हुन नसकेको त्यो वार्ता

हिमेश

काठमाडौँ — यो त्यस समयको घटना हो, जति बेला राजा ज्ञानेन्द्र शाह कसैको कुरा सुनिरहेका थिएनन्, एक्लै अगाडि बढिरहेका थिए । देशमा सशस्त्र द्वन्द्व भने उत्कर्षमा थियो । ज्ञानेन्द्र न तत्कालीन विद्रोही माओवादीसँग प्रत्यक्ष वार्ता गर्न मानिरहेका थिए, न त उनीहरूले दिएको विकल्पमा मञ्जुर थिए । राजासँग नजिकका केही भने माओवादीसँग संवाद हुनुपर्छ भनिरहेका थिए र उनीहरूले यसका लागि जिम्मेवारी सुम्पेका थिए, पद्मरत्न तुलाधरलाई । 

वामपन्थी राजनीतिज्ञ तथा अधिकारकर्मी तुलाधरको गत वर्ष कात्तिक १८ मा निधन भयो । २०४६ को आन्दोलनमा कांग्रेस र वाममोर्चाको संयुक्त आन्दोलनका लागि भूमिका खेलेका उनले माओवादीलाई शान्ति प्रक्रियामा ल्याउन पनि उत्तिकै सक्रियता देखाएका थिए । अबको शनिबार यिनै तुलाधरको नेपाल भाषामा जीवनी निस्कँदै छ र त्यो उनकै नाममा छ, ‘पद्मरत्न तुलाधर’ ।

निधनअघि उनी आफ्नो जीवनी किताबमा उतार्ने क्रममा थिए । यसका लागि पत्रकार सुरेशकिरण मानन्धरको निरन्तर सम्पर्कमा थिए । पत्रकार मानन्धरका अनुसार तुलाधरको किताबमा त्यस्ता धेरै घटनाक्रमका विस्तृत विवरण छन्, जुन धेरैलाई थाहा छैन अथवा थाहा भए पनि त्यसबारे ठोस रूपमा केही लेखिएको छैन ।

तुलाधरले त्यस्ता खास घटनाबारे पनि उल्लेख गरेका छन्, जसमा उनी प्रत्यक्ष सहभागी थिए । त्यस्तै एउटा घटनाको विवरण हो, ‘जुइमफुगु वार्ता’ अर्थात् ‘हुन नसकेको वार्ता ।’ २०६० मा नेपालगन्जमा तत्कालीन विद्रोही माओवादीका प्रतिनिधि बाबुराम भट्टराई र सरकारका प्रतिनिधि कमल थापाबीच मात्र कुराकानी भएको थियो, तर त्यसबाट केही निष्कर्ष निस्केन । राजाले पठाएका वार्ताकार र माओवादीबीच हुने गोप्य बैठकबारे मिडियाले अगाडि नै समाचार लेखिसक्थ्यो । त्यसैले गोप्य वार्ता गर्ने तय भएको थियो । मिडियाले थाहा नपाउने गरेर वार्ता गर्ने हो भने विदेश नै जानुपर्छ झनेर स्विट्जरल्यान्डको ‘सिरियस सेत्रेट टक एग्रोथ’ नामको संस्थाले सुझाव दिएको रहेछ । त्यसका लागि सबै प्रकारको व्यवस्था जेनेभामा रहेको ‘सेन्टर फर ह्युमानिटेरियन डायलग’ नामक संस्थाले गर्ने भयो ।

यो प्रस्तावमा राजा ज्ञानेन्द्र पनि तयार भए, माओवादीका तर्फबाट पनि स्वीकृति आयो । लामो तयारीपछि राजाको पक्षबाट स्विट्जरल्यान्ड जानेमा दुई जनाको नाम तय भयो, कमल थापा र शरदचन्द्र शाह । माओवादी पक्षबाट नाम आएको थियो, कृष्णबहादुर महरा र सुरेश आलेमगर । सहजकर्ताको भूमिकामा तुलाधर मात्र जाने भए । उनको युरोप यात्राबारे शंका होला भनेर पत्नी नीलशोभा पनि सँगै जाने भइन् । स्विटजरल्यान्ड जाने भनिएको दिन ६ जना मात्र अट्ने चार्टर विमान त्रिभुवन विमानस्थलमा ओर्लियो । विमान उड्नुअघि तुलाधरले हेलिकप्टरबाट काठमाडौंबाहिर गई माओवादी प्रतिनिधि लिएर आउने कार्यक्रम थियो । अत्यन्त गोप्य रूपले वार्ता गर्ने त्यो रोमाञ्चकारी तयारी अन्तिम समयमा नाटकीय रूपमा रोकियो । तुलाधर हेलिकप्टर चढिसकेका थिए । अप्रत्याशित रूपमा प्रधानमन्त्री लोकेन्द्रबहादुर चन्दको फोन आयो ।

निर्देशन थियो, ‘भ्रमण रद्द गर्नुहोस् । अहिले स्विट्जरल्यान्ड जानु पर्दैन ।’ यो सुनेर तुलाधर उनकै भाषामा ‘विस्मित भए’ । आखिरमा यो वार्ताका लागि सरकारबाट प्रधानमन्त्री र माओवादीबाट पुष्पकमल दाहालको स्वीकृति थियो । स्वयं राजाको समेत स्वीकृति रहेको वार्ता किन रद्द भयो ? त्यो पनि एकाएक ? तुलाधरलाई लाग्यो, केही ठूलै गडबडी भएको हुनुपर्छ । नत्र यति ठूलो निर्णय एकाएक आउने थिएन ।

उनले सोधेछन्, ‘वार्ता किन रद्द भएको हो त ? ’ प्रधानमन्त्रीको उत्तर आयो, ‘यो वार्ताको कुरा एक्सपोज भइसक्यो । यसबारे विदेशीलाई पनि थाहा भइसक्यो । भारतलाई पनि थाहा भइसक्यो ।’

पूरा घटनाक्रमले जटिल स्थिति सिर्जना गर्‍यो । विदेशबाट जहाज आइसकेको थियो, सरकारी वार्ताकार तयार थिए, माओवादी पर्खिरहेका थिए । विदेशमै पनि सबै प्रकारको तयारी भइसकेको थियो । तुलाधर र थापा तुरुन्तै सिंहदरबार पुगे । चन्दसँग वार्ता स्थगित नगर्न अनुरोध गरे तर उनले मानेनन् । यो घटनापछि तुलाधर लामै समय तनावमा रहे । त्यो गोप्य वार्ताको कुरा कसरी बाहिर आयो ? डर थियो, कतै आफ्नै तर्फबाट पो कुरा चुहियो कि ? लामो समयसम्म कुनै मेसो पाउन सकेनन् ।

केही समयपछि उनी फरक काममा काठमाडौंस्थित नर्वेली दूतावासमा पुगे अनि थाहा पाए, वार्ता हुन नसक्नुको कारण । नर्वेली दूतावासले अज्ञानवश गरेको एउटा सोधपुछले पूरा वार्ता रोकिएको रहेछ ।

स्विटजरल्यान्डमा सरकार र माओवादीबीच धेरै दिन धेरै चरणमा वार्ता गर्ने कार्यक्रम थियो । त्यो वार्ता सकिएपछि फेरि अर्को वार्ताका लागि पनि स्थान तय गरिएको थियो र त्यो थियो, नर्वे । नर्वेले यसअघि पनि धेरै अवसरमा यस्ता शान्तिवार्ता आफ्नो देशमा गरिसकेको पृष्ठभूमि थियो ।

नेपालमा प्रतिबन्धित माओवादीका सदस्य विदेश जान लागेको हुनाले त्यसमा सरकारको स्वीकृति छ अथवा छैन भनेर नर्वेली दूतावासले बुझ्न खोजेको रहेछ । यसबारे परराष्ट्र मन्त्रालयलाई थाहा थिएन, त्यसैले सचिवले प्रधानमन्त्रीलाई यसबारे जानकारी दिए । प्रधानमन्त्री चन्दलाई के लागेछ भने गोप्य वार्ताको योजना त ‘एक्सपोज’ भइसकेछ । नर्वेली दूतावासलाई थाहा भएपछि भारतीय दूतावासको जानकारीमा पनि आएको हुनुपर्छ भन्ने ठानेर उनले वार्ता रद्द गर्न भने । तर यथार्थ के थियो भने वार्ताबारे नर्वेली दूतावासलाई केही पनि जानकारी दिएन । उसले एउटा नियमित प्रक्रिया मात्र पूरा गर्न खोजेको थियो । तर यसले निकै गोप्य राखिएर अगाडि बढाइएको वार्ता सुरु हुनु अगावै तुहाइदियो ।

सम्भवत: पूरा घटनाक्रमबारे तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रसम्म पनि सबै सूचना पुगेको थियो । त्यसैले वार्ता रद्द गर्न उनीबाटै चन्दकहाँ निर्देशन आएको हुन सक्छ । तुलाधरलाई वार्ता रद्द भएपछि के लागेको थियो भने त्यो सम्भव भएको भए र त्यसले सफलता प्राप्त गरेको भए नेपालमा शान्ति बहाली केही चाँडै हुन सक्थ्यो । त्यसपछि धेरै कुरा सजिलै अगाडि बढ्न सक्थे । र, त्यसबाट नेपालको आधुनिक इतिहास नै फेरिन सक्थ्यो । तर वार्ता रद्द भएपछि समयले आफ्नै दिशा लियो, जुन अहिलेको स्थितिमा आइपुगेको छ ।

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७६ ०९:०१
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

१.५९

हिमेश

दौडमा अलिकति पनि रुचि भएकाले भन्ने गर्छन्, कम्तीमा एकपल्ट त जीवनमा म्याराथन दौडेर पूरा गर्नैपर्छ । समयको चिन्ता कहाँ छ र ? ६ घण्टा लागोस् अथवा १२ घण्टा नै । एकचोटि न एकचोटि म्याराथन पूरा गर्नेको शान नै बेग्लै हुने गर्छ । खेलकुदको माध्यमबाट मानिसको सबैभन्दा ठूलो शारीरिक परीक्षा नै म्याराथन हो । आखिरमा एकैचोटि ४२.१९५ किलोमिटर दौडिनु भनेको त एक प्रकारले दुस्साहस पो हो । तर यही दुस्साहसमा रमाउन खोज्ने पनि त उत्तिकै हुने गर्छन् ।

नेपालका पुराना म्याराथन धावक अर्जुन पण्डितले एकपल्ट आफ्नो अनुभव सुनाउने क्रममा भनेका थिए, प्रत्येकपल्ट उनले म्याराथन दौड पूरा गर्दा मुखमा काँचो रगत बगिरहेको अनुभव गर्छन् । यस्तो अनुभव उनलाई केही दिनसम्म भइरहन्छ । स्वास्थ्य विज्ञानको भाषामा भन्दा यस्तो सम्भव नहुन पनि सक्छ । तर, उनको आशय त प्रस्ट छ— म्याराथन दौडिन सजिलो छैन । दौडिहाले पनि मुखमा काँचो रगतको स्वाद आइरहन्छ । यो म्याराथन गाह्रो भएर नै हो ।

सबैभन्दा पहिले पुरानै कुरा । इसापूर्व ४ सय ९० मा ग्रिस र पर्सियाबीच ‘म्याराथन’ भन्ने स्थानमा युद्ध चलिरहेको थियो । त्यसमा विजयी रह्यो– ग्रिस । त्यो समाचार सुनाउने जिम्मा पाए, एक सैनिकले । ती सैनिक युद्ध स्थलबाट दौडेर एथेन्स पुगे । आफ्नो देश जितेको समाचार सुनाए । अनि त्यहीं ढले । फेरि कहिले पनि उठेनन् । त्यति बेला उनले ४० किलोमिटर जतिको दूरी दौडेर पूरा गरेका थिए । युद्धमा जितको समाचार सुनेर जहाँ ग्रिसवासीको खुसीको सीमा रहेन, त्यहीं ती सैनिकको बहादुरीसामु पनि सबै नतमस्तक भए ।

त्यसैले सन् १८९६ मा जति बेला ग्रिसको एथेन्सले पहिलो आधुनिक ओलम्पिक्सको आयोजना गर्‍यो, त्यसमा यस्तै दौड सामेल गरियो र त्यसको नाम राखियो— म्याराथन । त्यसो त ती बहादुर सैनिकको कथा धेरैपछि मात्र बुनिएको भन्ने पनि छन् । तर त्यही कथामा टिकेर म्याराथनको आयोजना भएको भए पनि यो विश्व खेलकुदको सबैभन्दा बढी चर्चामा आउने स्पर्धा रहेको छ । एथलेटिक्सको प्रतियोगिता हुनुपर्छ— म्याराथन छुट्दैन भन्दा हुन्छ ।

पहिलो आधुनिक ओलम्पिक्सको पहिलो विजेता रहे, ग्रिसकै स्पाइरिडन लुइस । पेसाले भेडा गोठाला उनी पूर्वसैनिक थिए । म्याराथनमा स्वर्ण के जिते, उनी पूरा देशकै नायक बने । उनले त्यो दौड दुई घण्टा ५८ मिनेट जत्तिको समयमा पूरा गरे । त्यही दौडमा एक ग्रिक महिला पनि सहभागी भएकी थिइन् तर उनलाई औपचारिक रूपमा समावेश गरिएको भने थिएन । दौडचाहिँ उनले पनि पूरा गरेकी थिइन् । जति बेला उनको दौड पूरा भएको थियो, समयले एक दिन छोइसकेको थियो ।

म्याराथनसँग जोडिएको इतिहास पल्टाउनुपर्छ, यस्तो मज्जाका कथा धेरै पाइन्छ । अनि यस्तै कथाबीच प्रायः सोधिने प्रश्न हो, मानिसले कति समय सीमाभित्र यो दौड पूरा गर्न सक्छन् ? अथवाको मानिसको म्याराथन दौडिने सीमा कुन विन्दुमा गएर रोकिनेछ त ? धेरै होइन, केही वर्षअगाडि मात्र खेलकुदमा अनुसन्धान गरिरहेका केही वैज्ञानिकको समूहले दाबी गरेको थियो— मानिसले कहिले पनि ४२.१५ किलोमिटरको दौड दुई घण्टाभन्दा कम समयमा सकाउन सक्ने छैनन् । केन्याली धावक इजियुड किपचोगेले हालै मात्र ती वैज्ञानिकको दाबीलाई गलत सावित गरिदिएका छन् । अस्ट्रियाको भियनामा आयोजना भएको विशेष म्याराथन दौड उनले पहिलोपल्ट दुई घण्टा कम समयमा पूरा गरे । ठ्याक्कै निस्केको समय थियो, १ घण्टा ५९ मिनेट र ४०.२ सेकेन्ड । यस क्रममा उनी म्याराथन दुई घण्टाभन्दा कम समयमा पूरा गर्ने पहिलो मानव बने । दुई वर्षअगाडि इटालीमा पनि उनले यस्तै प्रयास गरेका थिए तर सकेनन् ।

सन् २०१७ को त्यो प्रयासमा उनले दौड २ घण्टा ०० मिनेट २५ सेकेन्डमा पूरा गरेका थिए । त्यसो त अहिलेको समयलाई औचापरिक विश्व कीर्तिमानका रूपमा मानिने छैन् । यो कुनै आधिकारिक म्याराथन दौड होइन । तर पनि यसको विश्व खेलकुदमा भने ठूलो महत्त्व हुनेछ । यिनै किपचोगेकै भाषामा भन्दा मावन इतिहासमै चन्द्रमामा मानिसले टेकेको पहिलो पाइलाले जे अर्थ राख्छ, दुई घण्टाभन्दा कम समयमा म्याराथन दौडिने पनि त्यस्तै हो, विश्व खेलकुदका लागि ।

म्याराथनकौ औपचारिक विश्व कीर्तिमान पनि किपचोगेकै नाममा छ । उनले सन् २०१८ को बर्लिन म्याराथनमा २ घण्टा १ मिनेट ३९ सेकेन्डमा दौड पूरा गरेका थिए । यसपल्ट भियना पार्कमा आयोजना गरिएको दौड भने खालि मानिसले म्याराथन दुई घण्टाभन्दा कम समयमै पूरा गर्न सक्छ भनेर देखाउने नै हो । यसका लागि अरू विशेष खाले व्यवस्था पनि गरिएको थियो । जस्तो किपचोगेको पछाडि पछाडि ४१ खेलाडीले पनि दौड लगाएका थिए ।

तिनलाई ‘पेस मेकर्स’ को भूमिका दिइएको थियो । यसमा पनि नामी धावकहरूकै बाहुल्य थियो । उनीहरूको काम नै थियो, किपचोगेको गतिमा कमी आउन नदिने । अझ भन्दा उनीहरूले एक प्रकारले किचचोगेलाई पछ्याइरहेका थिए, उनी आफैं भने उनीहरूबाट भागिरहेका थिए । दौड पूरा गरेलगत्तै उनले भनेका शब्दले पनि खास अर्थ राख्छ । उनको भनाइ थियो, ‘म दुई घण्टाभन्दा कम समयमा म्याराथन दौडिने पहिलो धावक बनें । खासमा म अरू धेरैका लागि प्रेरणा हुन चाहन्छु । मानिसको प्रदर्शनको कुनै सीमा छैन ।’

पूरा दौडका क्रममा उनले प्रत्येक २ मिनेट ५० सेकेन्डमा एक किलोमिटर पूरा गरे । दौडको बीचमा पुग्दा उनी आफ्नो लक्ष्यभन्दा ११ सेकेन्डले अगाडि रहिसकेका थिए, त्यसैले यसपल्ट कीर्तिमान बन्ने लगभग तयजस्तै भइसकेको थियो । उनले कीर्तिमान समयमा दौड पूरा गर्नुपछाडि केही ठोस कारण पनि थिए । कीर्तिमान समय निकाल्न भनेर नै दौडमा धेरै मोड राखिएको थिएन । अधिकांश समय किपचोगेले सीधा दौडिने मौका पाए, त्यो पनि हावाको बहाव कम भएको स्थितिमा ।

कसरी दुई घण्टाभन्दा कम समय निकाल्ने हो भनेर पूरा योजना बनाइएको थियो । अझ भनौं इन्च–इन्चको हिसाब तयार पारिएको थियो । दौडिने क्रममा उनी घाइते नहुन् भनेर पनि उत्तिकै सजगता अपनाइएको थियो । जे होस, यी सबै पृष्ठभूमिका बाबजुद किपचोगेको यो प्रदर्शन वास्तवमै ऐतिहासिक छ । अचेल उनी मात्र होइनन्, अरू केही धावक पनि दुई घण्टा १ मिनेटको हाराहारीमा औपचारिक म्याराथनमै दौडिने भइसके ।

जस्तो गत महिना मात्र बर्लिन म्याराथनमै इथियोपियाका केनेनिसा बेकेलेले २ घण्टा १ मिनेट ४१ सेकेन्डको समय निकाले । अब त्यो दिन धेरै टाढा छैन, जति बेला मान्यता प्राप्त दौडमै दुई घण्टा कम समयको प्रदर्शन निस्कनेछ । ‘मलाई पूरा विश्वास छ, मेरो यो दौडले अरू धेरै धावकलाई कीर्तिमान समय छुन प्रेरित गर्नेछ,’ उनको निचोड छ । हुन पनि खेलकुद नै त्यस्तो माध्यम हो, जसले मानिसको सीमा तोक्छ तर मानिस त्यही सीमा तोड्न जिद्दी देखाउँछ । अनि सफल पनि हुन्छ ।
twitter : @himeshratna

प्रकाशित : कार्तिक २, २०७६ १०:४५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्