँडिखेल दिनदिनै खुम्चिँदै छ । अतिक्रमणले थिलथिएको छ । कुनै दिन टुँडिखेलकै अस्तित्व हरायो भने ? मन्दिरमा भीड लागेर मात्र के मजा, टुँडिखेल नै रहेन भने ?

प्रश्न संकटाको मात्र होइन । टुँडिखेलबिना समग्र काठमाडौंकै कल्पना गर्न सकिएला ? अहिले जसरी टुँडिखेलको जग्गामा अतिक्रमण भइरहेको छ, यो क्रम यसैगरी जारी रह्यो भने एक दिन टुँडिखेल हराएर जाने निश्चित छ । त्यतिबेला यो काठमाडौं वास्तवमै काठमाडौं रहनेछ त ? संकटाका स्थानीय बूढापाकाले यही प्रश्न उठाए । उनीहरू भन्छन्, ‘टुँडिखेललाई पुरानै स्वरूपमा ल्याउन सक्ने हो भने मात्र काठमाडौं वास्तविक काठमाडौं हुनेछ ।’


यसमै जोडिन्छन्, गुरुमापा पनि । यी राक्षसी पाराका थिए । केशचन्द्रले नै उनलाई आफ्नो घरमा ल्याएका थिए । त्यहाँ गुरुमापाको ज्यादती बढेपछि उनलाई टुँडिखेलमा राख्ने निर्णय भयो । भद्रकाली नजिकको रूखमा उनको बासस्थान बनाइयो र त्यहाँ उनलाई प्रत्येक दिन खाना पुर्‍याइने वचन दिइयो । त्यो रूख अझै छ, प्रत्येक वर्ष फागुपूर्णिमाका दिन इटुम्बहालबाट त्यहाँ खान पुर्‍याउने चलन कायम छ ।


टुँडिखेल पुर्‍याइएपछि गुरुमापाले सोधेछन्, ‘यहाँ मेरो के काम त ?’ उनलाई काम दिइयो, इँटाका तीन टुक्रा कतै जोडिएको देखियो भने त्यसलाई अलग पार्ने । अझै पनि विश्वास छ, टुँडिखेलमा राति तीन टुक्रा इँटा जोडेर राखियो भने भोलि बिहान ती सँगै हुँदैनन् । विश्वास के पनि छ भने, गुरुमापा रहेको रूखको छेउछाउ बच्चाहरू जानु हुन्न ।


फेरि संकटामै फर्कने हो भने त्यहाँ १२ वर्षमा एकपटक गथु प्याखँ (नाच) हुन्छ र त्यसक्रममा ‘देवगण’ का लागि भनेर टुँडिखेलमै बोका छोडिन्छ । देवगणको भूमिकामा रहेकाले त्यो बोकालाई समात्ने गर्छन् । घोडेजात्राको भोलिपल्ट मनाइने ‘पाँहाचह्रे’ पर्वको अवसरमा यही टुँडिखेलमा देवगणबीच चिराग आदानप्रदान गरिन्छ ।


धेरैअगाडि होइन, केही दशकअघिसम्म पनि टुँडिखेल अहिलेको रत्नपार्कदेखि दशरथ रंगशालासम्म जोडिएको थियो भन्ने पुस्ता जिउँदै छन् । विभिन्न नाममा यो पटकपटक टुक्रिँदै आयो । सहिदगेटको बीचको बाटो बनेपछि यो फेरि एकपल्ट टुक्रियो । त्यसयता ठूलो आकारको टुँडिखेललाई ‘ठूलो टुँडिखेल’ भनियो । सेनाले लिएको अर्को छेउको भागलाई ‘सानो टुँडिखेल’ । यही सानो टुँडिखेल भएर भद्रकालीमा पूजा गर्न जाने चलन केही वर्षअघिसम्म कायम थियो । संकटकालमा रोकिएको यो क्रम फेरि सुरु भएको छैन ।


सेनाले सहयोग गर्नुपर्छ

टुँडिखेल कतै राज्यको कब्जामा त कतै माफियाको कब्जामा छ । त्यो कब्जाबाट मुक्त गर्ने महत्त्वाकांक्षी अभियानमा जुटेका हौं । पहिलो चरणमा सफाइ गर्नेदेखि पार्किङ हटाउनेसम्म काम हुनेछ । दोस्रो र तेस्रो चरण अलि जटिल हुनेछन् । धेरै भौतिक संरचना सेनाले बनाएको छ । सेना पनि जनता नै हो । भोलि रिटायर्ड भएपछि सेना जनता नै हुने हो । त्यही भएर जनताको खुला ठाउँ खाली गर्न सेना पनि लाग्छ भन्ने हामीलाई विश्वास छ ।

–विजय श्रेष्ठ

संयोजक, अकुपाई टुँडिखेल

...

