अनि उनी धम्मावती गुरुमा भइन् 

आमा बुबाबाट अनुमति नपाएपछि गणेशकुमारी शाक्यले निर्णय गरिन्, घरबाट भागेर बर्मा जाने । त्यो यात्रा अन्तत: नेपाली थेरवादी बौद्ध धर्मको इतिहासमा कोसेढुंगा भयो । 
हिमेश

काठमाडौँ — भित्री काठमाडौंमा आमाहरूले हुर्केका छोराछोरीलाई सुनाउने कथाकी पात्र हुन्, धम्मावती गुरुमाँ । जुन बेला काठमाडौंमा थेरवादी बौद्ध धर्म राम्ररी स्थापित भइसकेको थिएन, धेरैका लागि नौलो थियो, त्यही बेला ललितपुरकी एक १४ वर्षीया बालिकाले तय गरेको अद्वितीय यात्राको कथा हो यो । 

काठमाडौंको धर्मकीर्ति बिहारमा म्यानमारकी नेतृ आन साङ सु चीसँग धम्मावती गुरुमा । फाइल तस्बिर : कान्तिपुर

सात दशकअघि धनाढ्य नेवार परिवारकी एक्ली छोरी गणेशकुमारी शाक्यले निर्णय गरेकी थिइन्, घर त्यागेर भिक्षुणी बन्ने । उनले ललितपुरको सुमंगल विहारमा बर्माबाट आएका भिक्षुबाट बौद्ध धर्मको प्रारम्भिक शिक्षा प्राप्त गरेकी थिइन् । थप अध्ययनका लागि बर्मा जानुपर्थ्यो । आमाबुबाबाट अनुमति नपाएपछि उनले निर्णय गरिन्, घरबाट भागेर बर्मा जाने । उनले २००६ सालमा तय गरेको त्यो यात्रा अन्तत: नेपाली थेरवादी बौद्ध धर्मको इतिहासमा कोसेढुंगा सावित भयो । आफ्ना दुई साथीसँगै ललितपुरबाट उनी थानकोट पुगिन् । त्यसपछि हिँडेर भीमफेदी । त्यहाँबाट भारतको कुशीनगर । त्यहीं उनी भिक्षुणी भइन् । भिक्षुणी भएपछि उनको नाम रह्यो, धम्मावती । त्यहाँबाट उनीहरू बर्मा जान तयार भए । तर उनीहरूसँग कुनै आधिकारिक कागजात थिएन । यत्तिकैमा उनका दुई साथी पनि छुटे । धम्मावतीले निर्णय गरिन्, जंगलको बाटो भएर बर्मा जाने । त्यसैअनुसार नागाल्यान्ड र आसामको जंगली बाटो भएर उनी बर्मा पुगिन् । लगभग एक साताको त्यो पैदल यात्रा वास्तवमा कति धेरै कठिन थियो, आज अनुमान गर्न पनि सकिन्न । बर्माको विहारमा रहेर उनले १६ वर्ष बौद्ध धर्मको अध्ययन गरिन् र २०२० सालमा नेपाल फर्किन् । अहिले नेपालको भिक्षुणी परम्परामा सबैभन्दा ठूलो र आदरणीय नाम हो, धम्मावती गुरुमाँ ।

काठमाडौं आएपछि उनले भित्री काठमाडौंको न:घल टोलमा स्थापित गरिन्, धर्मकीर्ति विहार । असनबाट ठमेलतिर लाग्ने बाटोमा पर्छ, न:घल टोल । धर्मकीर्ति थेरवादी महिला भिक्षुणीहरूको विहार हो । नेपालमा जति धेरै सम्मानसँग उनको नाम लिइन्छ, त्योभन्दा पनि धेरै बढी सम्मान धम्मावती गुरुमाँलाई बर्मामा छ । राजनीतिक परिवर्तनसँगै बर्मा अचेल म्यानमार भएको छ, तर धम्मावती गुरुमाँप्रतिको आदर ज्युँका त्युँ छ ।

सु चीको नेपाल सम्बन्ध
यो कथामा जोडिन आउने अर्की पात्र हुन्, आङ साङ सु ची । उक्त विहारसँग लामो समयदेखि सम्बन्ध रहेका बौद्ध विद्वान् मदनरत्न तुलाधरको भनाइ सापटी लिने हो भने सु चीलाई हल्का फुल्का नेपाल भाषा बोल्न पनि आउँछ ।

अचेल बानी छुटेको हुनुपर्छ, नत्र उनले नेपालभाषा मज्जाले बुझ्थिन् । गत वर्ष एसिया प्यासिफिक सम्मेलनका लागि काठमाडौं आउँदा सु ची फेरि एकपल्ट त्यही धर्मकीर्ति बिहार पुगिन् र धम्मावती गुरुमाँप्रति भावपूर्ण सम्मान पोखिन् । त्यो क्षण वास्तवमै दुर्लभ थियो । सु ची म्यानमारकी स्टेट काउन्सिलर हुन्, प्रधानमन्त्री सरहकी । अझ उनी नोबेल शान्ति पुरस्कार प्राप्त महिला पनि हुन् । तर जति बेला उनी धर्मकीर्ति विहार पुगिन्, उनको व्यवहार सामान्य थियो, शान्ति र सौम्यताले भरिएको । जतिले त्यो क्षणलाई नजिकबाट आत्मसात् गर्न पाए, सबैले फेरि पुराना दिन सम्झे, जब सु ची पहिलोपल्ट धर्मकीर्ति विहार पुगेकी थिइन् । सु चीका श्रीमान् माइकल एरिस बेलायती हुन् । उनी हिमाली बौद्ध धर्मका ज्ञाता थिए । चार दशकअघि आफ्नो अनुसन्धानका क्रममा उनी नेपाल आएका थिए, सु चीसँगै । एरिस अनुसन्धानमा व्यस्त हुँदा सु ची भने धर्मकीर्ति विहारमा हुन्थिन् । अरू भिक्षुणीहरूलाई अंग्रेजी पनि सिकाउँथिन् ।

सु चीका कान्छा छोरा किम एरिसको जन्म काठमाडौंमै भएको थियो । सुत्केरी सु चीलाई धम्मावती गुरुमाँले आफ्नै छोरी जस्तै स्याहारिन् । यसै क्रममा उनले बौद्ध धर्मबारे ज्ञान पनि पाइन् । अहिले पनि धर्मकीर्ति विहारमा जानुपर्छ र त्यसको वरिपरि रहेका पाका आमाहरूलाई भेट्नुपर्छ, उनीहरूसँग सु चीबारे सुनाउने धेरै कथा हुने गर्छ । उनीहरूले सु चीलाई नजिकबाट देख्ने, बोल्ने र संगत गर्ने अवसर पाएका छन् ।

यो सबै चर्चा फेरि एकपल्ट किन भन्दा नेपालकी राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारी बुधबार पाँचदिने राजकीय भ्रमणमा म्यानमार जाँदैछिन् । त्यस क्रममा पक्कै पनि सु चीसँग भेट हुनेछ । कुराकानी पनि हुनेछ । त्यसमा पक्कै पनि धम्मावती गुरुमाँको त्यो यात्राबारे कुरा निस्कनेछ, अनि सु चीले नेपालसँग रहेको आफ्नो आत्मीय सम्बन्धबारे पनि चर्चा गर्नेछिन् । आफू पनि महिला भएको नाताले राष्ट्रपति भण्डारीका लागि यो उत्तिकै घतलाग्दो विषय हुनेछ ।

बौद्ध धर्ममा म्यानमारको योगदान
म्यानमार आफैंमा थेरवादी बौद्धमार्गीको बाहुल्य भएको देश हो । बौद्ध धर्मको इतिहासमा पुरानो वर्माको ठूलो महत्त्व छ । सबैभन्दा पहिला बुद्धको शरणमा जाने तपस्सु भल्लुक दाजुभाइ थिए । उनीहरू बर्मेली व्यापारी थिए । उनीहरूले गौतम बुद्धलाई भेट्दा संघको स्थापना पनि भएको थिएन । बुद्धले उनीहरूलाई चिह्नका रूपमा एक मुठ्ठी केश दिएका थिए । त्यस अगाडि तपस्सु भल्लुकले बुद्धलाई भोजन दान दिएका थिए । यो थियो, सातु र महको भोजन ।

बर्मामा के विश्वास गरिन्छ भने गौतम बुद्ध स्वयं त्यहाँ पुगेका थिए । उनी बोधिज्ञान प्राप्तिको तीन महिना पाँच दिनपछि नै बर्मा पुगेको मानिन्छ । यस अर्थमा बर्मेली बौद्ध धर्मको इतिहास बुद्ध जत्तिकै पुरानो छ । ऐतिहासिक रूपमा भने राजा अशोकको पालामा बौद्ध धर्म बर्मा पुगेको मानिन्छ । थेरवादी परम्पराअनुसार बर्मामा पाँचौं र छैटौं संगायना भएको थियो । सन् १८७१ मा भएको पाँचौं संगायनाकै क्रममा सम्पूर्ण त्रिपिटक संगमरमरमा कुँदिएको थियो ।

विपश्यना ध्यानको पुनरुदय बर्माबाटै भएको हो । नेपालमा थेरवादी बौद्ध धर्मको स्थापना, प्रचार र प्रचारमा पनि बर्माको महत्त्वपूर्ण योगदान छ । नेपालका सुरुआती समयका प्रमुख भिक्षु र भिक्षुणीले बर्मामै बौद्ध धर्मको अध्ययन गरेका थिए । यसको सबैभन्दा राम्रो उदाहरण त धम्मावती गुरुमाँ नै रहिन् । अहिले पनि बर्मामा गएर बौद्ध धर्मको अध्ययन गर्ने परम्परा कायम छ । धम्मावती गुरुमाँले बरोबर भन्ने गरेकी छन्, ‘नेपाल र बर्माको सम्बन्धको सबैभन्दा ठूलो आधार भनेकै धार्मिक र सांस्कृतिक नाता हो ।’

प्रकाशित : आश्विन २९, २०७६ ०७:४६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

टोटनहमको संकट

हिमेश

 गत सिजनको अन्त्यसम्म टोटनहमको खेललाई लिएर ‘वाहवाही’ थियो  । जसरी उसले युरोपेली च्याम्पियन्स लिगमा आयाक्स र म्यानचेस्टर सिटीलाई पन्छाएको थियो, प्रशंसाका दुई शब्द खर्च गर्न कन्ज्युसाइँ गर्ने खालेको प्रदर्शन थिएन त्यो  ।

अर्जेन्टिनी प्रशिक्षक मउरिसो पोचेटिनोलाई अब लामै समयका लागि क्लबको जिम्मा दिनुपर्छ पनि भन्न थालिएको थियो । अहिले नयाँ सिजन सुरु हुन पाएको छैन, त्यही टोटनहमको खेललाई लिएर ‘छिःछिः’ भन्न सुरु भएको छ ।


अनि अब त दिन गन्न पनि सुरु भएको छ, यिनै पोचेटिनो कहिले बर्खास्त हुनेछन् त भनेर । टोटनहमका लागि यति कम समयमा कति धेरै समय फेरिएको छ । गत सिजनको आफ्नो अन्तिम खेलमा लिभरपुलसँग माथ खाएको थियो । त्यो खेल गुमाए पनि क्लबमाथि धेरैको धेरै विश्वास थियो, यसले अबका दिनमा पनि राम्रो गर्छ भनेर । आखिरमा क्लब इतिहासमै पहिलोपल्ट च्याम्पियन्स लिग खेल्दा धेरै अपेक्षा गर्नु पनि ठीक थिएन, उपविजेता भयो, ठीकै थियो । तर अहिले दिन कस्तो आएको छ भने टोटनहमले त्यही अपेक्षाको छेउछाउ पनि प्रदर्शन गर्न सकिरहेको छैन । भर्खरै इन्टरनेसलन ब्रेकअगाडि टोटनहम बायर्न म्युनिखको हातबाट नराम्रोसँग पराजित भयो । उसले आफ्नै घरमा भएको खेलमा ७–२ को हार बेहोर्‍यो । टोटनहमले क्लब इतिहासमै आफ्नो घरेलु मैदानमा यसअघि ७ गोल खाएको थिएन् । फेरि त्यो यस्तो खेल थियो, जसमा टोटनहमले सुरुआती अग्रतासमेत लिएको थियो ।


जर्मन च्याम्पियनले पक्कै राम्रो खेलेको थियो तर यो खेलको सबैभन्दा ठूलो विशेषता नै थियो, टोटनहमको सर्वथा बिर्सनलायक प्रदर्शन । फेरि यो यस्तो एक मात्र खेल थिएन, जहाँ टिमले राम्रो खेल्न सकेन भनौं । इंग्लिस प्रिमियर लिगमै पनि टोटनहमले कहाँ राम्रो खेल्न सकेको छ र ? सकेको भए, टिम लिग तालिकाको शीर्षस्थानमा रहेको लिभरपुलसँग १० अंकको दूरीमा रहने थिएन, त्यो पनि जम्माजम्मी सात चरणको खेलको समाप्तिमा । अनि लिगकपमा टोटनहम कोलचेस्टरसँग पराजित भएर प्रतियोगिताबाट बाहिरिएको पनि धेरै भएको छैन । कोलचेस्टर कस्तो प्रतिद्वन्द्वीभन्दा यसले इंग्लिस लिग संरचनाको चौथो डिभिजनमा खेल्छ र त्यहाँका क्लबहरूको वरीयता तयार पार्ने हो भने यो टोटनहमको तुलनामा कता हो कता पुछारमा छ । सबैखाले प्रतियोगिताको खेल जोड्ने हो भने पनि टोटनहमले जित्न बिर्सेको छ । पछिल्ला नौ खेलमध्ये टिम दुईमा मात्र विजयी रहेको छ ।


जनवरीमा फुलहमलाई पराजित गरेयता टोटनहमले प्रतिद्वन्द्वीको घरमा कुनै खेल जित्न सकेको छैन । आर्सनल र ओलम्पियाकोजविरुद्धका खेलमा टोटनहम दुई गोलले अगाडि रह्यो तर खेल टुंगिँदा नतिजा रह्यो, बराबरी । लेस्टरविरुद्ध लिगमा पनि सुरुआती अग्रता त लियो तर अन्त्यमा खेल टुंगिँदा हार्ने टिम बन्यो । यस्तोमा टोटेनहमले बायर्नविरुद्धको खेल गुमाउनु संयोगमात्र थिएन । अनि, प्रश्न स्वाभाविक बन्छ– कुरा कहाँनिर
ब्रिगियो त ? सबैभन्दा पहिलो कुरा यिनै प्रशिक्षक पोचेटिनोको । आजभन्दा केही वर्षअगाडिसम्म पनि इंग्लिस फुटबलमा अर्जेन्टिनीको उपस्थिति कल्पना नै गर्न सकिन्न थियो । सन् असीतिरको फोकल्यान्ड युद्धपछि चिस्सिएको दुई देशबीचको सम्बन्धको प्रभाव त्यहाँको फुटबलमा पनि परेको थियो । अहिले दिन फेरिएका छन्, इंग्लिस फुटबलमा अर्जेन्टिनी प्रशिक्षक, अझ भनौं पूर्वखेलाडीको उपस्थिति सहज बनेको छ । नत्र जति बेला उनी खेल्थे, इंग्ल्यान्ड र अर्जेन्टिनाको फुटबल ‘राइभरि’ उत्कर्षमै थियो ।


इंग्लिस फुटबलको समर्थक हो भने सन् २००२ को विश्वकप कसरी भुल्न सक्छ र ? लिग चरणमा इंग्ल्यान्ड र अर्जेन्टिना एउटै समूहमा थिए । जति बेला दुई टिम एक आपसमा भिडेका थिए, माहोल निकै तनावपूर्ण थियो । खेल पनि उत्तिकै तनावपूर्ण रह्यो, इंग्ल्यान्ड १–० ले विजयी रह्यो । डेभिड बेकह्यामले त्यसमा पेनाल्टीबाट निर्णायक गोल गरेका थिए । त्यो पेनाल्टीका कारक थिए, यिनै पोचेटिना । उनले माइकल ओवेनमाथि फल खेलेका थिए । त्यो विश्वकपमा अर्जेन्टिना लिग चरणबाटै बाहिरियो । पोचेटिनोका लागि त्यो हार र अर्जेन्टिना नकआउट चरण पनि पुग्न नसक्नुको प्रदर्शन कति धेरै असह्य थियो भने उनी घर पुगेयता आफ्नो कोठामा के छिरे, लगभग १० दिन बाहिर नै निस्केनन् । उनी अहिले पनि भन्छन्, ‘त्यो दिन सम्झँदा अहिले पनि मन उदास हुन्छ ।’ भन्न त उनी लिभरपुलविरुद्धको च्याम्पियन्स लिग फाइनल गुमाउँदा पनि उत्तिकै दुःख लागेको बताउँछन् ।
सायद अहिले पनि उनी उत्तिकै निराश छन् कि ? अहिले टोटनहमको खराब प्रदर्शनका सबैभन्दा बढी कोही आलोचक बनेका छन् भने ती क्लबकै समर्थक हुन् । पोचेटिनाको भाषामा यी समर्थकको यति हकचाहिँ बन्छ बन्छ । उनको भनाइ छ, ‘जस्तो अपेक्षा गरिएको थियो, त्यस्तो नतिजा निस्केन भने आलोचना त हुन्छ नै । पछिल्लो पाँच वर्षमा हाम्रो प्रदर्शन राम्रै रह्यो । त्यति बेला सबैले राम्रो माने । अहिले खराब खेलिरहेको, आलोचना पनि हुनैपर्‍यो ।’


उनी के पनि भन्छन् भने अहिले क्लबमा चाहिएको भनेको एकता हो । एकले अर्कोको आलोचना गरेर, एकले अर्कोको खेलमा खोट देखाएर हुने केही पनि होइन, टिम फेरि राम्रो लयमा फर्कने एक मात्र उपाय भनेकै सबै मिलेर उत्कृष्ट खेल पस्कने हो । उनले यत्ति गह्रौं र भावनात्मक कुरा इंग्लिसमा भन्न गाह्रो भएपछि स्पेनीमा भनेका थिए । उनी पोस्ट म्याच कन्फ्रेन्समा इंग्लिसको बीच–बीचमा स्पेनी छिराउँछन् । यसले उनलाई टिम कस्तो स्थितिबाट गुज्रिरहेको छ, त्यसबारे व्याख्या गर्न सजिलो हुन्छ । उनी प्रशिक्षकका रूपमा खुसी पनि छन्, टोटनहमलाई आफ्नो शतप्रतिशत दिन तयार छन् । के उनी इन्टरनेसनल ब्रेकपछि आफ्नो टिमलाई फेरि पुरानै लयमा फर्काउन सक्षम हुनेछन् त ? यो त्यही प्रश्न हो, जसमा धेरै प्रतिशत टिमले किन खराब खेल्यो भन्ने पनि जोडिएर आउँछ । साँच्चै टोटनहमले यो सिजन किन राम्रो गर्न सकिरहेको छैन ?


इंग्लिस फुटबलमा निकै पुरानो र उत्तिकै लोकप्रिय क्लबमा पर्छ, टोटनहम । इंग्लिस फुटबलमा के पनि भनिन्छ भने टोटनहम समर्थक हुनु भनेको दुःख र पीडा सहन तयार हुनु हो । यस्तो किनभन्दा क्लबले जति बेला केही गर्ला र जित्ला भन्ने अनुभव हुन्छ, अहिलेको जस्तै प्रदर्शन दोहरिन्छ, क्लबको भाग्यमा मार पर्छ । क्लब व्यवस्थापनमा ठूला प्रतियोगिता जित्नुपर्छ र यसका लागि खर्च पनि गर्नुपर्छ भन्ने मानसिकता छैन पनि भनिन्छ ।


यो अहिलेको मात्र समस्या होइन, यो त एक प्रकारले टोटनहममा दोहरिरहेको प्रवृत्ति हो । निकै राम्रो र सफल क्लबीच जुन अन्तर हुन्छ, त्यसमै प्रायः अलमलिरहेको हुन्छ, टोटनहम । अहिलेको टिमका लगभग अधिकांश प्रमुख खेलाडीसँगै खेल्न थालेको पाँच वर्ष जति भयो । अहिले उनीहरूबीच कलह छ । केही प्रमुख खेलाडीले सिजन सुरु हुनुअगाडि अन्यत्र जान इच्छा पनि देखाए । यस्तो गर्ने खेलाडी सात थिए, तर जान भने कोही गएनन्, यसले टिममा ठूलै समस्या भित्र्यायो । केही खेलाडी घाइते छन्, केही खेलाडीले मानसिक रूपमा राम्रो गर्न सकिरहेका छैनन् । जब कि पोहोर सिजनको खेलको आधार मान्दा टोटनहमले जबरदस्त पो खेल्नुपर्ने हो । जब एउटा सिजनबाट अर्को सिजन गइन्छ, क्लबले आफूलाई त्यहीअनुसार रूपान्तर गर्न सक्नुपर्छ । प्रशिक्षकले आफ्ना खेलाडीलाई विश्वास दिलाउन सक्नुपर्छ, हामी यसपल्ट अझ राम्रो गर्छौं भनेर । यसका लागि प्रशिक्षकलाई व्यवस्थापनको सहयोग चाहिन्छ । ठ्याक्कै भन्दा टोटनहम यस्तै–यस्तै परिस्थितिमा चुकिरहेको छ । यो अहिलेको रोग पनि होइन, पहिलेदेखिकै हो ।
Twitter: @himeshratna

प्रकाशित : आश्विन २५, २०७६ १०:१४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT