बागेश्वरी मन्दिरको सम्पत्ति हिनामिना : ८४ बिघा टुक्र्याएर बेचियो

मन्दिर गुठीका नाममा दान गरिएको जग्गा १ हजार ५ सयभन्दा बढी कित्तामा टुक्र्याएर बेचिएको छ । सुरूमा विभिन्न व्यक्तिलाई जोतभोग गर्न दिइएको जग्गा ०५७ सालमा रैताने नम्बरी बनाउने निर्णय भएपछि टुक्र्याउने क्रम बढेको हो ।
मधु शाही, ठाकुरसिंह थारू

बाँके — बागेश्वरी मन्दिर गुठीका नाममा विभिन्न व्यक्तिले दान गरेका ८४ बिघा जग्गा टुक्राटुक्रा बनाएर बिक्री गरिएको छ । इन्द्रपुर कर्मोनामा रहेको उक्त जग्गा ५ धुरसम्मको टुक्रा बनाएर घडेरीका रूपमा बेचिएको हो । 

बाँकेको इन्द्रपुर कर्मोनामा रहेको बागेश्वरी मन्दिर गुठीको जग्गा । यो जग्गामा ५ धुरसम्मका घडेरी बनाएर बेचिएको छ । तस्बिर : कान्तिपुर 

०२५ सालमा मन्दिरका नाममा ९९ बिघा ५ कट्ठा १४ धुर रहेकोमा ०५७ को अभिलेखमा ८४ बिघा मात्रै देखिएको मालपोत कार्यालयले जनाएको छ । मालपोतका अनुसार अहिलेसम्म १ हजार ५ सय कित्ताभन्दा बढी बिक्री भएको छ । नेपालगन्ज उपमहानगरसँगै जोडिएकाले जग्गाको मूल्य बढी छ ।

०५७ मै मन्दिरको जग्गा ६ सय कित्तामा टुक््रयाएर तीन सय जनाका नाममा दर्ता गरिएको थियो । मालपोत प्रमुख प्रेम दौल्यालले त्यसयताको अभिलेख खोजी भइरहेको बताए । ‘त्यतिबेलै जग्गाको धेरै टुक्रा भइसकेको छ, ०७६ सम्म आइपुग्दा दुई/तीन गुणा बढी टुक्रा बनाएको आशंकामा खोजबिन गरिरहेका छौं,’ उनले कान्तिपुरसँग भने, ‘जग्गा बिक्री हुने क्रम जारी छ । एउटा व्यक्तिको नामबाट दुई/तीन जनाका नाममा नामसारी भएको देखिन्छ ।’

बागेश्वरी मन्दिर राजगुठी भएकाले त्यसको चलअचल सम्पत्ति सरकारी हुने कानुनी व्यवस्था छ । सुरुमा गुठीको जग्गा व्यक्तिलाई जोतभोग गर्न दिइएको थियो । उत्पादन र मालपोत कर मन्दिरको पूजाआजा र सन्तमहन्तको सेवामा खर्च गरिन्थ्यो ।

रैती बनाइएका व्यक्तिले लामो समयसम्म जोतभोग गर्दै आएको जग्गा ०५७ मा रैताने नम्बरी बनाउने निर्णय भयो । लगत्तै तत्कालीन इन्द्रपुर गाउँपञ्चायत–३ को ९ बिघा १९ कट्ठा ५ धुर हरिहरनाथ योगी र ९ बिघा १३ कट्ठा १२ धुर जग्गा चन्दननाथ योगीका नाममा दर्ता भएको थियो । उनीहरूले त्यो जग्गा पनि टुक्र्याएर बेचिसकेका छन् । अरू जग्गामा पनि रैती देखाउँदै रैताने नम्बरी बनाउँदै महन्तद्वयले बिक्री गर्दै आएको मालपोतको अभिलेखले देखाउँछ ।

‘एक हजारभन्दा बढी टुक्रा पारिएकाले अभिलेख र कागज खोज्न समय लागेको हो, दुई जना कर्मचारीलाई मन्दिरको जग्गाको कागज खोज्न खटाएको छु,’ मालपोत प्रमुख दौल्यालले भने, ‘२० वर्षअघि त्यति धेरै टुक्रा भइसकेको रहेछ । अहिले त दोब्बर/तेब्बर पुगिसकेको अनुमान छ ।’ गुठीको जग्गा व्यक्तिका नाममा पास भएपछि सर्वसाधारणले सहजै किनेका हुन् ।

स्थानीय मानबहादुर बुढाले १२ वर्षअघि घरबासका लागि जग्गा किनेको बताए । उनले स्थानीय तिलोतमा हमालबाट जग्गा किनेका हुन् । हमालले २० वर्षअघि अर्कै व्यक्तिबाट जग्गा किनेका थिए । ‘व्यक्तिका नाममा रहेको जग्गा पैसा हालेर कानुनअनुसार किनेको हुँ, अरू हामीलाई जानकारी हुने कुरै भएन,’ बुढाले भने, ‘मेरै जग्गा नजिकै तीन/चार सय जनाले त्यस्तै जग्गा किनेका छन् ।’

बागेश्वरी मन्दिर गुठी समितिका सचिव गोपालप्रसाद अधिकारीले खजुरामा रहेको करिब तीन बिघालगायत केही जग्गामा विवाद नरहेको बताए । उनका अनुसार उक्त जग्गामा मोही भएका कारण मोहीले जग्गा जोगाएर राखेका हुन् । ‘बिक्री भइसकेको जग्गा कानुनअनुसार खोज्दै छौं,’ उनले भने ।

मन्दिरको जग्गा संरक्षणका लागि कानुनी पैरवी गरिरहेका नेपाल बार एसोसिएसनका वरिष्ठ उपाध्यक्ष अधिवक्ता सुनील श्रेष्ठले गुठीले जग्गा फिर्ताका लागि निर्णय गर्न सक्ने बताए । उनले गुठीबाट सार्वजनिक सूचना जारी गरी फिर्ताको प्रक्रिया सुरु गर्न सक्ने जनाए । ‘पहिले जग्गा फिर्ता लिनुपर्छ, त्यसपछि खाली गराउन अर्को प्रक्रिया सुरु हुन्छ,’ उनले भने, ‘कानुनी रूपमा सजिलो छ तर व्यवहारमा कठिन हुन सक्छ ।’ हिन्दुहरूको प्रमुख शक्ति पीठमध्येको बागेश्वरीका नाममा भक्तजनहरूले जग्गा दान गर्ने चलन अझै छ ।

मन्दिर अस्तव्यस्त
बागेश्वरी मन्दिरको पूर्वी ढोका बन्द छ । छेउमा निर्माणाधीन नाला अलपत्र छ । वर्षाको पानी भरिएर ढल मन्दिर परिसरभित्र पसी दुर्गन्धित बनेको छ । नालाछेउमा फ्याँकिएको फोहोर महिनौं नउठाउँदा फूलपाती बेच्ने व्यापारी नाक थुन्न बाध्य छन् । भक्तजन नाक खुम्च्याउँदै बागेश्वरी माताको दर्शन गर्छन् ।

दक्षिणपट्टि व्यापारिक सटर निर्माणका लागि छुट्याइएको जमिन उपयोग हुन सकेको छैन । सडक विस्तार क्रममा तोडिएका पुराना संरचना पुनर्निर्माण रोकिएको छ । मन्दिर गुठी व्यवस्थापन समितिले बनाउन थालेको सटर स्थानीय र अभियन्ताले विरोध जनाएपछि रोकिएको छ । शौचालयको सुविधा छैन । खानेपानीको व्यवस्था छैन । दाताको सहयोगमा जडान गरिएको फिल्टर बिग्रिएपछि पानी खानै समस्या छ । भक्तजनलाई बस्न कुर्सी छैनन् ।

मुलुककै प्रमुख शक्तिपीठमध्ये पर्ने र दैनिक हजारौं भक्तजनको ओइरिने बागेश्वरी मन्दिर अस्तव्यस्त छ । ‘भक्तजन आउँछन्, धेरै बेर टिक्दैनन्,’ पूर्वी ढोकाछेउ फूलपाती बेच्ने तीलकुमारी योगीले भनिन्, ‘न खानेपानीको राम्रो सुविधा छ, न शौचालयको ।’ पवित्र स्थलको वातावरण पवित्र नहुँदा श्रद्धालु खिन्न हुने गरेको उनले बताइन् ।