हेर्नलायक बनाउनुपर्छ

टुँडिखेल बालबालिकाको खेल्ने ठाउँ र बूढाबूढीका लागि थकाइ मार्ने थलो हो । आपत्विपत् पर्दा ओत लाग्ने ठाउँ पनि यही हो । पछि आएर यो राजनीतिक थलो बन्यो । खुलामञ्च नभएको भए ठूलाठूला राजनीतिक परिवर्तन हुँदा भाषण गर्ने ठाउँ नै हुने थिएन । यो राजधानीवासीले स्वच्छ हावा लिने ठाउँ पनि हो । काठमाडौं बस्नलायक मात्र होइन, हेर्नलायक ठाउँ पनि बनाउनुपर्छ भन्ने एउटा अभियानको सुरुवात हो, अकुपाई टुँडिखेल ।

–भीमसेनदास प्रधान

सांसद, संघीय संसद्

...

बालबालिका कहाँ खेल्ने ?

काठमाडौंको सम्पदाबारे विश्वभर चर्चा छ । हाम्रा सम्पदा अध्ययन गर्न विदेशी आउँछन् । तर हामी त्यही सम्पदा मासिरहेका छौं । टुँडिखेल कामको तनावबाट मुक्त हुने र हाम्रा बालबालिका रमाउने ठाउँ हो । यही ठाउँ अहिले कुरूप भएको छ । अब कहाँ खेल्ने हाम्रा बालबालिका ? ज्येष्ठ नागरिक कहाँ सुस्ताउने ? अब बोल्नुपर्ने बेला आयो । अहिले नबोले भोलि गुनासो गरेर हुँदैन । त्यही भएर हामी अकुपाई टुँडिखेल अभियानमा जुटेका छौं ।

– विराजभक्त श्रेष्ठ

सांसद, प्रदेश–३

...

टुँडिखेल यतिमात्रै होइन

खुला ठाउँ मासिएर हामी उकुसमुकुस भइसक्यौं । यो अभियान रानीपोखरीदेखि दशरथ रंगशालासम्म खुला गर्ने अभियान हो । धेरैलाई टुँडिखेल भनेको सहिदगेटभन्दा उत्तर र खुलामञ्चभन्दा दक्षिण भन्नेमात्रै परेको छ । त्यतिमात्र होइन । रानीपोखरीदेखि त्रिपुरेश्वरसम्मको भूभाग फिर्ता ल्याएर पुरानै अवस्थामा खुला ठाउँ बनाउन हामी दबाब दिनेछौं ।

–आलोकसिद्धि तुलाधर

सम्पदा संरक्षण अभियन्ता

...

सार्वजनिक जग्गामा मनपरी

मालपोत ऐनले सरकारी जग्गा र सार्वजनिकबीच फरक भएको स्पष्ट गरेको छ । सार्वजनिक जग्गामा व्यक्तिको हक लाग्छ, सरकारी जग्गामा सरकारको । सरकारले सार्वजनिक जग्गामा मनपरी गर्न पाउँदैन । टुँडिखेल सार्वजनिक जग्गा हो । संविधानको धारा ४८ ले सार्वजनिक सम्पत्तिको रक्षा गर्नु व्यक्तिको कर्तव्य हो भनेको छ । त्यहीअनुसार हामी सार्वजनिक सम्पत्ति रक्षा गर्न आएका छौं ।

–सञ्जय अधिकारी

सम्पदा संरक्षण अभियन्ता

टेबहालमा संकटा देवी छन् भने भद्रकालीलाई तिनकै पीठ मानिन्छ । भद्रकालीछेउ टुँडिखेलभित्रै कुलपूजा सकेर भोज खाइरहेकाहरू अझै भेटिन्छन् । ‘टुँडिखेलसँग हाम्रो धर्म, संस्कृति सबै जोडिएका छन्,’ स्थानीय इन्द्रमान तुलाधर भन्छन्, ‘टुँडिखेल कायम भएमात्र ती बच्ने हुन्, नत्र सबै हराएर जानेछन् ।’


टुँडिखेलको सम्बन्ध काठमाडौंसँग धार्मिक र सांस्कृतिक मात्र छैन । भित्री काठमाडौंमा त्यस्तो पुरानो पुस्ता छैन होला, जसले टुँडिखेलमा गएर फुटबल खेलेको नहोस् । कुनै समय नेपाली फुटबलमा काठमाडौंका खेलाडीको वर्चस्व थियो र यसको कारण थियो, यही टुँडिखेलमा फुटबल खेलेको पुस्ता । यसमै पर्छन्, ज्ञानीराजा श्रेष्ठ । कहलिएका खेलाडीमात्र होइन, उत्तिकै नाम चलेका यी रेफ्री टुँडिखेलमै फुटबल खेलेर हुर्किएका हुन् । उनी भन्छन्, ‘हाम्रो लागि टुँडिखेल सबथोक हो ।’


अचेल नेपाली फुटबलमा काठमाडौंका स्थानीय खेलाडी छैनन् भन्दा हुन्छ । यसको एउटा कारण हो, टुँडिखेल खुम्चिँदै जानु र यहाँ फुटबल खेल्ने परिस्थिति नहुनु । त्यतिमात्र होइन, काठमाडौंमा क्रिकेटको जग बसेको पनि यही टुँडिखेलमै हो । अहिले नेपाली क्रिकेट जहाँ पुगेको छ, त्यसको एक कारण ठूलो टुँडिखेल नै हो ।


टुँडिखेल काठमाडौंवासीका लागि करसत गर्ने र शरीर तन्काएर खुलाठाउँमा सास फेर्न पाउने ठाउँ हो । साढे चार वर्षअघि भूकम्प आउँदा भित्री काठमाडौंवासीले अरू सोचेनन्, अधिकांश हतारहतार टुँडिखेलतिरै लागे । केही समय टुँडिखेल उनीहरूका लागि आश्रयस्थल बन्यो । सांस्कृतिक चाडपर्व होऊन् वा ठूला उत्सव र आयोजना, ‘कस्मोपोलिटन’ काठमाडौं टुँडिखेलकै शरण परेको हुन्छ– कहिले योग सिक्न त कहिले फुड फेस्टिभलका नाममा ।



प्रकाशित : कार्तिक २२, २०७६ ०९:०४

ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

ज्यानमारा बक्सिङ

विश्वमा व्यावसायिक बक्सिङमा सन् १८९० देखि २०११ सम्म जति पनि खेल भए, त्यसमध्ये भिडन्तकै क्रममा बोकेको चोटका कारण १ हजार ६ सयभन्दा बढीको मृत्यु भइसकेको छ । त्यसो भनेको वर्षमा १३ बक्सरको मृत्यु हुने गर्छ ।
हिमेश

खेलकुदको विषयलाई लिएर जति पनि सिनेमा बन्छन्, त्यसमध्ये आधा जति त एउटै खेलको मात्र हुन्छ– बक्सिङ  । खेलकुदबारे बनेका चर्चित फिल्म त सबैजसो बक्सिङकै छन् भन्दा पनि हुन्छ  ।

यो खेलमा कि त जीवन हुन्छ, होइन भने मृत्यु । बक्सिङमा अरू विकल्प हुन्न । त्यसैले त सिनेमाका लागि यो निकै उपयुक्त विषय हुने गर्छ । बक्सिङले पस्कने हार जित, बदलाको झावना, मिहिनेत, त्रुरता, अनि जीवन र मृत्यु, यी सबै विश्व सिनेमाका लागि खुबै उपयुक्त छन् ।

यी सिनेमाका खेलाडी पात्रको स्थिति जस्तै भए पनि त्यसको कम्तीमा मृत्यु त हुन्न । तर व्यावसायिक बक्सिङको रिङमा उत्रनु पर्छ, त्यसमा जित र हार मात्र हुन्न, मृत्यु पनि हुन्छ । यति धेरै ज्यानमारा खेल हो, बक्सिङ । पूरा विश्वमा व्यावसायिक बक्सिङमा सन् १८९० देखि २०११ सम्म जति पनि खेल भए, त्यसमध्ये भिडन्तकै क्रममा बोकेको चोटका कारण १ हजार ६ सय भन्दा बढीको मृत्यु भइसकेको छ । त्यसो भनेको वर्षमा १३ बक्सरको मृत्यु हुने गर्छ ।

खेल्दा खेल्दै केही नहुने खेलाडी पनि उत्तिकै छन् । तर तिनले पनि ढिलो चाँडो केही न केही रोग बोकिहाल्छन् । जस्तो महान मोहम्मद अलिकै कुरा । आफ्नो जीवनको अन्त्यतिर उनलाई नशासम्बन्धी यस्तो रोग लाग्यो कि उनी कहिल्यै पनि सामान्य जीवनमा फर्कन सकेनन् । स्नायुसम्बन्धी रोगको पनि उत्तिकै डर हुन्छ । आखिरमा बक्सिङ यस्तो खेल हो, जसमा एकले अर्कोलाई सिधै अनुहार र टाउकोमै ताकेर हान्ने प्रयास हुन्छ । जसले बढी हान्न सक्यो, त्यही जित्यो । त्यसैले बक्सिङ ज्यानमारा खेल हो, यसलाई प्रतिबन्ध नै लगाउनु पर्छ भनेर समय समयमा आवाज उठ्ने गर्छ ।

अहिले फेरि दोहराएर यसको चर्चा किन भन्दा पछिल्लो केही समय खेलाडीको मृत्यु भएका घटना अलि बढी नै हुन थालेका छन् । केही दिन अगाडि मात्र अमेरिकाका २७ वर्षीय बक्सर प्याट्रिक डेको मृत्यु भयो । चार्ल्स कोनवेलविरुद्धको भिडन्तका क्रममा उनको टाउकोमा गहिरो चोट लागेको थियो । चोट बोकेको चार दिनपछि उनले अन्तिम श्वास फेरे ।

सेप्टेरम्बरमा मात्रै २१ वर्षीय बुल्गेरियाली बक्सर बोरिस स्टानचोभको पनि निधन भयो, अल्बानियामा खेल्ने क्रममा । जुलाईमै पनि दुई दिनको अन्तरमा दुई बक्सर मरे । मेरिल्यान्डमा भएको लाइट वेल्टरवेटको भिडन्तमा घाइते रुसी २८ वर्षीय म्याक्सिम डाडसेभ के ढले उठ्नै सकेनन् । सधैंका लागि बिलाए । त्यसको ठीक अगाडि अर्जेन्टिनाको ब्युनर्स आयर्समा भएको भिडन्तमा ह्युगो अल्फ्रेडो स्टानटिलन पनि चोटग्रस्ट भए । उनी त रिङमै ढले, फेरि उठेनन् ।

यसबीच चोट बोकेर अस्पतालमा लानु परेका खेलाडीको संख्या त कति छन् कति । खेलेरै गम्भीर चोट बोकेर थला परिरहेका खेलाडीको संख्या पनि उत्तिकै छ । अनि यो खेललाई प्रतिबन्ध लगाउनुपर्छ भन्नेको आवाज ठूलो हुने भयो नै । धैरै आलोचना भयो यो खेलसँग सम्बन्धितको उत्तर प्रायः एउटै आउने गर्छ । जस्तो, डब्लूबीएफका प्रवक्ताले केही समाचार संस्थालाई भनेका छन्, ‘बक्सिङलाई यस्तो आलोचनाको बानी परिसकेको छ, तर यसक्रममा धेरैले बक्सिङले गरेका राम्रा काम पनि बिर्सन गर्छन् ।’

व्यावसायिक बक्सिङको सबैभन्दा ठूलो केन्द्र त अमेरिकामा नै हो । सिनेमामा देखाइने गरेजस्तै, अमेरिकामा ठुल्ठूला सहरमा सडकमै हुर्केर त्यहीं अस्ताउने युवाको संख्या अत्याधिक हुने गर्छ । विशेषतः अश्वेत युवाहरू यसमा बढी पर्छन् । यिनीहरू हिंस्रक अनि आक्रामक पनि हुन्छन् । यी सबै गुण एकजना बक्सरमा हुनुपर्ने गुण हुन् । सडकमा हुर्किने प्रायः युवाहरूको खास लक्ष्य हुँदैन । कहाँ कतिबेला एकाएक हराउने हुन्, कसैलाई थाहा हुन्न । अनि यही बक्सिङले ती युवालाई अनुशासन र आत्मविश्वास दिने गर्छ ।

सफलता चुम्यो भने त अपार धन पनि । यस्ता पात्रमध्ये सबैभन्दा चर्चित त माइक टाइनसनै भए । उनी सडकबाटै माथि उठेका विश्वकै सर्वाधिक चर्चित खेलाडी हुन् । बक्सिङले टाइसन जस्ता युवाको भलो गरेकै पनि हो । टाइसनले बक्सिङ नखेलेको भए, उनी गुमनाम भएर हराइसक्थे ।

त्यसो त बक्सिङ खेलेरै मर्नेको संख्याको दर घट्दो भने छ । सन् १९२० तिर धेरै बक्सरको मृत्यु भएको थियो । सन् २००० तिर आएर मृत्यु हुनेको संख्या निकै भइसकेको छ । सन् १९८३ का एउटा चर्चित भिडन्तले व्यावसायिक बक्सिङमा धेरै सुधार ल्याउन बाध्य पारियो । लस भेगासमा भएको खेलमा दक्षिण कोरियाली खेलाडी डुक–को किम घाइते भए र त्यसको चार दिनपछि उनको मृत्यु पनि भयो । उनी रे मानचिनीविरुद्धको खेलमा नकआउट भएका थिए ।

यसपछि भने व्यवसायिक बक्सिङलाई प्रतिबन्ध लगाउनुपर्छ भनेर चर्को स्वर उठ्यो । त्यो भिडन्त युट्युबमा उफलब्ध छ र बक्सिङ वास्तवमै कति त्रुर हुन सक्छ, थाहा पाउन सकिन्छ । त्यसपछि व्यावसायिक बक्सिङ १५ राउन्डबाट १२ मा झारियो । जम्माजम्मी तीन राउन्डको खेल कम हुँदा पनि त्यसले खेलाडीमा पर्ने चोट निकै कम भएको थियो । यस्तै खेलाडीलाई चोट कम लागोस भनेर अरू केही उपाय पनि अपनाइए ।

अमेरिकी मेडिकल काउन्सिलले सन् २००९ मा निकालेको एउटा रिपोर्ट अनुसार हजार भिडन्तमा खेलाडीको मृत्यु हुने सम्भावना ०.१३ मा हुन्छ । त्यसो भनेको वर्षमा नौ दस जना व्यवसायिक बक्सरको मृत्यु हुनु स्वाभाविक जस्तै हो । गैर व्यावसायिक बक्सिङमा भने खेलाडीको मृत्यु दर वर्षमा तीनको हाराहारीमा हुन्छ । खेलाडीको मृत्युको योभन्दा बढी सम्भावना भएका खेल त अरू पनि छन् । जस्तो, अमेरिकी कलेज फुटबल, मोटरसाइकल रेसिङ, डाइभिङ, माउन्टेनेरिङ, स्काइ डाइभिङ, हर्स रेसिङ आदि आदि ।

माउन्टेनेरिङलाई पनि पश्चिमतिर खेलकै रूपमा मानिन्छ र यसमा मृत्युको सम्भावना अत्याधिक छ । विश्वको दोस्रो अग्लो हिमाल के टुमा चढ्नेमध्ये २२ प्रतिशतको मृत्यु हुने गरेको छ, जसकी यस्तै तथ्यांक सगरमाथालाई लिएर तीन प्रतिशत मात्र छ । जब हिमाल चढ्ने धेरै मरे भनेर माउन्टेनेरिङमा प्रतिबन्ध लागेको छैन भने बक्सिङमाथि मात्र किन बढी आलोचना त ? यसको पनि एउटै उत्तर छ– बक्सिङ भनेको बक्सिङ नै हो, यो खेल नै ठूलो ।

जति बढी ठूलो खेल, उति बढी चर्चा पनि, चाहे त्यो सकारात्मक होस अथवा नकारात्मक । व्यावसायिक बक्सिङमाथि साँच्चै प्रतिबन्ध लाग्यो भने डर छ यो भूमिगत खेल हुनेछ । जति बेला बक्सिङ अन्डरग्रान्ड खेल हुनेछ, त्यो अझ डरलाग्दो हुनेछ । आखिरमा बक्सिङ त्यस्तो खेल पक्कै होइन, जहाँ फुटबल र क्रिकेटमा जस्तो केही साथी मिलेर आज रमाइलोका लागि खेलौं भन्ने हुन्छ ।

त्यसैले जत्तिकै विरोधमा आवाज उठेपनि व्यावसायिक बक्सिङमा प्रतिबन्ध लाग्ने छैन् । डेको मृत्युपछि उनका प्रतिद्वन्द्वी कोनवेल पनि साह्रै भावविह्वल भए । हुन् पनि आफूले हराएका खेलाडीको मृत्यु हुन्छ भने त्यसबाट सिर्जना भएको परिस्थिति सहन सजिलो हुन्न । कोनवेलले भने पनि, ‘मैले त्यस भिडन्तमा चाहेको एउटै तथ्य जित थियो, त्यो जितको बदलामा डे फेरि फर्किन्छन् भने त्यसका लागि म हार्न तयार छु ।’

तर के गर्नु ? यी त सबै भावनात्मक कुरा न भए । बक्सिङ खेल्छु भन्नु आखिरमा आफ्नै मृत्युमा हस्ताक्षर गर्नु जस्तै त हो !
twitter : @himeshratna

प्रकाशित : कार्तिक १६, २०७६ १०:३२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×