बाढी र डुबानले महँगियो भान्सा

बाढीले खेती डुबानमा परेको र पहिरोले बाटो भत्किएर आपूर्ति घट्दा तरकारीको मूल्य सात गुणासम्म बढेको छ । 
जितेन्द्र साह

विराटनगर — शनिहाटकी सुशीला बस्नेतलाई अचेल भान्सा व्यवस्थापनमा हम्मे परिरहेको छ । खाजा पसल चलाउने उनलाई व्यवसाय धान्नसमेत मुस्किल छ । बजारमा तरकारी आउनै छाडेको छ । आएको अलिअलि पनि भाउ बढेर किनिसाध्ये छैन ।


बाढीले खेती डुबानमा पर्नु र बाटो बिग्रिएर ढुवानी रोकिँदा पर्याप्त तरकारी आउन छाडेको हो । ‘वर्षाअघि कोठामा तीनथरी तरकारी पकाउँथेँ । अहिले एउटा, त्यो पनि थोरै,’ उनले भनिन्, ‘खाजा पसलमा खानाको अर्डर दिनेका लागि समेत एउटा तरकारी मात्र पकाउँछु ।’

विराटनगरको खुद्रा बजारमा तरकारीको मूल्य अहिले चारदेखि सात गुणासम्म बढेको छ । भिन्डी, करेला र भन्टा प्रतिकिलो सय रुपैयाँ पर्छ । घिरौंला ६०, परबल ८०, साग सय र बोडी १ सय २० रुपैयाँसम्म लिन थालेका छन् ।

अब असोजमा नयाँ तरकारी उत्पादन भएपछि मात्र भाउ घट्न सक्ने सुनसरी हरिनगरा ७ का खुद्रा व्यवसायी दिनेश मेहताले बताए । जाडोमा सीमापारिका उत्पादनसमेत भरिभराउ हुने भएकाले मौसमी तरकारी प्रतिकिलो १० देखि ४० रुपैयाँसम्ममा बेच्न सकिने उनको भनाइ छ । मेहताका अनुसार डेढ महिनाअघि उनी आफैंले प्रतिकिलो भिन्डी १५, घिरौंला २०, काँक्रो १५, परबल ३० र साग १० रुपैयाँसम्ममा बेचेका थिए । ‘बाढीले विनाश गरेपछि किसानकै खेतबारीमै तरकारी छैन,’ मेहताले भने, ‘भएको पनि पानीमा डुबेर सडिसकेको छ ।’ महानगरको गुद्री बजारमा तरकारी बेच्ने सावित्री रायले खेतबारीमा पानी भरिएकाले गाउँमै तरकारी पाउन कठिन भएको बताइन् ।

‘पहिले १२ सय रुपैयाँको तरकारी ल्याएर बेच्थेँ, अहिले ६ सय रुपैयाँको,’ उनले भनिन्, ‘बेच्ने र किन्ने दुवैलाई कठिन छ ।’ आलु, प्याजबाहेक पहाड र तराईकै तरकारीले विराटनगरको माग धानिरहेको उक्त बजारका थोक व्यवसायी चिन्टु सुढीले सुनाए । ‘वर्षामा मधेस डुब्ने हुनाले पूर्णतया पहाडकै तरकारीको भर हुन्छ,’ उनले भने, ‘अहिले पहाडी भेगमा समेत बाटो खराब भएर तरकारी आइरहेको छैन, तीन गाडी तरकारी मगाउँदा एक गाडी मात्र आइपुग्छ ।’

भारततिर पनि डुबान भएकाले अभाव चर्किएको सुढीले बताए । गुद्रीको थोक बजारमा भारतीय तरकारी प्रतिकिलो बन्दा २५, इस्कुस ३२/३५, खुर्सानी ९०/११०, परबल ३५, गोलभेंडा ५०, गाँजर ५०, काउली सय रुपैयाँ र भन्टा ४० रुपैयाँ पुगेको छ । तर विषादीको खुलासापछि उपभोक्ताले उति रुचाउँदैनन् ।

