रित्तो गाँउमा योजनै योजना

विकासका लागि छुट्ट्याइएको बजेटमा ‘मुट्ठीभर व्यक्ति’ को हालिमुहाली
डीआर पन्त

डडेलधुरा — गाउँमा ४१ परिवार थिए । त्यसमध्ये ३० परिवार बसाइँ सरी कैलाली र कञ्चनपुर गइसके । उनीहरू उतै मग्नमस्त छन् । ११ परिवार मात्र रहेको गाउँ अहिले सुनसान लाग्छ । 


यो बैतडीको मेलौली नगरपालिकाको विशालपुर गाउँ हो । गाउँले नभएर के भो र ? यहाँ विकासका योजना भने फालाफाल छन् । गत वर्ष मात्र यहाँ २ करोड रुपैयाँ लगानीमा सिँचाइ योजना बन्यो । यस वर्ष पनि ५० लाखभन्दा बढीका योजना गाउँमा परेका छन् ।


केही योजना बने । केही बनेका छैनन् । तर कागजमा ती बनिसके । काम नभए पनि सम्पन्न भएको देखाएर ‘बाँडीचुँडी खान’ रकम भुक्तानी भइसक्यो । काम गर्ने मान्छे नहुँदा सम्पन्न भएको सिँचाइ योजनाले सिँचिनुपर्ने खेत बाँझै छ । सिँचाइ योजना मात्र होइन, गत आर्थिक वर्षमा सडक, खानेपानी, सामुदायिक भवन, मठमन्दिर गरी २ करोड रुपैयाँभन्दा बढीका अन्य योजना पनि सम्पन्न भए । विशालपुर गाउँसँग सिमाना जोडिएको गाउँपालिका हो, भागेश्वर ।


यसको ४ नम्बर वडामा मात्र यस वर्ष १ सय ५२ योजनामा बजेट पर्‍यो । ‘सबैमा राम्रो काम भएका कारण सार्वजनिक सुनुवाइमा कोही उपस्थित भएनन्,’ भागेश्वर ४ का अध्यक्ष रतनबहादुर विष्टले ४ जना कर्मचारी र ३ जना उपभोक्ता उपस्थित सार्वजनिक सुनुवाइमा वडाका गतिविधि प्रस्तुत गर्दै भने, ‘गाउँ रित्तै छन््, भएका पनि रोजगारीका लागि विदेशतिर छन् ।’


भागेश्वर ४ मा मात्र दुई वर्षको अवधिमा १२ करोड रुपैयाँभन्दा बढीका योजना परे । संघीय सरकारले ६ करोड रुपैयाँभन्दा बढी बजेट छुट्ट्याएको नौगाउँ सिँचाइ योजना यहीँ बन्दै छ । त्यति मात्र कहाँ हो र ? स्थानीय तहले हेलिप्याड बनाउने योजनासहित दर्जनौं योजना कार्यान्वयनको चरणमा छन् । गाउँमा काम गर्ने जनशक्ति भने छैनन् ।


मेलौली नगरपालिका र भागेश्वर गाउँपालिका मात्र होइन, मध्यपहाडी क्षेत्रका अधिकांश गाउँबाट मानिस बसाइँ सर्ने क्रम रोकिएको छैन । यद्यपि स्थानीय तह र प्रदेश सरकारले करोडौंका योजना पारिरहेका छन् । ती योजना सम्पन्न गर्न बाहिरबाट कामदार ल्याउनुपर्ने बाध्यता छ ।


यी योजना सीमित व्यक्तिका लागि कमाउने साधन बनेका छन् । हरेक गाउँमा कमिसन लिने एजेन्टका भरमा प्रदेश सरकारले योजना पार्ने प्रवृत्ति छ ।


स्थानीय तहले पनि राजनीतिक पहुँच एवं आफन्तका नाममा योजना पार्दै आएका छन् । हरेक वर्ष एउटा वडामा सयभन्दा बढी विकासका योजना सञ्चालन हुने गरेका छन् । यस हिसाबमा ५ वडा भएको गाउँपालिकाले हरेक वर्ष सानाठूला गरी ५ सय विकास योजना सम्पन्न गर्छ ।


यसमा प्रदेश सरकारका योजना जोड्ने हो भने हरेक वडाले वर्षमा ६ सयभन्दा बढी योजना अघि बढाउँछन् । ‘बजेट र विकास योजनाले मात्र समृद्धि सम्भव हुने भए दुई वर्षमै गाउँगाउँमा विकासका आधारशिला तयार हुने थिए, ‘ग्राम्य विकास तथा अनुसन्धान केन्द्रका अनुसन्धाता खेम उपाध्यायले भने, ‘तर स्थिति फरक छ । विकास योजना फालाफाल छन्, बजेट पनि निकै छ । तर विकास र समृद्धिका सामान्य संकेत पनि देखिएको छैन ।’


स्थानीय तहले लगानी गरेका केही ठूला योजनाबाहेक कुनै पनि विकास योजना सम्पन्न भए, नभएको अनुगमन गर्ने निकाय नहुँदा गाउँमा आएको विकास बजेट सीमित व्यक्तिको ‘मुठ्ठी’ मा पुग्ने गरेको छ । ‘बसाइँसराइ गरी तराई झरिसकेका व्यक्तिलाई समेत उपभोक्ता बनाएर प्रदेश सरकारले छुट्ट्याएका योजना मात्र डडेलधुरामा दुई दर्जनभन्दा बढी छन् ।’


स्थानीय तहमा हुने गरेका कामको अनुगमन नहुँदा प्रदेश सरकारका विकास योजनाको कन्तबिजोग रहेको जिल्लाको एक गैरसरकारी संस्थामा कार्यरत सहायक इन्जिनियर लक्ष्मण ऐडीको भनाइ छ । ‘जिल्ला समन्वय समितिको कुनै प्रभाव छैन, यस्तो अवस्थामा आर्थिक अराजकता बढ्नु स्वाभाविकै हो,’ उनले भने ।


विकास योजना छुट्ट्याएपछि न प्रदेश सरकारले फर्केर हेर्छ, न स्थानीय तहका पदाधिकारीले अनुगमन गर्छन् । असार मसान्तमा सम्बन्धित वडाको सिफारिसले सहजै भुक्तानी हुने भएपछि कमाउनेका लागि योभन्दा राम्रो अवसर अर्को हुन सक्दैन । वडाले पनि कानुन छलेर ‘नियमानुसार भुक्तानी गरिदिन हुन’ भनेर सिफारिस सजिलै गरिदिने ऐडीको भनाइ छ ।


गाउँलाई सडक सञ्जालसँग जोड्न तीनवटै सरकारले बर्सेनि ठूलो लगानी गरिरहेका छन् । प्राथमिकदेखि उच्च माध्यमिक हँॅदै उच्च शिक्षामा सबैभन्दा बढी लगानी छ । स्थानीय तह र प्रदेश सरकारले सबैभन्दा बढी लगानी कृषि उत्पादनमा गरिरहेका छन् । यति हुँदाहँॅदै पनि विकास भएको देखिने गरी परिणाम आउन सकेको छैन ।


‘विगत जस्तो कठिन जीवनयापन गर्नुपर्ने बाध्यता नभए पनि तराई बसाइँ सर्नेको संख्या बढेको बढ्यै छ,’ गाउँगाउँमा स्वास्थ्य र आयआर्जनका क्षेत्रमा काम गरिरहेको बहुउद्देश्यीय विकास समाजका कार्यकारी निर्देशक प्रेमबहादुर महरले भने । बजेट निश्चित व्यक्तिको पहुँचभन्दा बाहिर जान नसकेको उनको भनाइ छ ।


‘कृषि, सडक, खानेपानी र स्वरोजगारमा सबैभन्दा बढी खर्च भएको देखिन्छ,’ उनले भने, ‘रित्ता गाउँ जस्ताको तस्तै छन् ।’ गाउँमा चहलपहल बढ्न चाडपर्व पर्खिनुपर्ने अवस्था रहेको उनले बताए ।


विकास योजनाका नाममा पहाडमा कमाउने र तराईमा जग्गाजमिन, सम्पत्ति जोड्ने होडबाजी छ । ‘विकास योजनाको दुरुपयोगले समृद्धि होइन, समाजमा विद्रोह हुने गरी वर्ग विभाजन निम्त्याइरहेको छ,’ डडेलधुराको असिग्राम माविका शिक्षक आरडी जोशीले भने । गरिब झन् गरिब हुँदै जाने र धनी झन् धनी हुने अवस्था सिर्जना हुनुले समाज विखण्डनतर्फ अघि बढेको हो कि भन्ने आशंका उत्पन्न भएको उनी बताउँछन् । प्रकाशित : भाद्र ९, २०७६ १०:०३

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जिम्मेवारीले सिकायो

राजनीतिक परिवर्तनले जिम्मेवारीमा पुगेका महिला जनप्रतिनिधि कामले नै काम सिकाएकाले सामाजिक र आर्थिक परिवर्तनमा आशावादी
डीआर पन्त

डडेलधुरा — दैमती भनिने देवकी सार्कीको मुद्दा मिलाउन अजयमेरु गाउँपालिका उपाध्यक्ष कलावती भाणलाई मुस्किल भयो । उनी सामान्य शंकाको भरमा घरबाट निकालिएकी थिइन् । परिवारलाई सहमतिमा ल्याएपछि देवकीलाई १३ वर्षपछि भाणले घरमा पुनःस्थापित गराइदिइन् ।

‘महिलालाई हेर्ने सामाजिक दृष्टिकोणमा रत्तिभर पनि फरक आएको छैन,’ उपाध्यक्ष भाणले भनिन्, ‘जनचेतना बढेको छ, महिला जागरुक भएका छन्, समाज परिवर्तन हुन चाहन्छ तर पुरुषप्रधान मानसिकताले गर्दा गर्न चाहे पनि धेरै गर्न सकिएको छैन ।’

आफू दलितभित्र पनि तल्लो जात मानिने भाण समुदायकी भएकाले विभेदका मुद्दा बुझ्न र हेपिएकाका पक्षमा बोल्न अग्रसर हुने गरेको उनले बताइन् । जनप्रतिनिधिको जिम्मेवारीमा आएपछि उनले समाजमा हेपिएका वर्गका लागि धेरै काम गर्ने प्रयास गरिन् । दलित समुदायका घरेलु हिंसाका मुद्दा मिलाएर सामाजिक मेलमिलाप कायम गर्न खोज्ने कतिपय प्रयास सार्थक हुन सकेनन् । ‘दलित समुदायसंँगै समाजका हरेक वर्गलाई परिवर्तन गर्ने प्रयास जारी छ,’ उनले भनिन्, ‘आशावादी छु ।’

भागेश्वर गाउँपालिका अध्यक्ष कौशिला भट्टले आफू निर्वाचित भए लगत्तै सामाजिक सांस्कृतिक र धार्मिक आवरणमा हुने हिंसा तथा कुरीति अन्त्य गर्ने अभियान सुरु गरिन् । सुरुसुरुमा उनको अभियानले केही सकारात्मक परिणामसमेत आए तर बिस्तारै उनले सुरु गरेका राम्रा अभियानप्रति आलोचना सुरु भयो ।

निर्वाचित भएलगत्तै उनले ‘मर्यादित छुई वर्ष’ अभियानका नाममा छाउपडी कुप्रथा, रजस्वला भएका समय छात्रा विद्यालय नजाने प्रवृत्ति र विकासनिर्माणका काममा महिलालार्ई सहभागी नगराउनेजस्ता चलन अन्त्य गर्न आफूलाई केन्द्रित गरिन् । समाजले धेरै हदसम्म उनका प्रयास पचाउन सकेन । ‘राजनीतिक परिवर्तनले मात्र समाज परिवर्तन गर्न निकै कठिन हुँदोरहेछ,’ उनी भन्छिन्, ‘निर्वाचित भएको दुई वर्ष समाजको मानसिकता बुझ्ने र संघर्ष गर्ने बाहेक धेरै गर्न सकेजस्तो लाग्दैन ।’ महिलाप्रति अनुदार समाजलाई परिवर्तन गर्न निरन्तर लागिपरे मात्रै सफल भइने उनले बताइन् ।

भाण र भट्टको जस्तो अनुभव अधिकांश महिला जनप्रतिनिधिको छ । झैझगडा र विवाद निरुपण स्थानीय तहको उपप्रमुख संयोजकत्वका न्यायिक समितिलाई छ । धेरैमा महिलै छन् । राजनीतिक रूपमा महिलाको उत्साहजनक सहभागितासहित स्थानीय तहको निर्वाचन भएको दुई वर्ष बित्यो । महिला जनप्रतिनिधिहरूका कारण समाजका धेरै क्षेत्रमा महिला सहभागितामा वृद्धि भएको छ । सामाजिक परिवर्तन अनुभव हुनेगरी प्रयास जारी रहेको जनप्रतिनिधिको भनाइ छ ।

‘जनप्रतिनिधि भएर काम गर्दाको अनुभव धेरै राम्रो छैन,’ परशुराम नगरपालिका उपप्रमुख कलावती बोहरा भन्छिन्, ‘अझ न्यायिक समितिको संयोजक र विकास निर्माणका कामको अनुगमन समितिको संयोजक भएर काम गर्दाको अनुभवले हामीले चाहेको समृद्धि तथा विकास हुन अझै धेरै समय कुर्नुपर्ने देख्छु ।’

कानुनले दिएको अधिकार जनतासम्म पुर्‍याउन पनि पुरानो परिपाटीका कारण गाह्रो भएको उनले बताइन् । ‘राज्य सञ्चालनमा वर्षौंदेखि चल्दै आएको हालीमुहाली र समाजको सोच फेरिन समय लाग्ने रहेछ,’ उनले भनिन्, ‘तैपनि हामीलाई जिम्मेवारीले अझ धेरै सिकाएको छ । आशावादी भएर काम गरेका छौं ।’ महिला सहभागिता राज्यले अनिवार्य गर्दा सामाजिक परिवर्तनमा बल पुग्ने भए पनि महिलाको सकारात्मक सोच र अगुवाइ निरन्तर जरुरी रहेको उनले बताइन् ।

घरेलु हिंसा सहन नसकेर कुनै बेला आत्महत्या प्रयास गरेकी अजयमेरु ५ देवलकी लक्ष्मीदेवी खडकाले हिजोआज गाउँमै सानो व्यवसाय गरेर गुजारा गर्छिन् । घरबाट निकालिएको १७ वर्षपछि गाउँपालिका उपाध्यक्ष भाणको प्रयासले उनले आफ्नो अंश पाइन् । त्यसयता उनको जीवनमा परिवर्तन छ । ‘विगतमा मैले न्याय खोज्न प्रयास गर्दा जति दुःख पाएँ, त्यो भन्ने हो भने सबैले पत्याउदैनन्,’ खडका भन्छिन्, ‘न्याय दिने ठाउँमा महिला हुंँदा जति मुस्किल भए पनि न्याय मिल्ने रहेछ ।’ महिला जनप्रतिनिधिलाई आफ्ना समस्या सुनाउन सकिजलो हुने उनले बताइन् । समाजमा न्यायको परिभाषामा बिस्तारै परिवर्तन आउन थालेको उनको बुझाइ छ ।

‘यस्तखाले प्रयासलाई हामीले दुई वर्षको उपलब्धि मान्नुपर्ने भएको छ,’ भागेश्वर गाउँपालिका उपाध्यक्ष भट्ट भन्छिन्, ‘मर्कामा परेका महिला गाउँपालिका आउने, आफ्ना समस्या राख्ने क्रम जारी छ ।’ विकास निर्माणका योजनामा नेतृत्व गर्नका लागि पहल गर्ने महिला पनि अघि आउन थालेपछि बिस्तारै परिवर्तन आइरहेको उनले बताइन् । ‘हामी जानेर आएका थिएनौं, कामले काम सिकायो,’ उनी भन्छिन्, ‘जनताको ठूलो अपेक्षाबीच सामाजिक कुरीति तोड्ने चुनौती सामाना गरिरहेका छौं ।’

सामाजिक परिवर्तन र विकासनिर्माणका योजनामा सामान सहभागिताको बहसलाई सँगसँगै अघि बढाउनु सजिलो नभएको उनले बताइन् । जनप्रतिनिधि भएर काम गर्दा दुइ वर्षमा धेरै तीता अनुभव भए पनि प्रयास जारी रहेको परशुराम नगरपालिका उपप्रमुख बोहराले बताइन् । ‘मुहान फोहोर छ, धारामा सफा पानी एकैपटक आउन सक्दैन,’ उनले भनिन्, ‘मुहान सफा गरेर धारामा सफा पानी ल्याउने प्रयास जारी छ ।’

प्रकाशित : श्रावण २६, २०७६ ०९:११
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×