५७ वर्षीया विष्णुदेवी सिंह मन्दिर हेरेरै हुर्किइन् । सडक निर्माणक्रममा टहरा हटाइएपछि मन्दिरपरिसर सुन्दर र खुला देखिएको उनले बताइन् । ती सटरले मन्दिर छेकेका थिए । उनका अनुसार सटरमा सुरुमा धर्मशाला थियो । पछि त्यसैलाई भाडामा लगाएर व्यापार सुरु गरिएको थियो । ‘मन्दिरका पुराना सटरमा पहिले धर्मशाला थियो, त्यहाँ नुन किन्न आउने बटुवा बास बस्थे,’ उनले भनिन्, ‘पछि त्यहीँ व्यापार गर्न थाले ।’

यतिबेला गुठीले दुईतले व्यावसायिक भवन निर्माणको योजना अघि सारेको छ । त्यसले मन्दिर छेकिने स्थानीयको चिन्ता छ ।

३० वर्षदेखि दक्षिण ढोकानजिकै सिलाइ गर्दै आएका ६५ वर्षीय अनिश इद्रिसीले सटर हटेपछि मन्दिर आकर्षक देखिएको बताए । ‘अहिले बिहान उठ्नासाथ मन्दिरको दृश्य देख्न पाइएको छ,’ उनले भने । मन्दिरछेउमा जन्मेहुर्केका ४५ वर्षीय विनोदकुमार गुप्ताले मन्दिरको नाममा रहेको धर्मशाला अरूले प्रयोग गरेको सुनाए ।

त्यसमा प्रहरी केन्द्र, महन्तको कोठा, केही स्टोर रुम बनाइएको छ । माथिल्लो तला खाली छ । तीज र तिहारका बेला यहाँ चापाचाप हुन्छ । यस्तो बेला चोरी हुने गर्छ । खाली ठाउँ भयो भने त्यहाँ बालबालिका सुरक्षित हुने, मान्छे बसेर आराम गर्न सक्ने उनले बताए ।

सामाजिक अभियन्ता डा. विनोद कर्णका अनुसार यो दुई सय वर्ष पुरानो पौराणिक मन्दिर हो । नगरवासीको इच्छाअनुसार सटर निर्माण रोकेर मन्दिरपरिसर खुला राख्नुपर्ने उनले बताए । यहाँका नागरिक अगुवाले सटर निर्माणको विरोध गरिरहेका छन् । अहिले माटो सम्याउने काम चलिरहेको छ । बागेश्वरी विकास परियोजनाअन्तर्गत कोष स्थापना गरेर मन्दिरको संरक्षण गरिनुपर्ने उनले बताए ।

नागरिक अगुवा कर्ण, विवेक श्रेष्ठ, महेश श्रेष्ठ, समीर श्रेष्ठ, हेमन्तराज काफलेलगायतले बागेश्वरीको खाली जमिनमा सटर होइन, बगैंचा बनाउन जोड दिएका छन् । ‘क्लिन नेपालगन्ज ग्रिन नेपालगन्ज’ अभियानमा सक्रिय कर्णले पहिला सटर थियो भन्दैमा अहिले त्यही निर्माण गर्न नहुने बताए । आवश्यकताअनुसार बागेश्वरी मन्दिरको सुन्दरता बढाउन सटरको सट्टा बगैंचा हुनुपर्ने उनीहरूको माग छ ।

गुठीका संरक्षक एवं नेपालगन्ज उपमहानगरपालिकाका प्रमुख धवलशमशेर राणाले सटरको शिलान्यास गरेका थिए । उनले फेसबुकमा सपिङ कम्प्लेक्स बनाउने तयारी लेखेपछि स्थानीय, अभियन्ता र सरोकारवालाले विरोध जनाउन थालेका हुन् । मन्दिर गुठीले आफ्नो आन्तरिक स्रोतबाट पहिलेकै संरचनालाई व्यवस्थित रूपले निर्माण गर्न लागेको उनले सुनाए । उनका अनुसार मन्दिरको दक्षिण भेगमा राणाकालीन समयदेखि पुराना १७ सटर कोठा सञ्चालित थिए ।
एसियाली विकास बैंक (एडीबी) को सहयोगमा घरबारी टोल सडक विस्तारक्रममा नेपालगन्ज उपमहानगरले बागेश्वरी मन्दिरका पुराना सटर हटाएको थियो । त्यही पुरानो थलोमा सटर बनाएर गुठीले आयस्रोत विस्तार गर्ने योजना बनाएको छ ।

मन्दिरको आयआर्जन बढाउनुका साथै महन्त, भक्तजनलाई आश्रम बनाउन माथिल्लो तलासमेत निर्माण गर्ने गुठीको योजना छ । यसको सूचना निर्माण स्थलमै सार्वजनिक गर्दै काम सुरु गर्न लागिएको छ । पहिलेकै संरचनामा सटर बनाउँदा असर नपर्ने नगरप्रमुख राणाले बताए ।

राणाका अनुसार बागेश्वरी मन्दिरको वार्षिक खर्च डेढ लाख रुपैयाँ छ । निर्माण पूरा भएपछि प्रतिसटर १० हजार रुपैयाँ भाडामा जान्छ । यसले वार्षिक पौने दुई लाख रुपैयाँबराबर मन्दिरको आयस्रोत वृद्धि हुने उनले बताए । मन्दिरको आम्दानीबारे गुठीले छिट्टै सार्वजनिक गर्ने उनले दाबी गरे ।

३ हजार रुपैयाँमा भाडा दिँदै आएका पुराना सटर व्यवस्थित भएपछि १० हजार रुपैयाँ पुग्ने उनले सुनाए । १७ सटर बनाउन झन्डै ९३ लाख रुपैयाँ बजेट अनुमान गरिएको छ ।

प्रकाशित : भाद्र ६, २०७६ ११:४६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

महँगियो सुन : रहर मेटाउन नक्कलीको भर

नुमा थाम्सुहाङ

काठमाडौँ — सक्कली सुन महँगिए पनि नक्कलीको भने बिक्री हवात्तै बढेको छ । सुनको जलप लगाइएका गहनाको व्यापार दुई सातामै २५ प्रतिशतले बढेको छ । झट्ट हेर्दा सक्कलीझैं देखिने भएकाले सस्तोमा नक्कली सुनका गहना खरिद गर्ने बढेका छन् ।

काठमाडौंको इन्द्रचोकमा पोते किन्दै ग्राहक । तस्बिर : नुमा/ कान्तिपुर

महिलाहरूको महत्त्वपूर्ण चाड तीजको समयमै सुनको भाउ अकासिएपछि रहर मेटाउन पनि नक्कली सुन किन्ने बढेका हुन् ।

सितापाइलाकी सानु शाक्यले मखन टोलको सोना शृंगार पसलबाट नक्कली सुनको गहना किनेको बताइन् । ‘सुन महँगो भयो त्यसैले यो किनेर लगाउने,’ उनले भनिन्, ‘सुन लाउनैपर्ने भो, अहिले महँगिएको अवस्थामा किन्न पनि नसकिने भो ।’ सस्तोमा नयाँ डिजाइनको गहना फेरीफेरी लगाउन पाइने उनको अनुभव छ ।

सुनका गहना बिक्री गर्ने ओमहरि श्रेष्ठ अहिले नक्कली सुनको व्यापार फस्टाएको बताउँछन् । ‘सक्कली सुन महँगिएपछि नक्कलीको व्यापार २५ प्रतिशतले बढेको छ । तीज पनि नजिक भएकाले व्यापार बढेको हो । सबैले सुन किनेर लगाउन पनि सक्दैनन्,’ श्रेष्ठले भने । ‘सुनभन्दा कम छैन, हराएमा डर छैन,’ भनेर सबैले नक्कली किनेर लगाउने गरेको उनले बताए ।

नक्कली सुनमा आफूलाई मन परेको डिजाइन रोजेर लगाउन पाइने भएकाले पनि ग्राहकहरूको आकर्षण बढेको छ । यसमा ग्राहक र व्यापारी दुवैलाई फाइदा हुने श्रेष्ठको बुझाइ छ । तीजको बेला गहना लगाएर मन्दिर वा बाहिर जाँदा कसैले चोरे पनि सुन नै हरायो भनेर डर मान्नु नपर्ने उनले बताए ।

कीर्तिपुरकी समीक्षा थापाले पनि इन्द्रचोकको पसलबाट नक्कली सुन किनिन् । सुनको रहर मेट्न नक्कली सुन किनेको उनले बताइन् । ‘सुनभन्दा सस्तो अनि लाउन नि राम्रो,’ थापाले भनिन्, ‘डिजाइन पनि फेरी फेरी लाउन पाइने । सुनको भाउ घडबढ भइरहन्छ यसमा त्यस्तो हुँदैन ।’

सुनको मूल्य बढिरहे रहे पनि नक्कली सुन किनेर लगाउनेलाई केही फरक नपर्ने उनले बताइन् । इन्द्रचोककै एनसीएस हाउसका रमेश पराजुलीका अनुसार सुनको भाउले नक्कलीलाई असर नपरे पनि केही मात्रामा भने व्यापार बढेको बताए । दिनमा २० हजार रुपैयाँ बराबरको कारोबार हुने पराजुलीको भनाइ छ । ‘कम मूल्यमा सुनजस्तै गहना लगाउन पाइन्छ,’ उनले भने ।

खस्कियो पोतेको व्यापार
नक्कली सुनको व्यापार बढे पनि पोतेको भने घटेको छ । तीज नजिकिए पनि पोतेले बजार लिन सकेको छैन । गत वर्ष साउनदेखि नै पोतेको व्यापार सुरु हुन्थ्यो । यो वर्ष भने भदौ लाग्दासमेत व्यापार हुन नसकेको पोते बजारका व्यापारीले बताए ।

‘गएको वर्षभन्दा ५० प्रतिशतले बजार घटेको छ,’ इन्द्रचोक पोते बजारका व्यापारी मुन्ना खानले भने, ‘साउनबाटै व्यापार बढ्नुपर्ने हो तर यसपालि भदौ लाग्दासमेत व्यापार हुन सकेको छैन ।’

अहिले दिनको १० हजार रुपैयाँसम्मको व्यापार हुने गरेको उनले बताए । ‘सुनको भाउ बढेकाले पनि पोतेको व्यापारमा असर परेको हो । पोते भनेकै सुनमा लगाउने हो । सुनको भाउ बढेलगत्तै यसको व्यापार पनि खस्किएको छ,’ खानले भने, ‘अहिले महँगी पनि बढेको छ । सुन नै महँगो भएपछि सुनको व्यापार पनि घटेको छ । अब ग्राहकलाई पुरानो तिलहरी भए पनि पोतेचैं नयाँ लिनुपर्छ भन्ने बेला आएको छ ।’

पेप्सीकोलाबाट तिलहरीका लागि पोते बनाउन आएकी सुभद्रा राजभण्डारी भन्छिन्, ‘महँगी भएर सुन किन्न नि मन छैन । त्यसैले पुरानो तिलहरीलाई नयाँ पोते बनाउन आएकी हुँ ।’ तीजमा सुनको छड्के तिलहरी फेसनजस्तै हो अब बनाएर लगाउने उनले बताइन् ।

चुरा, पोते सुनको व्यापार हुने भनेकै तीज नजिकिँदै गर्दा हो । तर सुनको भाउ बढेसँगै यसको बजार पनि सुस्ताएको छ । यो सँगै पोतेको बजारमा समेत असर परेको छ । सुनको भाउले चुरालाई प्रभाव नपारे पनि महँगीले यसको व्यापारमा पनि कमी आएको छ । साउनबाटै सुरु हुने चुराको व्यापार यो वर्ष भदौ लाग्दासमेत बढ्न नसकेको व्यापारीहरूको भनाइ छ ।

प्रकाशित : भाद्र ६, २०७६ ११:४२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्