‘अत्यधिक विषादीको खुलासापछि स्थानीयले नेपाली तरकारी नै खोज्ने गरेका छन्, भारतीय तरकारी कमै बिक्छ,’ व्यवसायी ईश्वर घिमिरेले भने । बोरै लिँदा किलोको ५ देखि १० रुपैयाँसम्म कम पर्ने व्यवसायीले बताए । सेतो आलु थोकमा प्रतिकिलो ३२, रातो ५२/५३ र पुरानो आलु २२/२३ रुपैयाँ छ भने खुद्रा बजारमा सेतो ४५, रातो ६०/६५ र पुरानो ३५/४० रुपैयाँमा बिक्री भइरहेको छ । ‘थोक र खुद्रा बजारको मूल्य धेरै अन्तर नहुनुपर्ने हो । बाढीपहिरो र बाटो बिग्रेको निहुँमा व्यवसायीले पनि लुट मच्चाएका छन्,’ गुद्री बजारमै चिया–पकौडा बेच्ने सत्यनारायण गिरीले भने, ‘महँगीले नबिकेपछि साँझपख पसल पसलमा फालेर जान्छन् ।’

थोक र खुद्रा व्यवसायीको तर्क भने फरक छ । ‘तरकारीको मूल्य हरेक दिन घटबढ भइरहेको छ, व्यवसायीले सस्तोमा किनेका बेला सस्तोमै बेच्छन्,’ गुद्री हाटकै थोक विक्रेता गणेश भगतले भने, ‘भोलिको तरकारीको दर म आजै भन्न सक्दिनँ ।’ मागको तुलनामा आपूर्ति कम भएकाले खुद्रा व्यवसायीले अत्यधिक नाफा कमाउन खरिद मूल्यभन्दा दोब्बर/चौबरमा तरकारी बेचिरहेको आरोप पनि छ । ‘यही थोरै तरकारी बेचेर हामीले खानकी, ढुवानी खर्च, गाडी भाडा र दैनिक ज्याला निकाल्नुपर्ने हुनाले अलिक महँगो बेच्नैपर्छ,’ मेहताले भने, ‘उत्पादन कम भएकाले भारतीयको तुलनामा नेपालको तरकारी प्रतिकिलो १५/२० रुपैयाँ बढी नै पर्छ ।’

अर्का थोक विक्रेता श्यामप्रसाद गुप्ताले हरियो तरकारीको माग पहाड–मधेसकै उत्पादनले धानिरहेको र आलु, प्याजमा मात्र भारतको भर पर्नुपरेको बताए । उनका अनुसार ७५ प्रतिशत आलु, प्याज भारतबाटै आउँछ । त्यति नै परिमाणको हरियो तरकारी भने यहीँ उत्पादन हुन्छ । तर बाढीपहिरोले अहिले दैनिक ठीक आधा १० टनजति मात्र आउँछ । ‘माग र आपूर्तिबीच ठूलो अन्तरले महँगी बढाएको हो,’ गुप्ताले भने, ‘खाने धेरै छन्, तरकारी कम आउँछ, खुला बजारमा स्वतः भाउ बढ्छ ।’

गुद्री बजार व्यवस्थापन समितिका सल्लाहकार पशुपति भगतले पहाड, मधेस र भारतको तरकारी बजार परस्परमा निर्भर रहेको बताए । उनका अनुसार मधेसको बोडी, भिन्डी र भन्टा पहाड पुग्छ भने पहाडको इस्कुस, मूला, गोलभेंडा, धनियाँको पात र हरियो साग मधेस एवं पारि भारतको विहार पुग्छ । समितिले भारत र नेपालका विभिन्न थलोबाट दैनिक १ सय ५० टन तरकारी आउने गरेको जनाएको छ । यहाँबाट पूर्वाञ्चलको प्रमुख सहर र प्रदेश २ मा सर्लाहीको लालबन्दीसम्म तरकारी निर्यात हुन्छ ।

असार दोस्रो सातादेखि विराटनगर भन्सार नाकाबाट तरकारी भित्रिएको छैन । भारतमा समेत बाढीले ठाउँठाउँमा बाटो र पुलमा क्षति पुर्‍याएकाले तरकारी आयात नभएको विराटनगर भन्सार कार्यालयका सूचना अधिकारी मणिराम पौडेलले बताए । उनका अनुसार अरू बेला उक्त नाकाबाट दैनिक ८ देखि १० टनसम्म तरकारी आउँथ्यो ।

पारि जोगबनीपट्टिको मीरगन्ज पुलमा बाढीले क्षति पुर्‍याएर निकै समय जाममा बस्नुपर्ने कारणले सुनसरीको भन्टाबारी नाकाबाट तरकारी आइरहेको उनले जानकारी दिए । नेपालमा उत्पादित तरकारी भने दिनहुँ भन्सार कटाएर ठेलाबाट भारत निर्यात भइरहेको पौडेलले बताए ।

प्रकाशित : श्रावण २२, २०७६ ०९:३६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

फेरिए बस्ती : क्रंक्रिटका घरको बाहुल्य

हरिराम उप्रेती

गोरखा — दुई पाखे, दुईतले घर । ढुंगाको छाना, ढुंगामाटाकै भित्ता । गोरखा नगरपालिका–५ स्वाँराका टेकबहादुर बस्नेतले ०५२ मा आफ्नै सीप, श्रम र लगानीले बनाएको यस्तो घर २०७२ वैशाख १२ को भूकम्पले भत्कायो । 

अहिले त्यो घरको झझल्कोमा मात्रै छ । ‘त्यो बेला अढाई लाख खर्च गरेर बनाएको दुईतले घर, तीनतिर अटाली, सालको काठका झ्याल, ढोका, ढुंगामाटोको जोडाइको गारो थियो,’ उनले भने, ‘बन्दीपुरदेखि ढुंगा ल्याएर मन लगाएर बनाएको घर भूकम्पले भत्काउँदा मनै खिन्न भयो ।’ भूकम्पपछि बनेका एक र दुईकोठे घरहरूको बनोटप्रति उनीसन्तुष्ट छैनन् ।

‘पहिलेको घरको उपल्लो तलामा धान, कोदोको भकारी, मकैको कुन्यु हुन्थ्यो, अटालीमा सुत्न उस्तै मज्जा,’ उनले भने, ‘अहिले बनेका घरमा तला नै छैन । अन्नपात कहाँ राख्ने, पाहुनापासा आउँदा सुत्ने ठाउँ पनि पुग्दैन ।’ भूकम्पपछि दुई पाखे घर देख्न मुस्किल परेको उनको गुनासो छ । परम्परागत घर भूकम्पले नासिँदै गएकोमा उनले चिन्ता जनाए ।

समयको परिवर्तनसँगै सुविधाभोगी हुँदा क्रंक्रिटका घर बन्ने दर बढेको उनको बुझाइ छ । ‘पहिले–पहिले स्याउलाले बारेको स्याउलाकै छाना भएका घरहरू देखिन्थे । पछि अलिअलि कमाउनेले टिन, ढुंगाको छाना हाल्न थाले तर अहिले त्यस्ता घर पनि नासिने क्रममा छन्,’ उनले भने, ‘यस्तै अवस्था हुँदै गए अब पुराना घर इतिहास बन्छन् ।’

भूकम्पपछि यहाँका ग्रामीण भेगमा दुई पाखे घर देखिन छाडेका छन् । बस्ती फेरिएका छन् । स्याउला, खर र ढुंगाका छाना भएका घर विस्थापित बन्दैछन् । जस्ताको रंगीचंगी छाना र पिल्लर उठाएर बनाएका क्रंक्रिटका घरको संख्या बढेको छ । २०७२ वैशाख १२ को भूकम्पले यहाँको ७१ हजारभन्दा बढी संरचनामा क्षति पुग्यो ।

क्षतिग्रस्त भएकामध्ये अधिकांश घर ढुंगामाटोले परम्परागत शैलीमा बनेका थिए । भूकम्पपछि पुनः त्यस्तै घर बनाउँदा असुरक्षा हुन्छ भन्ने बुझाइले पुराना शैलीका घर बनाउन बन्द भयो । भूकम्पले ढुंगामाटाका घरमा बढी क्षति पुर्‍याउँदा पनि सिमेन्ट जोडाइको घरप्रति आकर्षण बढेको स्वाँराकै पवन बस्नेत बताउँछन् ।

