काठ बोकेर दैनिक ५ हजार

मनाङको उपल्लो भेगमा घर बनाउने काठ र दाउरा तल्लो भेगबाटै ओसार्नुपर्ने बाध्यता छ । च्याँखु र क्याङमा बुट्यान मात्र छन्, फू गाउँमा त्यही पनि छैन । मेता क्षेत्रमा सल्लो मात्र पाइन्छ । त्यही सल्लाको काठ बोकेर हर्कबहादुर २ हजार ९ सय मिटर उचाइको मेताबाट ४ हजार ५० मिटरको फू गाउँ उक्लन्छन् । 
आश गुरुङ

(लमजुङ) — नाकै ठोक्किने उकालो । खोलामाथिको भीरैभीरको साँघुरो बाटो । कहिले काँचो त कहिले सुकेको काठ पिठ्युँमा बोकेर हिँडेको वर्षौं बित्यो ।हिमाली जिल्ला मनाङको विकट मेतादेखि फू गाउँमा दैनिक हिँडिरहने ५५ वर्षीय हर्कबहादुर गुरुङ धुपीको झ्याङबाट पानी र मकै निकालेर खान्छन् ।

खुट्टामा थोत्रो चप्पल र हातमा लौरो टेकेर उकालो ओरालो गरिरहने उनको पसिनाले लुगा निथ्रुक्कै भिजेको छ । निधार र ढाडको छाला धसिएको छ । तर, पनि उनी भारी बोक्न छोड्दैनन् । करिब अढाई मिटर लम्बाइको एउटा काठमात्रै १० किलो बढी रहेको उनी बताउँछन् । उनका अनुसार ५ वटा काठलाई मिलाएर बनाएको भारी ५० किलो घट्दैन । समुद्री सतहदेखि २ हजार ९ सय मिटर उचाइको मेतादेखि च्याँखु, क्याङ हुँदै ४ हजार ५० मिटरको फू गाउँ पुर्‍याउँछन् ।

च्याँखु र क्याङमा केही बुट्यान छन् भने फू गाउँमा त्यही पनि छैन । मेता क्षेत्रमा सल्ला पाइन्छ । ‘माथि मेताबाट नलगेसम्म दाउरा पनि पाइँदैन । काठ त झन् लानै पर्‍यो,’ उनले भने ।

अप्ठ्यारो ठाउँ भएकाले खच्चडले काठ बोक्न मिल्दैन । काठ लामो भएर पनि अप्ठ्यारो परेको उनी बताउँछन् । धेरैजसो ठाउँमा छड्के भएर हिँड्न उनी । ‘कहिलेकाहीं ठोक्किएर भीरबाटै खसालिदेला जस्तो हुन्छ भारीले,’ उनले भने, ‘अप्ठ्यारो ठाउँ, खच्चडमा नमिल्ने ठाउँ । मान्छेलाई समेत गाह्रो हुन्छ,’ उनले भने । उनले दिनकै ५ हजार कमाउने गरेको बताए । ‘एउटा काठ बोकेको १ हजार हो । मैले ५ वटा बोकेको छु,’ उनले भने, ‘सितिमिती मान्छेले यस्तो ठाउँमा ३ वटाभन्दा बोक्दैन । सास बढ, लेक लाग्छ, बिरामी हुन्छ ।’

बिहान सबेरै मेताबाट बोकेर लाने र फू पुगेर रातसाँझ उनी फर्केर मेतामै आइपुग्छन् । ‘एकैचोटि ५ वटा बोकेर सबैले मलाई नै काठ बोकिदेऊ भन्छन् । कहिले फू जान्छु, कहिले नार । जता गएपनि एउटा काठ बराबर १ हजार हो ।’

उनले नार र फू क्षेत्रमा ३ महिनामात्रै सहजी काम गर्न सकिने बताए । हिउँदमा हिउँ र बर्खायाममा पानी पर्ने उनले बताए । ‘काम गर्ने ३ महिना हो । ३ महिना मरीमरी, दिनदिनै काठ बोकिन्छ । त्यसपछि त आराम गरिन्छ, बेंसीसहर झरेर । काम पाए गर्ने, नपाए नगरे पनि भो,’ उनले भने । उनले पहिले मनाङको खाङसारतिर काठ बोकेको बताए । ‘खाङसारतिर गाडी गयो । सबैथोक गाडीले बोक्न थाल्यो । अनि यता आएको हुँ’ उनले भने ।

तनहुँको देवघाट गाउँपालिका–२ दर्शन भन्ज्याङ घर बताउने हर्कबहादुरले आफ्ना २ पत्नी रहेको बताए । जेठीबाट ५ छोरा र २ छोरी र कान्छीसँग २ छोरी र ३ छोरा छन् । जेठी श्रीमती लमजुङ सदरमुकाम बेंसीसहरको भकुन्डेमा बस्छिन् । ‘म अहिले कान्छीसँग बस्छु । यहाँबाट केही कमाउँछु । बालबच्चा त पाल्नु पर्‍यो,’ उनले भने । २०४६ मा नेपाली सेनामा भर्ती भएका उनले कालीबहादुर गणमा बसेर राजदरबारको सेवा गरेको बताए ।

‘म सिपाही थिएँ । मेरो सेवा ६ वर्ष चल्दै थियो,’ उनले भने, ‘माओवादी भेट भयो । जाने भए जाम, नजाने भए मार्छु, काटु भनेपछि म गएँ । माओवादीको सेनामा भर्ती भएँ।’ १० वर्ष माओवादी सेनामा रहेका उनले शान्ति प्रक्रियापछि अवसर पाएनन्। ‘पछि सरकारमा लाने बेलामा म परिनँ,’ उनले भने। उनले आफूलाई अयोग्य घोषणा गरेको बताए । ‘सेनाबाट लगेर जनसेना बनाए । पछि अयोग्य भने । अयोग्यलाई ६/७ लाख पैसा दिन्छ भन्थे । म पैसा नलिइकन भागेर हिँडे,’ उनले भने । त्यसपछि उनी भारी बोक्न मनाङ छिरेको बताए । ‘अब त बुढो भइयो । भारी बोक्न सक्दैन होला । २ वर्षजति बोक्छु होला’ उनले भने ।

प्रकाशित : आश्विन २८, २०७६ ०८:१४
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चुरे विनाशले खेतीयोग्य जमिन घट्दो

कान्तिपुर संवाददाता

उदयपुर — संरक्षणका नाममा जथाभाबी रूख कटान र चोरीनिकासी बढ्दा चुरे विनाश झन् तीव्र भएको छ । यसको असर खेतीयोग्य जमिनमा पनि परेको छ ।

त्रियुगा नदीको तल्लो तटीय क्षेत्रमा खेतीयोग्य जमिन बालुवाले पुरिँदै छ । वन विनाशले भूमिगत जलाधारमा असर पर्न गई भूक्षय हुँदा नदीको सतह बढेको छ । त्रियुगा, चौदण्डीगढी र बेलका नगरपालिका क्षेत्रमा खेतीयोग्य जमिन मासिएको छ । सिंचाइ र खानेपानीका स्रोतमा समेत असर पर्दै गएको छ ।

नदी, खोला, खहरेमा बाढीसँगै बालुवा बगेर आउने गरेको छ । पछिल्लो समय चुरेबाट बग्ने झन्डै १९ खोलाखहरेले बाटो फेरेका छन् । कान्छो पहाडका रूपमा रहेको चुरे क्षेत्रबाट ढुंगा, गिटी र बालुवाको दोहन बढ्दै गएपछि वातावरणीय असरसमेत पर्दै गएको छ । कृषि उत्पादनमा संकट आउन थालेको किसानले गुनासो गरेका छन् ।

‘स्थिर हुन नसकेको चुरे पहाडको सतह क्षय भएकाले माटोको ऊर्वरता र पानी थेग्न सक्ने क्षमतामा ह्रास आएको छ,’ चौदण्डीगढी नगरपालिका ५ सिवाईका राधेश्याम प्रसार्इंले भने, ‘वर्षाको पानी रोक्न नसक्दा बाढी तथा सुक्खा समयमा खडेरी हुने गरेको छ ।’ खोलाखहरेमा पानीको सतह तलमाथि हुँदा भावर क्षेत्रका सर्वसाधारणमा खानेपानी संकट निम्तिएको उनले बताए ।

१० वर्षयता कात्तिकदेखि नै भूमिगत पानीको स्रोत सुक्ने गरेको छ । यसले तरकारी, गहुँखेतीमा असर पर्नुका साथै पिउने पानीको समस्या निम्तिएको स्थानीयले बताए । ‘चुरे वन विनाशले जंगली जनावर, पशुपन्छीलाई समेत समस्या परेको छ,’ त्रियुगा नदीको सम्भाव्यता अध्ययन गरिरहेका नहकुलकाजी खत्रीले भने, ‘जैविक विविधताको असरले चुरेमा आश्रित जनावरदेखि मानव बस्तीमा समेत असर परेको छ ।’

सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहले संरक्षणका नाममा चुरेका काठ काटिरहेका छन् । जडिबुटी कुरिलो, हर्रो, बर्रो, अमलालगायत जडिबुटी नासिँदै छन् । उपभोक्ता समूहले साललाई काठ र अन्य सबैलाई कुकाठका नाममा बिक्री गर्ने गरेका छन् । विज्ञका अनुसार जैविक जडीबुटी र वन सम्पदा संरक्षण गर्न चुरेक्षेत्रमा रूख कटानमा रोक लगाउन आवश्यक छ । ‘तर वैज्ञानिक वन व्यवस्थापनका नाममा चुरेक्षेत्रका सामुदायिक वनमै रूख कटानको योजना बनाइँदै छ,’ स्थानीय सुकुमाया बस्नेतले भनिन्, ‘सामुदायिक वनको कार्ययोजनाअनुसार नै रूख काटिए पनि जैविक विविधतामा असर पुगेको छ ।’ जैविक विविधताको संरक्षण नहुँदा जंगली जनवार गाउँ पसेर मानवीय क्षति गर्ने गरेका छन् । जनावरको प्राकृतिक बासस्थानमा अतिक्रमण बढ्दै गए बस्ती झन् जोखिममा पर्ने स्थानीयले बताए ।

प्रकाशित : आश्विन २८, २०७६ ०८:१०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT