बेपत्ता परिवारको पीडा : १७ वर्षदेखि सन्तानको पर्खाइ

भवानी भट्ट

कञ्चनपुर — कञ्चनपुरको शुक्लाफाँटा नगरपालिका ३, पिपलाडीकी अस्तनी चौधरीलाई अहिले पनि गाउँमा नयाँ किशोरी आएको देख्दा आफ्नै छोरी हो कि भन्ने लाग्छ । १७ वर्षदेखि उनी छोरी मधुलाई पर्खिरहेकी छन् ।

‘बाटो हेर्दाहेर्दै १७ वर्ष बिते, आँखा पनि नदेख्ने भइयो, अब त छोरी आउने आस मर्दै गयो,’ उनी भन्छिन्, ‘छोरीको प्राण छैन जस्तो लाग्न थालेको छ ।’

४ छोरीमध्ये मधु जेठी हुन् । जेठी भएका कारण घरपरिवारको उनीमाथि ठूलो आस थियो । हाँस्ने, खेल्ने उमेरमै बेपत्ता भएपछि त्यो सबै निराशामा परिणत भएको छ ।

०५९ भदौ २७ मा अस्तनी भर्खर उठेर आगो बाल्ने तयारीमा थिइन् । मधु, उनकाजेठो बुवाको छोरा सुन्दर र मामाको छोरा प्रकाश तीनै जना एउटै कोठामा सुतेका थिए । बिहान संयुक्त सुरक्षा गस्ती आएर सिधै घरभित्र पस्यो । तीनै जनालाई लिएर गयो । माओवादीमा लागेको भन्दै उनीहरूलाई लगेको अस्तनीले बताइन् ।

‘घरबाट लगेपछि गाउँ डुलाएर १० बजेतिर इलाका प्रहरी कार्यालय झलारी पुर्‍याएको खबर पायौं,’ अस्तनीले भनिन्, ‘हामी त्यहाँ पुग्दा कसैलाई नल्याएको भन्दै उल्टै पिट्न आए ।’ त्यसपछि कहाँ लगे र के गरे भन्ने कतैबाट जानकारी नपाएको उनले बताइन् ।
सुन्दरका दाइ नरेन्द्र चौधरी माओवादीमै थिए ।

त्यतिबेला उनी कैलालीका विभिन्न गाउँमा संगठन निर्माणमा थिए । उनकै खोजीमा नरेन्द्रको घर तथा गाउँमा सुरक्षाकर्मी पटकपटक आइरहन्थे । मधु, सुन्दर रप्रकाश बसेको कोठामा माओवादीलेगाउने गीत लेखेको कागज भेटेका कारण उनीहरूलाई नियन्त्रणमा लिइएको हुन सक्ने नरेन्द्र बताउँछन् ।

त्यतिबेला सुन्दर ७ मा, मधु ६ र प्रकाश ४ कक्षामा पढ्थे । सुन्दरका दाइ कलङ पनि माओवादी भएकै आरोपमा कारागारमा थिए । उनलाई १७ महिनापछि छाडिएको थियो । ‘त्यतिबेला छोरालाई मात्रै लगेनन्, पटक–पटक घरमा आएर विभिन्न बहानामा दुःख दिने गर्थे,’ सुन्दरकी आमा सीतापति चौधरी भन्छिन्, ‘एउटा छोरो माओवादीमै थियो, अर्को जेलमा । कान्छो पनि आर्मीले बेपत्ता पारेपछि घरवारै सकिएजस्तो लागेको थियो ।’

सुरक्षाकर्मीले पटक–पटक आएर दुःख दिने गरेका कारण उनी पनि घरमा बस्न छाडेकी थिइन् । कहिले माइती, कहिले आफन्तको घरमा गएर दिन काटेको उनले बिर्सेकी छैनन् । ‘अरू छोरा त सबै फर्के तर सुन्दर फर्केन,’ बेपत्ता छोराको तस्बिर देखाउँदै सीतापतिले भनिन्, ‘ऊसँगैका अरूका छोरा ठुल्ठूला भइसके, कोही नोकरी गरिरहेका छन् । मेरो छोरा जिउँदो छ कि छैन पनि थाहा छैन ।’

उनलाई अब छोरा फर्किने आस छैन । घरबाट लगेदेखि केही थाहा नपाएकाले त्यतिबेलै मारेको हुन सक्ने उनको अनुमान छ । माओवादीमै लागेका सीतापतिका जेठा छोरा नरेन्द्र अहिले वडाध्यक्ष भएका छन् । उनले पनि भाइको खोजीका लागि सक्दो प्रयास गरे । न्यायका लागि द्वन्द्वपीडित समाजबाट समेत विभिन्न तहमा दबाब सिर्जना गरे तर घरैबाट बेपत्ता भएका तीन भाइबहिनीको कुनै पत्तो नलागेको उनी बताउँछन् ।

सशस्त्र द्वन्द्व चरम उत्कर्षमा पुगेका बेला गाउँका ३ जनाको सुरक्षाकर्मीले हत्यासमेत गरेका थिए । कृष्णपुर नगरपालिका ६ बालुवाफाँटाका सनम चौधरीलाई बुवाको अनुहार पनि राम्ररी याद छैन । सनम १०/११ वर्षको हुँदा उनका बुवालाई सुरक्षाकर्मीले नियन्त्रणमा लिएर बेपत्ता पारेको हो ।

छिमेकी गाउँ मौरीफाँटामा घर निर्माण गर्ने मिस्त्रीको काम गर्नेबेला उनका बुवा तारानाथ चौधरीलाई ०५८ मा सुरक्षाकर्मीले नियन्त्रणमा लिएका थिए । इलाका प्रहरी कार्यालय कृष्णपुरबाट गएको टोलीले माओवादीको आरोपमा उनलाई लगेको सनमले बताए ।

‘हामी स्कुल गएका थियौं, साँझ अबेरसम्म बुवा फर्केनन्, खोजी गर्दा प्रहरीले लिएर गएको रहेछ’, सनमले भने, ‘अहिलेसम्म सास वा लासको पत्तो छैन ।’ तीन भाइमध्ये सनम जेठा हुन् । सबै भाइको उमेरमा २/३ वर्ष अन्तर छ । आमा राम विदेशनी चौधरीले ज्याला मजदुरी गरेर तीनै छोराको पालनपोषण गरेकी हुन् ।

सशस्त्र द्वन्द्वका बेला जिल्लामा सबैभन्दा बढी व्यक्ति बेपत्ता भएका ठाउँमध्ये कृष्णपुर पनि एक हो । कृष्णपुरबाट त्यतिबेला ९ जना बेपत्ता भएका थिए । तीमध्ये पनि अधिकांश बालुवाफाँटाकै छन् । यसैगरी बेलौरी नगरपालिकाको श्रीपुर क्षेत्रबाट पनि ९ जना बेपत्ता भएका छन् ।

प्रकाशित : भाद्र १३, २०७६ ११:४७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

आफन्त भन्छन्– 'बेपत्ताको आस मरेको छैन’

अन्तर्राष्ट्रिय बेपत्ताविरुद्धको दिवस
रूपा गहतराज, ठाकुरसिंह थारू

नेपालगन्ज / बर्दिया — सशस्त्र द्वन्द्वकालमा बेपत्ता पति फर्किने पर्खाइमा रहेका धेरै महिलाले परिवारमा सहज वातावरण पाएका छैनन् । कमाउने पति बेपत्ता हुँदा आर्थिक विपन्नता सामना गर्नुपरेको छ । समाजले मृत्यु भएको भनेर अन्तिम संस्कार गर्न दबाब दिने र उनीहरुको मनले नमान्ने गर्दा सामाजिक तिरस्कार पनि छ ।

१४ वर्षअघि पक्राउ गरी छोराहरू बेपत्ता पारिएको भन्दै शान्ति समिति नेपालगन्जमा उजुरी दिन आएका पीडित परिवार । फाइल तस्बिर : ठाकुरसिंह/कान्तिपुर

‘पर्खाइमा बाँच्नु निकै कठिन हुँदोरहेछ,’ कोहलपुर ११, कालिकानगरकी कली दमाईं बेपत्ता पतिका विषयमा बोल्दा भक्कानिइन्, ‘जीवित छन् भनौं सास भेटेकी छैन, मरे भनौं लास देखेकी छैन । यो दोधारमा बाँच्नु आफैं पलपल मर्नु रहेछ ।’

१५ वर्षअघि पति अर्जुन नेपाली बेपत्ता भएपछि विछिप्त बनेकी कली आफैं अशक्त छिन् । उनको शरीरले राम्रोसँग काम गर्दैन । दायाँ हात र खुट्टा मुस्किलले चल्छन् । गर्भवतीमा राम्रो स्याहार नपाउँदा उनका हातगोडा चल्न छाडेका हुन् । पति बेपत्ता हुँदा कली ३० वर्षकी थिइन् । ८ र ६ महिनाका दुई छोरा काखमा थिए । उनी अनेक दुःखकष्टसँगै आफन्तकै सहारामा छोरा हुर्काउँदै छिन् ।

०६१ कात्तिक १५ गते सुरक्षाकर्मीले उनका पतिलाई सामान्य सोधपुछका लागि भन्दै लगेका थिए । त्यसपछि उनले पतिलाई देख्न पाइनन् । ६ महिनाको काखे छोरालाई बोकेर धेरैतिर भौंतारिइन् । ‘तर, व्यर्थै भयो,’ उनले भनिन्, ‘अब त अवस्था सार्वजनिक भइदिए हुन्थ्यो ।’ कलीका अनुसार घर बनाउने मिस्त्रीको काम गर्ने पति कुनै पार्टीमा थिएनन् । के आरोपमा पतिलाई लगियो, उनलाई अहिलेसम्म पत्तो छैन ।

छोराहरू हुर्किए पनि जीवन चलाउन उनलाई सहज छैन । राज्यले पटकपटक गरेर दिएको १० लाख रुपैयाँ ऋण तिर्दा सकिएको छ । जेठो छोरो अरूको पसलमा कपडा सिलाउने काम गर्छन् । कान्छो छोरोलाई सरकारी स्कुलमा पढाउँदै छिन् । छोराको शिक्षा र हातमुख जोर्ने विषयले उनी चिन्तित छन् । एक जनाको कमाइले परिवार चलाउन मुस्किल छ । ‘कान्छो छोरो पढ्न खोज्छ,’ उनले भनिन्, ‘कापी र ड्रेस किन्न पनि मलाई गाह्रो छ ।’

उनको जस्तै पीडा कोहलपुर ११ की देवीसरा विकको पनि छ । १७ वर्षअघि पति धनबहादुर विक बेपत्ता भए । फर्निचर बनाउने उद्योग खोलेका थिए । तीन छोरा र एक छोरीसँग ६ जनाको परिवार अभावमा पनि रमाउँदै थिए । ०५९ वैशाख १३ गते घरमा संयुक्त गस्तीका मान्छे आएर ‘हाकिमले भेट्न बोलाउनुभएको छ’ भनेर लगे । उनलाई इलाका प्रहरी कार्यालय लगिएको थियो । पछि देवीसरा इलाका कार्यालय पुगिन् । प्रहरीले सेनालाई बुझाइयो भन्यो । सेनामा पुगिन् । तर, त्यहाँ नल्याएको भन्दै फर्काइयो । ‘खोज्दाखोज्दै १७ वर्ष बिते,’ उनले भनिन्, ‘के गर्ने लास नदेख्दासम्म आस लाग्दो रहेछ ।’

उनलाई धेरैले सिउँदोको सिन्दूर पुछ्न र काजकिरिया गर्न दबाब दिए । यसो नगर्दा परिवारका आफन्त पनि टाढा भए । ‘कतै आइहाल्नुहुन्छ कि भन्ने लाग्छ,’ उनले भनिन्, ‘आँखाले लास नदेख्दासम्म शिरको सिउँदो खाली गरेकी छैन ।’

नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका ४ की कमला पन्त कुँवर पनि पति बिछोडको जीवन बिताउँदै छिन् । १८ वर्षअघि पति रुकुमसिंह कुँवर बेपत्ता भएपछि उनी विछिप्त छिन् । तत्कालीन माओवादीका कमान्डर पति ०५८ पुस ३ गते राज्य पक्षबाट पक्राउ परे । उनी पतिलाई खोज्न जताततै भौंतारिइन् । ‘तर, रेडियोले कमान्डर पक्राउको समाचार प्रसारण गरेपछि खोज्न छोडें,’ उनले भनिन्, ‘पक्राउ गरेपछि छोड्ला भन्ने थियो तर अहिलेसम्म खोइ छोडेन ।’ अझै पनि आउनु हुन्छ कि भन्ने आशा नटुटेको उनले बताइन् ।

पति बेपत्ता हुँदा कमला ३२ वर्षकी थिइन् । पति दार्चुलामा निजी स्कुल चलाएर बसेका थिए । कमलाका कान्छा छोरा एक वर्षका र जेठो आठ वर्षका थिए । बाबु पक्राउ परेपछि छोराले राम्रोसँग पढ्न पाएनन् । केही समय उनले आफैं असुरक्षित महसुस गरिन् । दार्चुलाबाट पाल्पा पुगिन् । फर्केर अहिले आफन्तको सहारामा नेपालगन्जमा सानो कस्मेटिक पसल चलाउँदै छिन् ।

‘पतिको मृत्युको सट्टा जेसुकै दिए पनि मेरो मनको घाउ निको हुन्न,’ उनले भनिन्, ‘दुई छोराको अनुहारले मर्न दिएन । घाइते मुटु बोकेर बाँच्नुको पीडा राज्य चलाउनेलाई के थाहा ?’ उनीजस्तै पति गुमाएका धेरै महिला अहिले पीडा सहँदै फर्किने आशा र पर्खाइमै छन् । आफ्नै परिवारमा पनि सहज वातावरण पाएका छैनन् । कमाउने पति बेपत्ता हुँदा आर्थिक विपन्नता र सामाजिक विभेदको सामना गर्नुपरेको छ । समाजले मृत्यु भएको भनेर अन्तिम संस्कार गर्न दबाब दिने र उनीहरूको मनले नमान्ने गर्दा सामाजिक तिरस्कार पनि छ ।

छोराछोरीले बाबुको सोधखोज गर्दा उनीहरू थप पीडामा हुन्छन् । ‘छोराछोरीले बाउ खोज्दा दिने जवाफ छैन,’ तीन सन्तानकी आमा चन्द्रकला उप्रेतीले गुनासो गरिन्, ‘एकातिर पति वियोगको पीडा र अर्कोतर्फ बाबुको माया अभावमा तडपिएका छोराछोरीको मन बुझाउनुपरेको छ ।’

उनका पति ०६० मंसिर २३ गते राज्य पक्षबाट बेपत्ता पारिएका थिए । न्यायका लागि द्वन्द्वपीडित समाज बाँके र द्वन्द्वपीडित साझा चौतारीको केन्द्रीय उपाध्यक्षसमेत रहेकी चन्द्रकला अब बेपत्ताको खोजी थाल्न ढिला गर्न नहुने बताउँछिन् । ‘लास वा सास आफन्तले पाउनुपर्छ,’ उनले भनिन्, ‘बेपत्ता तथा द्वन्द्वपीडित परिवारका तीन छोराछोरीले मात्रै १८ वर्षसम्म छात्रवृत्ति पाउने हदबन्दी फेर्नुपर्छ ।’

उच्च शिक्षाका लागि द्वन्द्वपीडित बालबालिकालाई पनि कोटा छुट्याउन उनको आग्रह छ । पीडित महिलाले स्थानीय तहले द्वन्द्व प्रभावित परिवारका कम्तीमा एक जनालाई रोजगारको व्यवस्था गर्नुपर्ने तथा बेपत्ताको सूचीमा नाम छुटेकालाई राज्यले प्रमाणअनुसार पुनः सूचीकृत गराउनुपर्ने माग गरेका छन् । बाँकेमा १ सय ३ जनाले बेपत्ता आयोगमा उजुरी दिएका छन् ।

राज्य पक्ष वा विद्रोही पक्षबाट कति बेपत्ता भए, त्यसको आधिकारिक तथ्यांक छैन । न्यायको सुनिश्चितताका लागि बेपत्ताजस्तो गम्भीर अपराधमा उन्मुक्ति पाउन नहुने अधिकारकर्मी वसन्त गौतमले बताए । ‘बेपत्ता व्यक्तिको छानबिन गर्ने आयोग स्वच्छ, पारदर्शी र दलीय भागबन्डारहित हुनुपर्छ,’ उनले भने, ‘न्यायको सुनिश्चित नभए आयोगको अर्थ रहँदैन ।’

बिचल्ली परिवार
बर्दियाको बढैयाताल गाउँपालिका ५ का शिवचरण चौधरीलाई सशस्त्र द्वन्द्वका क्रममा तत्कालीन सुरक्षा फौजले बेपत्ता पारेको १८ वर्ष भयो । उनको अवस्था सार्वजनिक हुन सकेको छैन । बेपत्ता पारिएका व्यक्तिको छानबिन आयोगमा उनको अवस्थाबारे खोजी गर्न उजुरी पर्‍यो ।

आयोगले काम नै गर्न नपाई समयावधि सकियो । आयोग करिब चार महिनादेखि पदाधिकारीविहीन छ । यही बेला बिहीबार बेपत्ता पारिएका परिवारका आफन्तले अन्तर्राष्ट्रिय बेपत्ताविरुद्धको दिवस मनाए । उनीहरूले फेरि पनि बेपत्ता पारिएका व्यक्तिको लास वा सास सरकारले दिनुपर्ने माग गरे ।

शिवचरणकी पत्नी मंगती चौधरीले श्रीमानको अवस्थाबारे जानकारी नपाउँदा पीडा बल्झिँदै गएको बताइन् । ‘लास नै दिएको भए मन शान्त हुन्थ्यो । तर, उहाँको अवस्था जानकारी नपाउँदा क्षणक्षणमा मर्नुपरेको छ,’ उनले भनिन्, ‘काम गर्न नसक्ने आयोगप्रति पनि त्यति भरोसा छैन ।’

बर्दियाको ठाकुरबाबा नगरपालिका सूर्यपटुवा क्षेत्रको डल्लागाउँ र आसपासका गाउॅबाट २० व्यक्ति राज्य पक्षबाट बेपत्ता पारिएका छन् । स्थानीय गोपाल चौधरीका अनुसार द्वन्द्वका क्रममा गाउँ नै खाली हुने गरी त्यहाँका युवालाई बेपत्ता पारिएको थियो । ‘बेपत्ता आयोगमा खोजीका लागि उजुरी दिएकै हो । सुनुवाइ भएन,’ उनले भने, ‘यस्ता दिवसले बेपत्ता पारिएका व्यक्तिका आफन्तको पीडा बल्झाउने काम मात्रै गरेको छ ।’

सशस्त्र द्वन्द्वका क्रममा मुलुकै सबैभन्दा बढी व्यक्ति हत्या र बेपत्ता पारिने सूचीमा बर्दिया पर्छ । अधिकारवादी संस्थाको अभिलेखअनुसार बर्दियाका २ सय २० जना बेपत्ता पारिएका छन् । ३ सय २२ को हत्या भयो । ३५ जना अंगभंग भए । एउटै परिवारका दाजुभाइको हत्या भएको र बेपत्ता पारिएका घटना थुप्रै छन् ।

बढैयाताल गाउँपालिका ५, जगतियाकी बुद्धिमाया सापकोटालाई तत्कालीन सुरक्षा फौजले बेपत्ता पारेको एक दशकभन्दा बढी भइसक्यो । बुबा घनश्याम सापकोटा छोरीको खोजीका लागि अहिलेसम्मै दौडधुपमा छन् तर छोरीको अवस्थाबारे जानकारी नपाउँदा दुःखी छन् ।

प्रकाशित : भाद्र १३, २०७६ ११:४६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्