ग्रह र ताराको नाम नेपालीमा, भदौ १४ भित्र नाम प्रस्ताव गर्न आह्वान 

अतुल मिश्र

काठमाडौँ — ‘एचडी १००७७७’ र ‘एचएटी–पी–५बी’ कुनै जासुसी ‘कोड’ जस्तै लाग्छन् । तर यी सौर्यमण्डल बाहिर खोजिएका ग्रह र ताराका वैज्ञानिक नाम हुन् । अब यस्तै ग्रह र ताराको नेपाली राख्न पाइने भएको छ । अन्तरिक्षमा रहेको एउटा ग्रह ‘एचडी १००७७७बी’ र तारा ‘एचडी १००७७७’ को नेपाली नाम प्रस्ताव गर्न आहवान गरिएको छ ।

प्रस्तावित नाम भदौ १४ गतेभित्र नेपाल एस्ट्रोनोमिकल सोसाइटीमा अनलाइन फर्ममार्फत पेस गर्नुपर्नेछ ।

सोसाइटीका अनुसार नेपाली नाम राख्ने तारा करिब १७२ प्रकाश वर्ष टाढा छ । यो तारा हाम्रो सूर्यजस्तै छ । सूर्य साढे ४ अर्ब वर्ष पुरानो हो भने यो तारा करिब २ अर्ब वर्ष पुरानो हो । यो ताराको एउटा मात्र ग्रह सन २००७ मा पत्ता लागेको छ । नेपालीले नाम प्रस्तावित गर्ने ग्रह हाम्रो सौर्यमण्डलको बृहस्पतिभन्दा करिब १.१६ गुणा ठूलो छ । यो ग्रहले आफ्नो ताराको एक फन्को लगाउन ३ सय ८४ दिन लगाउँछ । यो ग्रहमा जीवको सम्भावना छैन । यसको चन्द्रमा समेत भेटिएको छैन तर चन्द्रमा भेटिए त्यहाँ जीव हुन सक्ने सोसाइटीले जनाएको छ ।

अन्तरिक्षीय पिण्डको नामकरण गर्ने इन्टरनेसनल एस्ट्रोनोमिकल युनियन (आईएयू) ले १०० औं वार्षिकोत्सवको अवसरमा नेपाललाई ग्रह र ताराको नाम रोज्न दिएको हो । नेपाल एस्ट्रोनोमिकल सोसाइटीका अध्यक्ष एवं आईएयूका नेपाल प्रतिनिधि सुरेश भट्टराई भन्छन्, ‘प्रस्ताव स्वीकृत भएपछि विश्वले यो ग्रह र तारालाई नेपाली नामबाटै चिन्नेछ ।’ यसका लागि हरेक मुलुकको आईएयू प्रतिनिधिले केही नाम चयन गरेर पठाउनेछ । यसपछि केही नियमका आधारमा ती पठाइएका मध्ये नाम छानिनेछ । नाम सजिलै उच्चारण गर्न मिल्ने, धार्मिक शब्द नहुनुपर्ने, राजनीति वा सेनासँग सम्बन्धित नहुनुपर्ने, कुनै जीवित व्यक्तिको नाम नहुनुपर्नेछ ।

परापूर्वकालमा हाम्रा पुर्खाले अन्तरिक्षीय गतिविधि, ग्रह, नक्षत्रको अध्ययन, गणना मात्र नभई तिनको नाम राखेका थिए । आधुनिक विज्ञानको युगमा अन्तरिक्षीय अध्ययन अनुसन्धानमा हाम्रो उपस्थिति शून्यप्रायः छ । ‘ग्रीसमा एउटा पिण्डका लागि एक सातामै डेढ हजार नाम प्रस्ताव गरियो,’ भट्टराईले भने, ‘हाम्रो मुलुकमा नाम प्रस्ताव गर्ने इच्छा धेरै कम देखिएको छ ।’

प्रकाशित : श्रावण ३२, २०७६ २०:३०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

धुमधाम ढ्वाङकुमो

कान्तिपुर संवाददाता

ललितपुर — किरात वाम्बुले राईहरुले महान् चाड ढ्वाङ्कुमो राजधानीमा धुमधामसाथ मनाएका छन् । जनैपूर्णिमा तिथिमा पर्ने उक्त चाड बर्खे बालीलाई पितृ र प्रकृतिको पूजासहित मनाउने गर्दछन् । वाम्बुले राई समाज, नेपाल (वाम्रास) संस्थाको आयोजनामा विगत १९ वर्षदेखि राजधानीमा समेत मनाउँदै आएको संस्थाका महासचिव जीवन हाताचोले बताए । 

‘यो ढ्वाङकुमो सांस्कृतिक कानुनमा आधारित महान् चाड हो,’ महासचिव हाताचो भन्छन्, ‘ढ्वाङ्कुमो लिब्जु पुर्खाको विशेष पूजासहित प्रकृति र पितृ मनाउने गरिन्छ । सामाजिक परम्पराको पालना नगर्ने व्यक्ति र परिवारलाई समाजले बहिस्करण पनि गर्ने गर्थ्यो । अहिले पनि कायमै छ ।’ चारजना कुलपूजारी (नाक्सो) को भूमिका महत्वपूर्ण हुने उनले जनाए । जसलाई सिसि नाक्सो, ढ्वाङकुर्मो नाक्सो, काउर्मो नाक्सो र बुलु नाक्सो भनेर चिनिन्छ । नाक्सो भेट्न जानका निम्ति हरेक टोलका घर–घरबाट छुट्टाछुटै रीत लिएर जाने चलन छ । थुन्सेमा एक–एक घैला रक्सी, ब्वाम्ला लिएर भेट्दछन् ।