प्राविधिकले पनि ढुंगामाटोको प्रयोगबाट पनि भूकम्पप्रतिरोधी संरचना बनाउन सकिन्छ भन्ने बुझाउन सकेनन् । ‘अहिले बनेका घर देख्नलाई राम्रा छन् । बस्नलाई ढुंगामाटोकै घरमा मज्जा, फराकिलो मझेरी जता पल्टिएपनि हुने,’ उनले भने, ‘अहिलेका घरलाई धूवाँ लाग्ला भन्ने डर, बनाउन पनि महँगो ।’ स्थानीय स्तरमा पाइने ढुंगामाटोभन्दा महँगो खर्च हालेर सिमेन्ट, इँटा र रडको प्रयोगबाट घर बनाउन थाल्दा लागत बढेको भूकम्पपीडित बताउँछन् । देखासिकीले पनि क्रंक्रिटका घर बन्ने क्रम बढदो छ ।

८५ वर्षीय रत्नबहादुर बस्नेतलाई पनि अहिले बनेका घरप्रति खासै चित्त परेको छैन । पछिल्लो पुस्ताको क्रंक्रिटकै घरतर्फ आकर्षण बढदा परम्परागत शैली हराएको उनले बताए । ‘पहिले खरकै छाना थिए, छोराहरूले अलि–अलि कमाएपछि जस्ता लगाए,’ उनले भने, ‘भूकम्पपछि त गारो लगाउने इँटा, सिमेन्ट पनि बजारबाट किनेर ल्याउन थालेका छन् ।’ सिमेन्टको घरमा चिसोको समस्या हुने उनको गुनासो छ ।

गत पुसमा अनुदान सम्झौता गरेर ५० हजार बुझेका स्वाँराका रामशरण बस्नेतले गत वैशाखमा दुई कोठे घर निर्माण सुरु गरे । डीपीसी सकेपछिको कामका लागि पैसा पुगेन । ‘डीपीसी सक्नै डेढ लाख लाग्यो,’ उनले भने, ‘एक लाख त ऋण खोजेँ । अब पैसो छैन ।’ पैसा नभएर उनको घर निर्माण रोकिएको छ ।

राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकमा सहुलियत दरमा पाउने ऋण लिन प्रक्रिया सुरु गरे पनि उनले पाउन सकेका छैनन् । ‘घर बनाउन कम्तीमा ७ लाख लाग्छ, अनुदान ३ लाख आउँछ,’ उनले भने, ‘सस्तो ब्याजदरमा वाणिज्य बैंकबाट ऋण लिउँ भन्दा पनि झन्झटरहेछ ।’ ज्येष्ठ २४ सहुलियत कर्जाका लागि कागजपत्र बुझाएका उनलाई बैंकका कर्मचारीले बारम्बार निराश फर्काएका छन् । ‘३ लाख ऋण लिन सकेँ, एक–डेढ लाख खसीबोका बेचेर जुटाउने सोचमा थिएँ,’ उनले भने, ‘बैंकले पैसा नदिए तीन/चार लाख ऋण पत्याउने कोही छैनन् ।’

सहुलियत कर्जाका लागि ब्याज अनुदानसम्बन्धी एकीकृत कार्यविधि २०७५ मा पहिलो किस्ता लिएर घर बनाउन नसकेकाहरूका लागि बढीमा तीन लाखसम्म कर्जा उपलब्ध गराउन सक्ने प्रावधान छ । तर, आफूलाई बैंकले दुःख दिए पनि ऋण नदिएको उनले गुनासो गरे । ‘पाँच परिवार छौं, नयाँ घर बनाउन पाएको छैन । पुरानै घरको काठपातले बारेर बनाएको झुप्रोमा बसेका छौं,’ उनले भने ।

प्रकाशित : श्रावण २२, २०७६ ०९:३४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्