टुँडिखेल नै रहेन भने ?

हिमेश

काठमाडौँ — टेबहाल, संकटा मन्दिरमा शनिबार दर्शनार्थीको निकै भीड लागेको छ । त्यहीँ एक छेउमा केही स्थानीय बूढापाका गफ गरिरहेका छन् । विषय रहेछ, खुम्चिइरहेको टुँडिखेल । उनीहरूको चिन्ता थियो, संकटासँग सिधा सम्बन्ध रहेको टुँडिखेल दिनदिनै खुम्चिँदै छ । अतिक्रमणले थिलथिएको छ । कुनै दिन टुँडिखेलकै अस्तित्व हरायो भने ? मन्दिरमा भीड लागेर मात्र के मजा, टुँडिखेल नै रहेन भने ?

प्रश्न संकटाको मात्र होइन । टुँडिखेलबिना समग्र काठमाडौंकै कल्पना गर्न सकिएला ? अहिले जसरी टुँडिखेलको जग्गामा अतिक्रमण भइरहेको छ, यो क्रम यसैगरी जारी रह्यो भने एक दिन टुँडिखेल हराएर जाने निश्चित छ । त्यतिबेला यो काठमाडौं वास्तवमै काठमाडौं रहनेछ त ? संकटाका स्थानीय बूढापाकाले यही प्रश्न उठाए । उनीहरू भन्छन्, ‘टुँडिखेललाई पुरानै स्वरूपमा ल्याउन सक्ने हो भने मात्र काठमाडौं वास्तविक काठमाडौं हुनेछ ।’

यसमै जोडिन्छन्, गुरुमापा पनि । यी राक्षसी पाराका थिए । केशचन्द्रले नै उनलाई आफ्नो घरमा ल्याएका थिए । त्यहाँ गुरुमापाको ज्यादती बढेपछि उनलाई टुँडिखेलमा राख्ने निर्णय भयो । भद्रकाली नजिकको रूखमा उनको बासस्थान बनाइयो र त्यहाँ उनलाई प्रत्येक दिन खाना पुर्‍याइने वचन दिइयो । त्यो रूख अझै छ, प्रत्येक वर्ष फागुपूर्णिमाका दिन इटुम्बहालबाट त्यहाँ खान पुर्‍याउने चलन कायम छ ।

टुँडिखेल पुर्‍याइएपछि गुरुमापाले सोधेछन्, ‘यहाँ मेरो के काम त ?’ उनलाई काम दिइयो, इँटाका तीन टुक्रा कतै जोडिएको देखियो भने त्यसलाई अलग पार्ने । अझै पनि विश्वास छ, टुँडिखेलमा राति तीन टुक्रा इँटा जोडेर राखियो भने भोलि बिहान ती सँगै हुँदैनन् । विश्वास के पनि छ भने, गुरुमापा रहेको रूखको छेउछाउ बच्चाहरू जानु हुन्न ।

फेरि संकटामै फर्कने हो भने त्यहाँ १२ वर्षमा एकपटक गथु प्याखँ (नाच) हुन्छ र त्यसक्रममा ‘देवगण’ का लागि भनेर टुँडिखेलमै बोका छोडिन्छ । देवगणको भूमिकामा रहेकाले त्यो बोकालाई समात्ने गर्छन् । घोडेजात्राको भोलिपल्ट मनाइने ‘पाँहाचह्रे’ पर्वको अवसरमा यही टुँडिखेलमा देवगणबीच चिराग आदानप्रदान गरिन्छ ।

धेरैअगाडि होइन, केही दशकअघिसम्म पनि टुँडिखेल अहिलेको रत्नपार्कदेखि दशरथ रंगशालासम्म जोडिएको थियो भन्ने पुस्ता जिउँदै छन् । विभिन्न नाममा यो पटकपटक टुक्रिँदै आयो । सहिदगेटको बीचको बाटो बनेपछि यो फेरि एकपल्ट टुक्रियो । त्यसयता ठूलो आकारको टुँडिखेललाई ‘ठूलो टुँडिखेल’ भनियो । सेनाले लिएको अर्को छेउको भागलाई ‘सानो टुँडिखेल’ । यही सानो टुँडिखेल भएर भद्रकालीमा पूजा गर्न जाने चलन केही वर्षअघिसम्म कायम थियो । संकटकालमा रोकिएको यो क्रम फेरि सुरु भएको छैन ।