‘ढ्वाङ्कुमोको अर्थ प्रकृति भन्ने हुन्छ, जुन वर्षाऋतुको अन्ततिर पर्दछ,’ प्रकृति र पितृलाई आभार व्यक्त गर्ने परम्पराबारे कोशकार अविनाथ राई भन्छन्, ‘मकै, कागुनोजस्ता बर्खे अन्नबाली पाकेपछि प्रकृति र पितृको पूजा आरम्भ गर्ने महत्वपूर्ण चाड हो । संयोगले जनैपूर्णिमा तिथिमा परेको मात्र हो । मौलिक संस्कार संस्कृति हुनु महत्वपूर्ण हुन्छ । जति महत्वपूर्ण हुन्छ, त्यत्तिकै त्यसको संरक्षण, विकास र संवर्द्धन गर्दै सकुशल रुपमा पुस्तान्तरण गर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ ।’

अन्नबालीलाई मूलदेवता लिब्जु, भुम्जु र दिभुज, देवीदेवता, सिकारीबेखारीलाई चढाउने परम्परा छ । उँबुगाउँको शिरमा रहेको अग्लो पहाड लिब्जु र दिभुजु र त्यसैको ठीक दूधकोसी पारि खोटाङतर्फको भुम्जु पहाडलाई इष्टदेवताको रुपमा पूजा गर्ने रिन्छ । किंवदन्तीअनुसार उहिले लिब्जु देवतालाई माले गोरु बलि दिइन्थ्यो । उक्त बलिको प्रसादलाई चारचौरासका सबैलाई बाँडेर ग्रहण गरिन्थ्यो । अहिले राँगाको बलि दिने चलन छ ।
कुलपितृ पुर्खाहरूलाई सामूहिक थलोमा बोलाएर उनीहरूको भाग दिने, चित्त बुझाइदिने गर्दछ । नदीनाला, वनजंगल, सिकारीबेकारी सबैलाई बोलाउने गर्दछ । उनले उनीहरूको चित्त बुझाइदिने, सुखस, शान्ति, समृद्धिका निम्ति काम गर्ने गर्दछ । ढ्वाङकुम दुई दिनसम्म चल्ने चाड र मेला हो । सामूहिक पूजासँगै महिला र पुरुषले ‘चाम्दो’ परम्परागत लोकभाका गाउने र नाच प्रदर्शन गर्ने गर्दछन् । ‘प्रकृतिलाई धन्यवाद र पितृको पूजाआजा गर्ने अनि आनन्दपूर्वक छोरीचेली, माइतीचेली, बुढापाका महिला र पुरुष गाउने र नाच्ने गर्दछन् । चाम्दो नाच तथा गान दसैपूर्णिमासम्म चल्दछ ।

मूलथलो ओखलढुंगा जिल्लाको दक्षिण मानेभन्ज्याङ गाउँपालिका–३ वामद्याल (उँबुगाउँ)स्थित ढ्वाङकुमटारमा मुन्धुम विधिअनुसार मनाउने गरिन्छ । यो वर्ष मूलथलोमा ढ्वाङकुमो चाडको पर्यटन प्रवर्द्धनलाई लिएर जनप्रतिनिधिहरू, किरात राई यायोक्खाका अध्यक्ष दिवस राई, ख्यातिप्राप्त गायक राजेशपायल राई, अभिनेता विल्सनविक्रम राई (तक्मेबुढा)लगायतको उपस्थितिमा भव्य सांगीतिक प्रस्तुतसमेत सम्पन्न भएको महासचिव हाताचोले बताए ।

यसैगरी खोटाङ जिल्लाको हलेसी तुवाचुङ नगरपालिका–१ झाप्पा गाउँ, उदयपुर, सुनसरी, मोरङ तथा बेलायतमा रहेका वाम्बुले राईले शुभकामना आदान-प्रदान गरी मनाउने गरेका छन् । राष्ट्रिय जनगणना २०६८को तथ्यांकले वाम्बुले भाषा बोल्नेहरुको जनसंख्या १३ हजार ४ सय ७० देखाएको छ ।

कृति सार्वजनिक

किरात वाम्बुले राईहरूको महानं चाड ढ्वाङकुमो चाडको अवसरमा राष्ट्रगानका रचयिता व्याकुल माइलाको संकलनमा रहेको तीनवटा लोकलय सार्वजनिक गरिएको छ । ओखलढुंगाको दक्षिणी भेग दुधकोसी र सुनकोसी आसपासको जनजीवनमा रहेको लोकभाका अधिया, सरुमा, सराद र ख्याली रहेका छन् । तीनवटा भाका नेपालीमा र ख्याली वाम्बुले राई भाषामा छ ।
नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघका अध्यक्ष जगतबहादुर बराम, कोशकार अविनाथ राईले सार्वजनिक गरेका हुन् । त्यसैगरी ‘किरात राई संस्कृतिमा चिन्डा’ सांस्कृतिक पुस्तक र ‘फाइस्वाम’ (परिवर्तन) वाम्बुले भाषाको कविता कृति सार्वजनिक गरिएको छ । सांस्कृतिक पुस्तकलाई चन्द्रकुमार राई ‘हतुवाली’ र गणेश राईले लेखेका हुन् ।

त्यसैगरी कविता कृति बिर्जमान राई हुन् । दुवै पुस्तक आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको हो । साथै, बाल गायिका निष्ठा राईले वाम्बुले भाषाको बालगीत गाएकी थिइन् भने अन्य बालकलाकारले नेपाली भाषामा गायन तथा नृत्य प्रस्तुत गरेका थिए ।

प्रकाशित : श्रावण ३२, २०७६ २०:१८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्