कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

अनि उनी धम्मावती गुरुमा भइन् 

आमा बुबाबाट अनुमति नपाएपछि गणेशकुमारी शाक्यले निर्णय गरिन्, घरबाट भागेर बर्मा जाने । त्यो यात्रा अन्तत: नेपाली थेरवादी बौद्ध धर्मको इतिहासमा कोसेढुंगा भयो । 
हिमेश

काठमाडौँ — भित्री काठमाडौंमा आमाहरूले हुर्केका छोराछोरीलाई सुनाउने कथाकी पात्र हुन्, धम्मावती गुरुमाँ । जुन बेला काठमाडौंमा थेरवादी बौद्ध धर्म राम्ररी स्थापित भइसकेको थिएन, धेरैका लागि नौलो थियो, त्यही बेला ललितपुरकी एक १४ वर्षीया बालिकाले तय गरेको अद्वितीय यात्राको कथा हो यो । 

काठमाडौंको धर्मकीर्ति बिहारमा म्यानमारकी नेतृ आन साङ सु चीसँग धम्मावती गुरुमा । फाइल तस्बिर : कान्तिपुर

सात दशकअघि धनाढ्य नेवार परिवारकी एक्ली छोरी गणेशकुमारी शाक्यले निर्णय गरेकी थिइन्, घर त्यागेर भिक्षुणी बन्ने । उनले ललितपुरको सुमंगल विहारमा बर्माबाट आएका भिक्षुबाट बौद्ध धर्मको प्रारम्भिक शिक्षा प्राप्त गरेकी थिइन् । थप अध्ययनका लागि बर्मा जानुपर्थ्यो । आमाबुबाबाट अनुमति नपाएपछि उनले निर्णय गरिन्, घरबाट भागेर बर्मा जाने । उनले २००६ सालमा तय गरेको त्यो यात्रा अन्तत: नेपाली थेरवादी बौद्ध धर्मको इतिहासमा कोसेढुंगा सावित भयो । आफ्ना दुई साथीसँगै ललितपुरबाट उनी थानकोट पुगिन् । त्यसपछि हिँडेर भीमफेदी । त्यहाँबाट भारतको कुशीनगर । त्यहीं उनी भिक्षुणी भइन् । भिक्षुणी भएपछि उनको नाम रह्यो, धम्मावती । त्यहाँबाट उनीहरू बर्मा जान तयार भए । तर उनीहरूसँग कुनै आधिकारिक कागजात थिएन । यत्तिकैमा उनका दुई साथी पनि छुटे । धम्मावतीले निर्णय गरिन्, जंगलको बाटो भएर बर्मा जाने । त्यसैअनुसार नागाल्यान्ड र आसामको जंगली बाटो भएर उनी बर्मा पुगिन् । लगभग एक साताको त्यो पैदल यात्रा वास्तवमा कति धेरै कठिन थियो, आज अनुमान गर्न पनि सकिन्न । बर्माको विहारमा रहेर उनले १६ वर्ष बौद्ध धर्मको अध्ययन गरिन् र २०२० सालमा नेपाल फर्किन् । अहिले नेपालको भिक्षुणी परम्परामा सबैभन्दा ठूलो र आदरणीय नाम हो, धम्मावती गुरुमाँ ।


काठमाडौं आएपछि उनले भित्री काठमाडौंको न:घल टोलमा स्थापित गरिन्, धर्मकीर्ति विहार । असनबाट ठमेलतिर लाग्ने बाटोमा पर्छ, न:घल टोल । धर्मकीर्ति थेरवादी महिला भिक्षुणीहरूको विहार हो । नेपालमा जति धेरै सम्मानसँग उनको नाम लिइन्छ, त्योभन्दा पनि धेरै बढी सम्मान धम्मावती गुरुमाँलाई बर्मामा छ । राजनीतिक परिवर्तनसँगै बर्मा अचेल म्यानमार भएको छ, तर धम्मावती गुरुमाँप्रतिको आदर ज्युँका त्युँ छ ।


सु चीको नेपाल सम्बन्ध

यो कथामा जोडिन आउने अर्की पात्र हुन्, आङ साङ सु ची । उक्त विहारसँग लामो समयदेखि सम्बन्ध रहेका बौद्ध विद्वान् मदनरत्न तुलाधरको भनाइ सापटी लिने हो भने सु चीलाई हल्का फुल्का नेपाल भाषा बोल्न पनि आउँछ ।


अचेल बानी छुटेको हुनुपर्छ, नत्र उनले नेपालभाषा मज्जाले बुझ्थिन् । गत वर्ष एसिया प्यासिफिक सम्मेलनका लागि काठमाडौं आउँदा सु ची फेरि एकपल्ट त्यही धर्मकीर्ति बिहार पुगिन् र धम्मावती गुरुमाँप्रति भावपूर्ण सम्मान पोखिन् । त्यो क्षण वास्तवमै दुर्लभ थियो । सु ची म्यानमारकी स्टेट काउन्सिलर हुन्, प्रधानमन्त्री सरहकी । अझ उनी नोबेल शान्ति पुरस्कार प्राप्त महिला पनि हुन् । तर जति बेला उनी धर्मकीर्ति विहार पुगिन्, उनको व्यवहार सामान्य थियो, शान्ति र सौम्यताले भरिएको । जतिले त्यो क्षणलाई नजिकबाट आत्मसात् गर्न पाए, सबैले फेरि पुराना दिन सम्झे, जब सु ची पहिलोपल्ट धर्मकीर्ति विहार पुगेकी थिइन् । सु चीका श्रीमान् माइकल एरिस बेलायती हुन् । उनी हिमाली बौद्ध धर्मका ज्ञाता थिए । चार दशकअघि आफ्नो अनुसन्धानका क्रममा उनी नेपाल आएका थिए, सु चीसँगै । एरिस अनुसन्धानमा व्यस्त हुँदा सु ची भने धर्मकीर्ति विहारमा हुन्थिन् । अरू भिक्षुणीहरूलाई अंग्रेजी पनि सिकाउँथिन् ।


सु चीका कान्छा छोरा किम एरिसको जन्म काठमाडौंमै भएको थियो । सुत्केरी सु चीलाई धम्मावती गुरुमाँले आफ्नै छोरी जस्तै स्याहारिन् । यसै क्रममा उनले बौद्ध धर्मबारे ज्ञान पनि पाइन् । अहिले पनि धर्मकीर्ति विहारमा जानुपर्छ र त्यसको वरिपरि रहेका पाका आमाहरूलाई भेट्नुपर्छ, उनीहरूसँग सु चीबारे सुनाउने धेरै कथा हुने गर्छ । उनीहरूले सु चीलाई नजिकबाट देख्ने, बोल्ने र संगत गर्ने अवसर पाएका छन् ।


यो सबै चर्चा फेरि एकपल्ट किन भन्दा नेपालकी राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारी बुधबार पाँचदिने राजकीय भ्रमणमा म्यानमार जाँदैछिन् । त्यस क्रममा पक्कै पनि सु चीसँग भेट हुनेछ । कुराकानी पनि हुनेछ । त्यसमा पक्कै पनि धम्मावती गुरुमाँको त्यो यात्राबारे कुरा निस्कनेछ, अनि सु चीले नेपालसँग रहेको आफ्नो आत्मीय सम्बन्धबारे पनि चर्चा गर्नेछिन् । आफू पनि महिला भएको नाताले राष्ट्रपति भण्डारीका लागि यो उत्तिकै घतलाग्दो विषय हुनेछ ।


बौद्ध धर्ममा म्यानमारको योगदान

म्यानमार आफैंमा थेरवादी बौद्धमार्गीको बाहुल्य भएको देश हो । बौद्ध धर्मको इतिहासमा पुरानो वर्माको ठूलो महत्त्व छ । सबैभन्दा पहिला बुद्धको शरणमा जाने तपस्सु भल्लुक दाजुभाइ थिए । उनीहरू बर्मेली व्यापारी थिए । उनीहरूले गौतम बुद्धलाई भेट्दा संघको स्थापना पनि भएको थिएन । बुद्धले उनीहरूलाई चिह्नका रूपमा एक मुठ्ठी केश दिएका थिए । त्यस अगाडि तपस्सु भल्लुकले बुद्धलाई भोजन दान दिएका थिए । यो थियो, सातु र महको भोजन ।


बर्मामा के विश्वास गरिन्छ भने गौतम बुद्ध स्वयं त्यहाँ पुगेका थिए । उनी बोधिज्ञान प्राप्तिको तीन महिना पाँच दिनपछि नै बर्मा पुगेको मानिन्छ । यस अर्थमा बर्मेली बौद्ध धर्मको इतिहास बुद्ध जत्तिकै पुरानो छ । ऐतिहासिक रूपमा भने राजा अशोकको पालामा बौद्ध धर्म बर्मा पुगेको मानिन्छ । थेरवादी परम्पराअनुसार बर्मामा पाँचौं र छैटौं संगायना भएको थियो । सन् १८७१ मा भएको पाँचौं संगायनाकै क्रममा सम्पूर्ण त्रिपिटक संगमरमरमा कुँदिएको थियो ।


विपश्यना ध्यानको पुनरुदय बर्माबाटै भएको हो । नेपालमा थेरवादी बौद्ध धर्मको स्थापना, प्रचार र प्रचारमा पनि बर्माको महत्त्वपूर्ण योगदान छ । नेपालका सुरुआती समयका प्रमुख भिक्षु र भिक्षुणीले बर्मामै बौद्ध धर्मको अध्ययन गरेका थिए । यसको सबैभन्दा राम्रो उदाहरण त धम्मावती गुरुमाँ नै रहिन् । अहिले पनि बर्मामा गएर बौद्ध धर्मको अध्ययन गर्ने परम्परा कायम छ । धम्मावती गुरुमाँले बरोबर भन्ने गरेकी छन्, ‘नेपाल र बर्माको सम्बन्धको सबैभन्दा ठूलो आधार भनेकै धार्मिक र सांस्कृतिक नाता हो ।’


प्रकाशित : आश्विन २९, २०७६ ०७:४६

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चिनियाँ छाताको ओत

सीके लाल

सन् १९९६ मा चिनियाँ राष्ट्रपति जियाङ जमिन नेपाल आएका थिए । झन्डै २३ वर्षको अन्तराल, लगभग दुई वर्षको व्यग्र प्रतीक्षा एवं महिनौंको उत्सुक तयारीपछि अन्ततः प्रधानमन्त्री खड्गप्रसाद शर्मा ओली अर्का तर अझ बढी शक्तिशाली चीनका राष्ट्रपति सी चिनफिङलाई आतिथ्य प्रदान गर्न सफल भएका छन् ।

संसारको सबभन्दा प्रभावशाली व्यक्तिको २४ घन्टा जतिका लागि भए पनि मुख्य मेजमान हुन पाउनु चानचुने उपलब्धि होइन । औपचारिकताका लागि प्रधानमन्त्री शर्मा ओलीले ‘भ्रमणलाई अभूतपूर्व रूपमा सफल पार्न लागिपर्नु हुने सम्पूर्ण नेपाली दिदीबहिनी तथा दाजुभाइप्रति हार्दिक धन्यवाद ज्ञापन’ गरेका भए तापनि यस पराक्रमको सबै श्रेय उनलाई दिन कञ्जुस्याइँ गर्नु पर्दैन ।

दरवार बनाउन शिल्पी, डकर्मी, सिकर्मीदेखि ज्यामीजस्ता हजारौं श्रमिकले मिहेनत गरेका हुन्छन् । प्रसिद्धि र यश भने खर्च व्यहोर्ने राजा वा धेरै भए डिजाइन एवं निर्माण कार्यको व्यवस्थापनमा संलग्न वास्तुविद् तथा अभियन्ताले पाउँछन् । नेपाल–चीन सम्बन्धको परस्पर ‘सहयोग एवं चिरस्थायी मित्रतामा आधारित बृहत् साझेदारी’लाई ‘चिरस्थायी मित्रता, विकास एवं समृद्धि लक्षित रणनीतिक साझेदारी’को तहमा उकास्ने निर्णयलाई कूटनीतिको विवर्तनिक परिवर्तन (टेक्टोनिक सिफ्ट) भन्न मिल्छ । बेइजिङ वा काठमाडौंमध्ये जसको अग्रसरता भए पनि द्विदेशीय सम्बन्धलाई बृहत्बाट रणनीतिक चरणमा पुर्‍याउने कूटनीतिक कदमलाई प्रधानमन्त्री शर्मा ओलीको राजनीतिक जीवनको तेस्रो सफलताका रूपमा अर्थ्याउन सकिन्छ ।

अंगालेको पेसामा सबभन्दा उपल्लो पदमा पुग्नु महत्त्वाकांक्षी व्यक्तिको प्रमुख लक्ष्य हुनु स्वाभाविक हो । त्यस्तो उद्देश्य प्राप्तिका लागि आफ्नो पात्रता अनुकूल खेलको नियमसमेत बदल्न सक्ने दृढता, क्षमता एवं कार्यकुशलता थोरै व्यक्तिमा हुन्छ । देशको ‘हावा, पानी एवं माटो’ सुहाँउदो वर्णशंकर संसदीय व्यवस्था अंँगाल्ने संविधान जारी गराएर कार्यपालिका प्रमुख हुनपुग्नु प्रधानमन्त्री शर्मा ओलीको राजनीतिक जीवनको उल्लेख्य सफलता थियो । त्यस दस्तावेजमार्फत ‘खस–आर्य’ नामकरण गरिएको नृजातीय समूहको वर्चस्वले संवैधानिक मान्यता पायो एवं उनी त्यस जातीय समूहका निर्विवाद मुख्तियारका रूपमा स्थापित भए ।

नृजातीय नेतृत्व सजिलै पाइने सम्मान होइन, त्यो स्वयं आफ्नो पुरुषार्थले आर्जन गर्न सक्नुपर्छ । इतिहासमा थोरै व्यक्तिले त्यस्तो मान हासिल गर्न सक्छन् । प्रजातान्त्रिक अभ्यासबाट नृजातीय नेतृत्वमा पुग्नका लागि ‘जातीय विभाजक’ बन्ने जोखिम उठाउनुपर्ने हुन्छ । त्यस्तो विभजनकारी भूमिका उनले सहर्ष स्वीकार गरेका थिए । बहुसंख्यकवादलाई अंगिकार गरेर उनले आफ्नो राष्ट्रवादलाई एकल जातीय वर्चस्वको रूपमा स्थापित गरेका छन् । सांस्कृतिक राष्ट्रवादको प्रमुखता पुनःस्थापित भएपछि उद्धारक नेतृत्वको अवधारणाले व्यापक स्वीकार्यता पाउँछ । सन् २०१५ को संविधान जारी भएदेखि प्रधानमन्त्रीको पदमा जोसुकै रहे पनि ‘राष्ट्रका एकक्षत्र नेता’ अध्यक्ष शर्मा ओली रहँदै आएका छन् ।

देशभित्रका हरेक राजनीतिक परिघटनामा ‘देशी–विदेशी’ षड्यन्त्र देख्नु ‘मण्डले, माले, मशाले’ भनिने राजनीतिकर्मीहरूको मौलिक चरित्र हो । त्यसैले एकताकाका माओवादी ‘हेडक्वार्टर’ पुष्पकमल दाहालले आफ्नो राजनीतिक मञ्चलाई चिनियाँ खेलाडीहरूको उत्प्रेरणाले गर्दा तत्कालीन नेकपा (एमाले) दलमा विलय गराएका हुन् भने खासखुसलाई गम्भीरतापूर्वक लिन जरुरी छैन । त्यसभन्दा बढी शक्तिशाली आकर्षण ‘राष्ट्रका एकक्षत्र नेता’ एवं नृजातीय मुख्तियारको छवि स्थापित गर्न सफल अध्यक्ष शर्मा ओलीको व्यक्तित्वको बल हुनसक्छ । रूढीवादी राजनीतिमा परम्परा प्रमुख शक्ति हो । तर्क–वितर्क बेगर उदारवादको राजनीति चल्न सक्दैन । पूर्व पक्ष एवं उत्तर पक्षको संश्लेषण सबै खाले प्रगतिशील राजनीतिको उत्प्रेरक तत्त्व हुने गर्छ ।

दक्षिणपन्थी होस् वा वामपन्थी भावनात्मक परिचालन बेगर राष्ट्रवादको राजनीति चल्न सक्दैन भन्ने तत्कालीन माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष दाहाललाई राम्रोसँंग थाहा थियो । तार्किक मुद्दामा बहस गर्न उनी पोख्त थिए । कुतर्कलाई उडाउन गाह्रो हुने कुरा भएन । तर नृजातीयताको ‘अतार्किक (ओलियोलजिकल) लहर’ फैलिएका बेला आत्मरक्षार्थ भए पनि आफ्नो राजनीतिक मञ्चलाई अध्यक्ष शर्मा ओलीको रथसँग जोड्नु बाहेक अरू कुनै विकल्प बाँकी नभएपछि मात्र पत्रपर्ण अध्यक्ष पदमा खुम्चिन एकताकाका प्रचण्ड एवं प्रतापि छापामार तथा माओवादीहरूका ‘महान र गौरवशाली’ नेता दाहाल बाध्य भएका हुन् । नृजातीय मुख्तियारी संगसँगै अर्थ–राजनीतिमा समेत प्रमुखता स्थापित भएपछि सत्ताधारी नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) दलका अध्यक्ष राज्य व्यवस्थाका ‘सर्वेसर्वा’ कहलिनलायक भएका हुन् । नेपाल–चीन सम्बन्धलाई ‘रणनीतिक साझेदारी’ तहमा पुर्‍याउने घोषणालाई कार्यान्वनमा लग्न सफल भए भने सर्वेसर्वा शर्मा ओलीको छवि नृजातीय मुख्तियारबाट राष्ट्रिय राजनेता हुँदै क्षेत्रीय राजनीतिज्ञमा रूपान्तरित हुनेछ ।

प्रभावको रूप
तेजस्विताको प्रभाव ससाना कुरामा देखिन्छ । एकल चीनको अवधारणा सन्देहरहित भइसकेकाले ‘जनगणतन्त्र’ विशेषण अब अनावश्यक हुनपुगेको छ । नेपाली मिडियामा चिनियाँ राष्ट्रपतिको नाम रातारात सच्चियो । उच्चारण सुध्रियो । भ्रमणका क्रममा काठमाडौंका अखबारहरूले राष्ट्रपति सी चिनफिङको अधिप्रमाणित अग्रलेख (साइन्ड आर्टिकल) प्रकाशित गर्ने अवसर प्राप्त गरे । सौहार्द बढाउने उद्देश्य रहेकाले अग्रलेखमा कूटनीतिक शिष्टताले महत्त्व पाउने नै भयो । आलेखको अन्त्यतिर भने ‘थोपा–थोपाले जलपात्र भरिन्छ’ भन्ने धम्मपदको निर्देशलाई नेपाली लोकोक्तिका रूपमा अथ्याईएको छ । त्यसैले होला, यस अखबारमा समेत उक्त उद्धरणको अनुवाद ‘थोपा–थोपा मिलेर समुद्र बन्दछ’ भनेर प्रकाशित भएको थियो । पछिल्लो आहानमा भाग्यवाद झल्किन्छ । थोपा–थोपाले गाग्रीमात्रै भरिने नभई समुद्र नै बन्ने विश्वासमा प्रयासभन्दा पनि प्रारव्धको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुनपुग्छ । संयमित प्रयत्नको उपलब्धि पात्रता अनुसार हुने धम्मपदको निर्देशमा यथार्थता छ । जलपात्रभन्दा बढी थोपा थपिँदै गयो भने पानी छचल्किने मात्रै हो । राष्ट्रपति सी चिनफिङको आलेखका मस्यौदाकारले विचार गरेरै उद्धरणको छनोट गरेको हुनुपर्छ । चिनियाँ उखानको चयन अझ बढी सन्देशमूलक छ । सबैले दाउरा थप्दै जाँदा अग्निशिखा अग्लिने रूपकले बलेको आगो ताप्न चाहनेले इन्धन पनि बोकेर जानुपर्छ भन्ने जिम्मेवारीबोधलाई सम्झाउँछ ।

शब्दको छनोट एवं वाक्यको गठन सिर्जनात्मक भए पनि राष्ट्रपति सी चिनफिङले वैदेशिक सम्बन्धमा चिनियाँहरूको पारम्परिक अपेक्षालाई व्यक्त गरेका छन् । छिङ राजवंश (सन् १६४४–१९११) को अन्त्यसम्म पनि चिनियाँहरू अन्य सबै देशहरूसँग आफ्ना सहयोगीजस्तो व्यवहार गर्थे एवं विदेश नीतिलाई फगत ‘सरहद शासननीति’ भन्ने गर्थे । दोस्रो अफिम युद्ध (१८५६–१८६०) एवं भारतीय उपमहाद्विपमा बेलायतको उपनिवेश संस्थागत भएपछि मात्र बेइजिङको सत्ता समानतामा आधारित परराष्ट्र नीति अंगिकार गर्न बाध्य भएको थियो । द्वितीय विश्वयुद्धपछिको भूराजनीतिक शक्ति सन्तुलनमा माओत्सेतुङ पुनः एसिया महादेशका प्रमुख सामरिक खेलाडी भए । उनको आक्रामक क्रान्ति निर्यात गर्ने रणनीतिले गर्दा चीनको प्रभाव खासै विस्तार हुन सकेन । माओ कालखण्डदेखि नै चीनको सहयोगी राष्ट्र हुनुमा निरन्तर रमाएका उत्तर कोरिया एवं पाकिस्तान बाहेकको तेस्रो एसियाली देश नेपालमात्रै हो । त्यसैले होला, देङ सियाओपिङको २४–लिपि निर्देश, ‘शान्त अवलोकन, अवस्थिति सुरक्षण, संयमित कार्यसम्पादन, गुप्त क्षमता, समयको प्रतीक्षा, नरम छवि एवं नेतृत्वमा दाबी नगर्ने नीति’ सन् २००८ सम्म चिनियाँ परराष्ट्र नीतिको आधारस्तम्भ हुने गर्थ्यो । त्यसपछिको वैश्विक आर्थिक मन्दीले निम्त्याएको संकटलाई अवसरको रूपमा प्रयोग गर्दै ‘अपना टाइम आएगा’ भनेर कुर्दै गरेका चिनियाँ राजनीतिकर्मीहरू अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा आफ्नो वजन अनुसार प्रभाव खोजी गर्न थालेका हुन् । चीनको ‘परिधीय कूटनीति’ २१–सौं शताब्दीलाई एसियाको नभएर ‘चीनको शताब्दी’ बनाउने गृहकार्य हो । त्यसैले चीन अब आफ्नो प्रभाव एवं क्षमता लुकेर होइन, प्रचार गरेर प्रयोग गर्ने गर्छ । सन् २०१० मा तत्कालीन चिनियाँ परराष्ट्र मन्त्रीले दक्षिणपूर्व एसियायी नेताहरूलाई हाकाहाकी भनेका थिए, ‘चीन ठूलो देश हो र अन्य साना देशहरू हुन् र यो केवल तथ्य हो ।’ त्यो कुरा आत्मसात गरेर आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्न रणनीतिक साझेदारहरूको कर्तव्य हुन आउँछ ।

साझेदारीको सार
छिमेकीहरूको निसर्त सहयोग बेगर चीनको ‘परिधीय कूटनीति’ सफल बन्न सक्दैन । त्यसैले पुराण वाचकहरूको शब्दाडम्बर जस्तो ‘रणनीतिक साझेदारी मित्रताको नयाँ शब्दावली’ मात्र होइन । परराष्ट्र मन्त्री प्रदीप ज्ञवालीले जसरी बुझेका भए पनि रणनीतिक साझेदारी अवधारणाले विगत र वर्तमानमात्र नभएर भविष्यप्रतिको नीतिगत समानतालाई समेट्छ । दुई वा धेरै देशहरू बीचको सम्बन्धलाई रणनीतिक साझेदारीको रूपमा विकसित गर्ने एउटा विशेष अवयव के हो भने साझेदारहरूले विश्वका महत्त्वपूर्ण सामरिक परिघटना एवं ज्वलन्त मुद्दाहरूलाई लगभग समान रूपमा अर्थ्याउनुपर्ने हुन्छ र एकअर्कासँग घनिष्ठ समन्वयमा के कस्तो नीति अनुशरण गर्ने भनेर निर्णय गर्नुपर्ने हुन्छ ।

स्वाभाविक हो, त्यस्तो अवस्थामा सबभन्दा बलियो साझेदारको विश्वदृष्टि साझा नीति बन्न पुग्छ । बिमस्टेक सैन्य अभ्यासबाट पलायन एवं भेनेजुएलाका विवादित राष्ट्रपति निकोलास मदुरोको समर्थन नेकपा दोहोरो सत्ताको लहडी निर्णय पक्कै थिएन । अर्थ–राजनीतिक मापदण्ड अनुसार रणनीतिक साझेदारी भनेको शीतयुद्धताकाको गठबन्धन (अलाइन्स) कूटनीतिको नयाँ रूप हो भन्दा खासै फरक पर्दैन । बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभको स्वीकार्यता, सी विचारधाराको अनुमोदन एवं बेइजिङ सहमतिको अवलम्बनजस्ता प्रमुख ‘रणनीतिक साझेदार’का अपेक्षाहरूले नेपालमा दूरगामी असर सिर्जना गर्न सक्छ । अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयका एक राजनीतिशास्त्रीले चीनको शासन व्यवस्थालाई नियन्त्रणवाद (कन्ट्रोलोर्क्यासी) भनेर चित्रित गरेका छन् । त्यस्तो राज्यव्यवस्थाले सुनिश्चित गर्ने सत्ता स्थिरताको आकर्षणलाई कम आंकलन गर्नु सांघातिक भुल ठहरिन सक्छ ।

वैचारिक मनोग्रस्ती (आइडिअलजिकल अब्सेसन) जान्ने–सुन्ने एवं हुनेखानेहरूको व्यसन हो, तर सामान्यजनको जीवनमा नेपाल–चीन रणनीतिक साझेधारीले के फरक पर्छ त ? सोझो उत्तर हो, खासै केही हुँदैन । सन् १८५७ को सिपाही विद्रोहदेखि द्वितीय विश्वयुद्धसम्म बेलायतको असामी राज्य (क्लाइन्ट स्टेट) अवस्थितिले गर्दा राणा परिवार एवं तिनका आसेपासेहरू लाभान्वित भए । सन् १९४७ पछि संयुक्त राज्य अमेरिकाको वर्चस्व शाह शासक एवं तिनका चाकरहरूका लागि फलिफाप भयो ।

जनजाति, मधेसी एवं दलितका लागि सम्भ्रान्तहरूको वफादारी वासिङटनबाट बेइजिङ स्थानान्तरण हुनुले उत्तिसाह्रो असर गर्दैन । धर्म गर्ने बोधगया, काशी र हरिद्वार एवं कर्म गर्ने दिल्ली, कलकत्ता तथा कालापहाड सितिमिती हिमाल नाँघेर उत्तर सर्नेवाला छैन । विश्व अर्थ–राजनीतिक व्यवस्थाको राजधानी लन्डनबाट वासिङटन हुँदै बेइजिङ आइपुग्ने सम्भावनालाई निरपेक्ष भावले स्वीकार गर्न सक्नुपर्छ । हर्ष र विस्मात कमजोरहरूको साझा नियति जो हुन्छ !

प्रकाशित : आश्विन २९, २०७६ ०७:४०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×