सेनाले सहयोग गर्नुपर्छ
टुँडिखेल कतै राज्यको कब्जामा त कतै माफियाको कब्जामा छ । त्यो कब्जाबाट मुक्त गर्ने महत्त्वाकांक्षी अभियानमा जुटेका हौं । पहिलो चरणमा सफाइ गर्नेदेखि पार्किङ हटाउनेसम्म काम हुनेछ । दोस्रो र तेस्रो चरण अलि जटिल हुनेछन् । धेरै भौतिक संरचना सेनाले बनाएको छ । सेना पनि जनता नै हो । भोलि रिटायर्ड भएपछि सेना जनता नै हुने हो । त्यही भएर जनताको खुला ठाउँ खाली गर्न सेना पनि लाग्छ भन्ने हामीलाई विश्वास छ ।
–विजय श्रेष्ठ
संयोजक, अकुपाई टुँडिखेल
...
हेर्नलायक बनाउनुपर्छ
टुँडिखेल बालबालिकाको खेल्ने ठाउँ र बूढाबूढीका लागि थकाइ मार्ने थलो हो । आपत्विपत् पर्दा ओत लाग्ने ठाउँ पनि यही हो । पछि आएर यो राजनीतिक थलो बन्यो । खुलामञ्च नभएको भए ठूलाठूला राजनीतिक परिवर्तन हुँदा भाषण गर्ने ठाउँ नै हुने थिएन । यो राजधानीवासीले स्वच्छ हावा लिने ठाउँ पनि हो । काठमाडौं बस्नलायक मात्र होइन, हेर्नलायक ठाउँ पनि बनाउनुपर्छ भन्ने एउटा अभियानको सुरुवात हो, अकुपाई टुँडिखेल ।
–भीमसेनदास प्रधान
सांसद, संघीय संसद्
...
बालबालिका कहाँ खेल्ने ?
काठमाडौंको सम्पदाबारे विश्वभर चर्चा छ । हाम्रा सम्पदा अध्ययन गर्न विदेशी आउँछन् । तर हामी त्यही सम्पदा मासिरहेका छौं । टुँडिखेल कामको तनावबाट मुक्त हुने र हाम्रा बालबालिका रमाउने ठाउँ हो । यही ठाउँ अहिले कुरूप भएको छ । अब कहाँ खेल्ने हाम्रा बालबालिका ? ज्येष्ठ नागरिक कहाँ सुस्ताउने ? अब बोल्नुपर्ने बेला आयो । अहिले नबोले भोलि गुनासो गरेर हुँदैन । त्यही भएर हामी अकुपाई टुँडिखेल अभियानमा जुटेका छौं ।
– विराजभक्त श्रेष्ठ
सांसद, प्रदेश–३
...
टुँडिखेल यतिमात्रै होइन
खुला ठाउँ मासिएर हामी उकुसमुकुस भइसक्यौं । यो अभियान रानीपोखरीदेखि दशरथ रंगशालासम्म खुला गर्ने अभियान हो । धेरैलाई टुँडिखेल भनेको सहिदगेटभन्दा उत्तर र खुलामञ्चभन्दा दक्षिण भन्नेमात्रै परेको छ । त्यतिमात्र होइन । रानीपोखरीदेखि त्रिपुरेश्वरसम्मको भूभाग फिर्ता ल्याएर पुरानै अवस्थामा खुला ठाउँ बनाउन हामी दबाब दिनेछौं ।
–आलोकसिद्धि तुलाधर
सम्पदा संरक्षण अभियन्ता
...
सार्वजनिक जग्गामा मनपरी
मालपोत ऐनले सरकारी जग्गा र सार्वजनिकबीच फरक भएको स्पष्ट गरेको छ । सार्वजनिक जग्गामा व्यक्तिको हक लाग्छ, सरकारी जग्गामा सरकारको । सरकारले सार्वजनिक जग्गामा मनपरी गर्न पाउँदैन । टुँडिखेल सार्वजनिक जग्गा हो । संविधानको धारा ४८ ले सार्वजनिक सम्पत्तिको रक्षा गर्नु व्यक्तिको कर्तव्य हो भनेको छ । त्यहीअनुसार हामी सार्वजनिक सम्पत्ति रक्षा गर्न आएका छौं।
–सञ्जय अधिकारी
सम्पदा संरक्षण अभियन्ता
टेबहालमा संकटा देवी छन् भने भद्रकालीलाई तिनकै पीठ मानिन्छ । भद्रकालीछेउ टुँडिखेलभित्रै कुलपूजा सकेर भोज खाइरहेकाहरू अझै भेटिन्छन् । ‘टुँडिखेलसँग हाम्रो धर्म, संस्कृति सबै जोडिएका छन्,’ स्थानीय इन्द्रमान तुलाधर भन्छन्, ‘टुँडिखेल कायम भएमात्र ती बच्ने हुन्, नत्र सबै हराएर जानेछन् ।’

टुँडिखेलको सम्बन्ध काठमाडौंसँग धार्मिक र सांस्कृतिक मात्र छैन । भित्री काठमाडौंमा त्यस्तो पुरानो पुस्ता छैन होला, जसले टुँडिखेलमा गएर फुटबल खेलेको नहोस् । कुनै समय नेपाली फुटबलमा काठमाडौंका खेलाडीको वर्चस्व थियो र यसको कारण थियो, यही टुँडिखेलमा फुटबल खेलेको पुस्ता । यसमै पर्छन्, ज्ञानीराजा श्रेष्ठ । कहलिएका खेलाडीमात्र होइन, उत्तिकै नाम चलेका यी रेफ्री टुँडिखेलमै फुटबल खेलेर हुर्किएका हुन् । उनी भन्छन्, ‘हाम्रो लागि टुँडिखेल सबथोक हो ।’

अचेल नेपाली फुटबलमा काठमाडौंका स्थानीय खेलाडी छैनन् भन्दा हुन्छ । यसको एउटा कारण हो, टुँडिखेल खुम्चिँदै जानु र यहाँ फुटबल खेल्ने परिस्थिति नहुनु । त्यतिमात्र होइन, काठमाडौंमा क्रिकेटको जग बसेको पनि यही टुँडिखेलमै हो । अहिले नेपाली क्रिकेट जहाँ पुगेको छ, त्यसको एक कारण ठूलो टुँडिखेल नै हो ।

टुँडिखेल काठमाडौंवासीका लागि करसत गर्ने र शरीर तन्काएर खुलाठाउँमा सास फेर्न पाउने ठाउँ हो । साढे चार वर्षअघि भूकम्प आउँदा भित्री काठमाडौंवासीले अरू सोचेनन्, अधिकांश हतारहतार टुँडिखेलतिरै लागे । केही समय टुँडिखेल उनीहरूका लागि आश्रयस्थल बन्यो । सांस्कृतिक चाडपर्व होऊन् वा ठूला उत्सव र आयोजना, ‘कस्मोपोलिटन’ काठमाडौं टुँडिखेलकै शरण परेको हुन्छ– कहिले योग सिक्न त कहिले फुड फेस्टिभलका नाममा ।


प्रकाशित : कार्तिक २२, २०७६ ०९:०४
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

बुङमतीले लठ्यायो विदेशी मेयरलाई

सहरहरुको सञ्जाल सिटी नेटको कार्यसमिति बैठकमा सहभागी हुन विभिन्न देशका १४ नगरप्रमुखसहित ८८ जना विदेशी ललितपुरमा जम्मा भएका छन् 
प्रशान्त माली

(ललितपुर) — बुङमती मत्स्येन्द्रबहालको उत्तरपट्टिको ‘धोकासी फल्चा’ (पाटी) मा अखण्ड भजन खलकको भजनकीर्तन चलिरहेको थियो । विदेशी पाहुनाहरूलाई एक महिलाले टीका र फूल लगाएर स्वागत गरिन् । निकै प्रसन्न मुद्रामा ती विदेशीले भजन नियालिरहे । कतिपयले दक्षिणा चढाएर सम्मान व्यक्त गरे, कतिपय तस्बिर लिन थाले ।

बुङमती सहकालका देवता रातो मत्स्येन्द्रनाथ रहेको गाउँ हो । नेपाल भाषामा यसलाई ‘बुगं दे’ भनिन्छ ।

चक्रपथबाट करिब ८ किमि दक्षिणमा पर्ने गाउँको मुख्य आकर्षण रातो मत्स्येन्द्रनाथ, कुमारी, हस्तकला, चित्रकला र विभिन्न जातका नेवारहरूको बसोबास थलो हो । यही थलोमा विभिन्न देशका मेयरहरू बिहीबार पुगेका थिए ।
परम्पराअनुसार बुङमतीका जीवित देवी कुमारी रातो मत्स्येन्द्रनाथको जात्रामा मात्र बाहिर ल्याइन्छ । तर, सिटीनेटका प्रतिनिधिहरू आउने भएपछि मत्स्येन्द्रबहालको उत्तरपट्टिको ‘धोकासी फल्चा’ (पाटी) को सिंहासनमा राखिएको थियो । सिटीनेट एसिया प्रशान्त क्षेत्रका विभिन्न नगरपालिका र अन्य सरोकारवाला आबद्ध संस्था हो ।

चोहेल ननीः बुङमतीको सबभन्दा ठूलो चोकमध्ये एक हो । ननीःकी ५० वर्षीय कृष्णमाया माली पाहुनालाई बुङमतीको कला देखाउन हाकुपटासी र गुन्युचोलोमा सजिएकी थिइन् । उनले मोबाइल झुन्ड्याएर चार्ज गर्दा राख्ने खोयाको सामान, कलम राख्ने, साँचो झुन्ड्याउने, मुरा, ढकी (एक किसिमको सामान राख्ने भाँडो), मरे चरा (एक किसिमका चारा) को गुँडलगायतका सामान प्रदर्शनीमा राखेकी थिइन् ।

सिटीनेटका महासचिव जगन्नाथन त्यहाँ पुग्दा उनी कलम राख्ने भाँडो बुन्दै थिइन् । छक्क परेर महासचिवले मुसुक्क हाँसेर प्रतिक्रिया दिए । मालीसँग सेल्फी खिच्न ती विदेशी एकाएक झुम्मिए । विदेशीले एक सय रुपैयाँ पर्ने मोबाइल चार्ज गर्दा राख्ने भाँडो, बास्केट र पाँच सय रुपैयाँ पर्ने चराको गुँड खरिद गरे ।

बुङमतीवासीले मान्ने देवतामध्ये हेयगृव भैरव पनि एक हो । आँग छेँ (मनकामना मन्दिर) प्राङगणमा बुङमतीका चित्रकार सुर्जमुनि शाक्यले पौवा चित्रमार्फत भैरवको महत्व देखाउन कोसिस गरिरहेका थिए । प्रदर्शनीमा मनकामना, योगिनी, तारा, बुद्ध, बसुन्धरा गरेर १० देवीदेवताका चित्र थिए । बुङमती जावलाखेलबाट पश्चिमपट्टिको गल्लीमा प्रवेश गरेपछि गणेश मन्दिर भेटिन्छ । त्यहाँ परम्परागत वेशभूषामा सजिएकी पाँच युवतीले धिमे नाच देखाए । नजिकै भिपु माला (एक प्रकारको माला) मा सजिएकी युवतीहरूले काठको झ्यालमा बुट्टा भर्दै गरेको दृश्य देखेर पाहुनाहरू मोहित बने ।

त्यसछि उनीहरूलाई मत्स्येन्द्रबहाल लगिएको थियो । गल्लीमा उनीहरूले काष्ठकला अवलोकन गरे । त्यहाँ कल्पवृक्षमा विराजमान आकर्षक बुद्ध मूर्ति, विभिन्न ध्यानमुद्रामा बसेर बुद्ध, परालबाट बनाइएका जुट्टा, हात्ती, फ्रेम, माना, बज्र, चैत्य आर्कषक थिए ।

भूकम्पले ध्वस्त बनेको रातो मत्स्येन्द्रनाथ मन्दिर पुनर्निर्माण भइनसकेकाले देवतालाई टहरामा राखिएको छ । पुजारीले विधिवत पूजा गर्दा पाहुनाहरू अनौठो मानेर हेरिरहेका थिए । उनीहरूलाई परम्परागत टोपी र रातो पोसाकमा सजिएका रातो मत्स्येन्द्रनाथका पुजारीहरूले टीका र फूलमाला लगाएर ‘ढोका पिनी’ टोलमा स्वागत गरेका थिए । त्यहाँबाट चोहेल ननी–कोटा टोल–बाँ छेँ–बाथः–लाछी–मत्स्येन्द्रबहाल–बहिली (प्रथमपुर महाविहार) हुँदै कार्यविनायकसम्म पुर्‍याइएको थियो । दुई जना बालिका ‘वेलकम टु अल दी डिस्टिङगुस्ट गेस्ट फ्रम सिटीनेट मेम्बर सिटिज्’ लेखेको ब्यानरमा बोकेर अग्रपंक्तिमा थिए । उनीहरू खाल्टु दाफा भजन खलबाट सहभागी भएका हुन् ।

लगत्तै बाँसुरी खलले धिमे बाजाले उनीहरूलाई स्वागत गरेको थियो । दे नामक पुखु पनि चिटिक्क देखिन्थ्यो । यो क्षेत्रमा महिलाहरूले नेवारी परम्पराअनुसार रक्सी पारिरहेको दृश्यसमेत देखाइएको थियो । लाछी टोलमा एकजना पुरुषले बारा बनाएर बिक्री गरिरहेका थिए । गल्लीका पाटीहरूमा परम्परागत भजन गाइरहेका टोली थिए । लाछी टोलको पाटीमा भने महिलाहरू भजन गाउन व्यस्त देखिन्थे ।

भ्रमणमा ललितपुर महानगरपालिकाका मेयर चिरीबाबु महर्जन र ललितपुर महानगरपालिका २२ का वडाध्यक्ष अम्बिरराज शाक्यलगायत उपस्थित थिए । सहरहरूको सञ्जाल सिटीनेटको ३८औं कार्यसमितिको तीनदिने बैठकमा सहभागी हुन विभिन्न देशका १४ नगरप्रमुखसहित ८८ विदेशी ललितपुरमा जम्मा भएका छन् ।

शुक्रबारसम्म चल्नेबैठकमा नेपालका विभिन्न स्थानीय तहका ४३ प्रतिनिधिसमेत सहभागी छन् । बैठकमा सहभागी हुन आएका विदेशीलाई बुधबार ललितपुर महानगरले पाटन ढोकाबाट पिम्बाहल पोखरी हुँदै पाटन दरबारसम्म नगरको सम्पदा अवलोकन गराएको थियो ।

सिटी नेटमा आबद्ध सदस्य नगरहरूबीच सिप, प्रविधि, शिक्षालगायतका क्षेत्रमा आपसी साझेदारी गर्न बैठकले सहयोग पुर्‍याउने आयोजक ललितपुर महानगरपालिकाका मेयर महर्जनले बताए ।


प्रकाशित : कार्तिक २२, २०७६ ०८:५८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT