जलविद्युत्‌मा बाढीले क्षति

बाढीले माथिल्लो दोर्दी ‘ए’ आयोजनाका १० कामदार बगायो । ५ को मृत्यु भएको छ । ५ अझै बेपत्ता छन् । करिब २५ देखि ३० करोड रूपैयाँसम्म क्षति पुर्‍याएको अनुमान छ । सुपरदोर्दी ‘ख’ को २५ करोड रूपैयाँ क्षति पुर्‍याएको अनुमान छ । दोर्दी १ मा खासै क्षति नपुर्‍याए पनि कामदार र स्थानीय त्रस्त छन् ।
आश गुरुङ

लमजुङ — २०७२ वैशाख १२ गते भूकम्प जाँदा दोर्दीखोला र आसपास गरी ४ जलविद्युत् आयोजना निर्माणाधीन थिए । भूकम्पको ६ महिनापछि भारतले नाकाबन्दी लगायो । भूकम्प र नाकाबन्दीसँगै २ मेगावाटको छन्दीखोला साना जलविद्युत् आयोजनाले निर्माण पूरा गर्‍यो ।

त्यसपछि दोर्दीखोलामा ३ ठूला आयोजना निर्माणाधीन रहे । पछिल्लो समय अर्को एउटा आयोजना थपिएपछि दोर्दीखोलामा मात्रै ४ जलविद्युत् आयोजना निर्माणाधीन छन् । यी आयोजना हरेक वर्ष बाढीपहिरोको चपेटामा छन् । पछिल्लो समय साउन ८ गतेको भीषण बाढीपछि यी आयोजनाका काम प्रायः रोकिएको छ ।

दोर्दीखोलामा सबैभन्दा तल्लो क्षेत्रमा २७ मेगावाटको दोर्दीखोला जलविद्युत् आयोजना बन्दै छ । त्यसपछि १२ मेगावाटको दोर्दी १, २५ मेगावाटको माथिल्लो दोर्दी ‘ए’ र सिरानमा ५४ मेगावाटको सुपरदोर्दी जलविद्युत् आयोजना ‘ख’ निर्माणाधीन छन् । सुरुको भूकम्प, नाकाबन्दी र बर्सेनिको बाढीपहिरोले यी कुनै पनि आयोजना तोकिएको समयमा निर्माण हुन सकेका छैनन् । त्यसो त, यी आयोजनाको विद्युत्लाई एकीकृत गरी लैजान निर्माणाधीन १३२ केभी प्रसारण लाइनको निर्माण कार्यसमेत द्रुतगतिमा अघि बढ्न नसक्दा निर्माण कार्यमा ढिलाइ भइरहेको छ ।

दोर्दीखोलाको बाढीले माथिल्लो दोर्दी ‘ए’ आयोजनाका १० कामदारलाई बगायो । ५ को मृत्यु भएको छ । ५ अझै बेपत्ता छन् । करिब २५ देखि ३० करोड रुपैयाँसम्म क्षति पुर्‍याएको अनुमान छ । सुपरदोर्दी ‘ख’ को २५ करोड रुपैयाँ क्षति पुर्‍याएको अनुमान छ । दोर्दी १ मा खासै क्षति नपुर्‍याए पनि कामदार र स्थानीय त्रस्त छन् ।

उनीहरूले दोर्दीमा पानी घटेपछि मात्रै कामलाई तीव्रता दिने बताएका छन् । बढीपहिराले आयोजनामा क्षति पुर्‍याएपछि निर्माणमा खटिएका अधिकांश सञ्चालक तथा इन्जिनियर साइटमा छैनन् । आयोजनालाई कसरी सञ्चालनमा ल्याउने भन्ने विषयमा छलफलका लागि उनीहरू प्रायः बैठक बस्छन् । आयोजना सञ्चालन सम्बन्धमा बैठक भइरहेको थुप्रै कामदार बिदामा गएका छन् ।

माथिल्लो दोर्दी ‘ए’ आयोजनाका आयोजना निर्देशक राजेन्द्र वस्तीले बताए । लिबर्टी इनर्जी कम्पनीले निर्माण गरिरहेको माथिल्लो दोर्दी ‘ए’ लाई बाढीले इन्टेक र डिसेन्डर पुरेको छ । पेनस्टकमा क्षति पुर्‍याउनुका साथै सडक बगाएको छ । हेडवर्क्समा कामदारका टहरा पुरिएका छन् । तल्लो क्षेत्रको डोजर, एस्काभेटर, ट्र्याक्टरलगायत बगाएको उनको भनाइ छ । ‘हामीले पावरहाउसमा काम त थालेका छौं । तर यति धेरै धनजनको क्षति हुँदा पूर्णरूपमा काम गर्ने मानसिकता अझै बनेको छैन,’ उनले भने ।

दोर्दी गाउँपालिका ६ ढोडेनी र ७ फलेनीबीचको दोर्दीखोलामा निर्माणाधीन उक्त आयोजना निर्माण आगामी भदौमा सक्ने लक्ष्य थियो । वर्षा, बाढीपहिरो र ट्रान्समिसन लाइनका कारण पछिल्लो समय २ महिना लम्बिएको छ । यस पटकको बाढीले पुर्‍याएको क्षतिका कारण पुनः ३ महिना पछि सर्ने आयोजना स्रोतले बताएको छ ।

नेपाल इन्भेस्टमेन्ट बैंकको अगुवाइमा ९ वटा बैंकले ७० प्रतिशत अर्थात् ३ अर्ब ९६ करोड रुपैयाँ ऋण लगानी गर्नेछन् । २०७१ असोजदेखि निर्माण सुरु गरेको उक्त आयोजनाले प्राकृतिक प्रकोपका कारण उत्पादन मिति सार्दै आएको छ । सुरुमा २०७४ असोजसम्म विद्युत् उत्पादन गर्ने लक्ष्य लिएको थियो ।

हिमालयन पावर पार्टनर लिमिटेडले निर्माण गरिरहेको दोर्दीखोला जलविद्युत् आयोजनाले भदौ १४ भित्र विद्युत् उत्पादन थाल्ने कार्यतालिका थियो । अब फागुन १४ गते यसको व्यावसायिक उत्पादन मिति तोकिएको छ । बर्सेनि बाढीपहिरोले समस्या निम्त्याउने गरेको र काम गर्न बाधा पुगेको आयोजनाका इन्जिनियर दीपक ज्ञवालीले बताए । ‘अहिलेको बाढीले हेडवर्क्सको प्रोटेक्सन वालमा क्षति पुगेको छ,’ उनले भने, ‘बाढीले काम गर्न दिएन ।’ हेडवर्क्स क्षेत्र करिब सकिएको उनको भनाइ छ ।

पाइपलाइन मात्रै खनिएको र जोड्ने काम पानीका कारण रोकिएको छ । करिब ८५ प्रतिशत सकिएको आयोजना २०७१ फागुनबाट निर्माण सुरु भएको थियो । पछिल्लो समय आयोजना निर्माण २०७४ असारसम्म सक्ने लक्ष्य लिइएको थियो । भूकम्प, नाकाबन्दी, वर्षा, आयोजना निर्माणका क्रममा आन्तरिक समस्या, प्रसारण लाइन अभावलगायतले निर्माण करिब २ वर्ष ढिला भएको आयोजनाका कार्यकारी निर्देशक गुरुप्रसाद ढकालले जानकारी दिए ।

४ अर्ब २३ करोड ३५ लाख रुपैयाँमा निर्माण पूरा गर्ने भनिएको आयोजनामा गैरआवासीय नेपालीद्वारा स्थापित एनआरएन इन्भेस्टमेन्ट लिमिटेडको ३५ दशमलव ७, आईएमई ग्रुपको ३४ दशमलव ३० र स्थानीय एवं सर्वसाधारणको गरी ३० प्रतिशत लगानी छ । ३० प्रतिशतमा १० प्रतिशत स्थानीय र २० प्रतिशत सर्वसाधारणको सेयर छ ।

उक्त आयोजनामा प्राइम कमर्सियल बैंकको अगुवाइमा ८ वटा बैंकले ७५ प्रतिशत ऋण लगानी गरेका छन् । करिब ६० प्रतिशत निर्माण सकिएको सुपरदोर्दी जलविद्युत् आयोजना ‘ख’ को हेडवर्क्सको डिजाइनै परिवर्तन गर्नुपर्ने गरी साउन ८ गतेको बाढीले बगाएको छ । ‘हेडवर्क्स’ जाने, आउने र पावरहाउसमा आउने, जाने बाटो बगाएपछि आयोजना समस्यामा परेको छ ।

अहिले निर्माण कार्य अनिश्चितकालीन बन्द गरेर सञ्चालक आगामी योजनामा जुटेका छन् । निर्माणाधीन आयोजनामध्ये सबैभन्दा माथिल्लो क्षेत्रमा बनेकाले पनि सडक धेरै पार गरेर जानुपर्छ । पिपल्स हाइड्रोपावर कम्पनी लिमिटेडले निर्माण गरिरहेको आयोजनाको डिसेन्डर सबै पुरिदिएको र इन्टेक क्षेत्र बाढीले बगाएको आयोजना निर्देशक अर्जुनप्रसाद गौतमले बताए । साउन ८ को बाढीले सुरुङभित्र थुनिएका १७ कामदारलाई पछि निकालिएको थियो । बाढीले आयोजना र निर्माण कम्पनीका गरी २५ करोड बढी क्षति भएको उनको अनुमान छ ।

पछिल्लो समय आयोजनाको व्यावसायिक विद्युत् उत्पादन २०७७ असारका लागि तोकिएको थियो । हरेक वर्ष बर्खायाममा बाढीपहिरोले समस्या बनाउने भए पनि यसपटक क्षति नै गरेपछि समस्या परेको आयोजनाको भनाइ छ । बाढी आएको भोलिपल्टदेखि आयोजना निर्माणस्थलमा कामदार छैनन् ।

साढे ८ अर्ब रुपैयाँमा निर्माण सक्ने भनिएकामा बाढीपहिरोका कारण लागत बढ्ने भएको छ । नबिल बैंकको नेतृत्वमा ९ बैंकको ७० प्रतिशत लगानी छ । शतप्रतिशत स्वदेशी लगानीमा निर्माण हुन लागेको आयोजनामा ३० प्रतिशत इक्विटी (स्वपुँजी) रहनेछ । आयोजनामा लमजुङका स्थानीयले २५ करोड रुपैयाँ लगानी गरेका छन् ।

मंसिरभित्र निर्माण सक्ने लक्ष्य लिइएको दोर्दी १ जलविद्युत्मा यो बर्खाको बाढीले खासै क्षति गरेको छैन । माथिल्लो क्षेत्रमा आएको बाढीले भने जनधनको क्षति पुर्‍याएपछि निर्माण प्रभावित छ । डिसेन्डरमा केही क्षति भएको आयोजनाका प्रोजेक्ट म्यानेजर उज्ज्वल सिलवालले जानकारी दिए ।

पावरहाउसमा पानी भरिएकाले तान्ने क्रममा रहेको उनको भनाइ छ । ‘माथिल्लो क्षेत्रको बाढीले धनजनको नाश गर्‍यो,’ उनले भने, ‘बाढीपहिरोले काम गर्न दिएन । यस्तो समयमा काम गर्ने मानसिकता पनि बनेन ।’ मंसिरमा निर्माण सक्ने भनिएको आयोजना चालु आवमा मात्र पूरा हुने उनले बताए । लमजुङ विद्युत् विकास कम्पनी लिमिटेडले दोर्दी गाउँपालिका ६, ढोडेनीमा दोर्दीखोला जलविद्युत् कम्पनी लिमिटेडमार्फत उक्त आयोजना निर्माण गरिरहेको छ । आयोजनाको निर्माण करिब ४० प्रतिशत सकिएको छ ।

प्रकाशित : श्रावण २२, २०७६ ०८:५०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

योजना छन् प्राविधिक छैनन्

अमृता अनमोल, माधव अर्याल

बुटवल र पाल्पा — रूपन्देहीको रोहिणी गाउँपालिकाले गत वर्ष सानाठूला गरी ५ सय ५० योजना बनाएको थियो । संघ र प्रदेशबाट थपिएका ३० योजनाको जिम्मेवारी गाउँपालिकालाई थियो । यति धेरै योजनाको प्राविधिक जाँच, अनुगमन र मूल्यांकन गर्न एक जना मात्र प्राविधिक थिए ।

प्राविधिक अभावमा योजना कार्यान्वयन नभएपछि गाउँपालिकाले दोस्रो चौमासिकमा दुई सबअसिस्टेन्ट र एक जना इन्जिनियर नियुक्त गर्‍यो । उनीहरूले अलपत्र योजना जेनतेन पूरा गरे । आन्तरिक स्रोत नभएपछि गाउँपालिकाले आर्थिक वर्ष सकिएसँगै करार कर्मचारीलाई बिदा गर्‍यो ।

चालु वर्ष गाउँपालिकाले ७ सय १० योजना बनाएको छ । ती सबै सबइन्जिनियर राजकुमार मिश्राले हेरिरहेका छन् । ‘कामको साह्रै चाप छ,’ उनले भने, ‘एक्लैले कसरी योजना कार्यान्वयनमा लैजाने, लागतअनुमान कसरी निकाल्ने समस्या छ ।’ यस्ता कर्मचारी ल्याउन पटकपटक संघीय मन्त्रालय धाए पनि असफल भएको गाउँपालिका प्रमुख सनोजकुमार यादव बताउँछन् ।

जनशक्ति व्यवस्थापन सर्वेले २५ जना कर्मचारी तोकेको छ । कार्यालयमा जम्मा ६ जना छन् । ‘अन्य शाखा लटरपटर चलेका छन्,’ उनले भने, ‘प्राविधिकतर्फ एक्ला कर्मचारीबाट कसरी योजना कार्यान्वयनमा लैजाने अलमलमा छु ।’ प्राविधिक अभावमा योजना अघि बढाउन ढिलो भइसकेको छ ।

जिल्लामा १६ स्थानीय तह छन् । गाउँपालिका तहमा कम्तीमा ५ जना प्राविधिक कर्मचारीको व्यवस्था छ । नगरपालिकामा ७ जना तोकेको छ । वडास्तरमा समेत एक जना प्राविधिकको दरबन्दी छ । तर सबैजसो स्थानीय तहमा प्राविधिक कर्मचारी अभाव छ ।
यसअघि भएका कर्मचारी अन्यत्र सरुवा हुँदा समस्या बढेको हो । स्रोत हुनेले करारमा प्राविधिक राखेर काम चलाएका छन् । कमजोरले अनुमानका भरमा काम गरिरहेका छन् । यसले योजनाहरूको सही लागत इस्टिमेट हुन सकेको छैन । प्राविधिक अनुगमन नहुँदा ठूला विकासका काम बजेट र कागजमा सीमित छन् ।

ओमसतिया गाउँपालिकामा धेरै समस्या छ । गत वर्ष करिब ५ सय सानाठूला योजना बनाएको थियो । कार्यान्वयनका लागि एक जना प्राविधिक थिएनन् । करारमा ३ जना ओभरसियर राखेर काम गर्दा सबै योजना कार्यान्वयनमा गएनन् । यस वर्ष के गर्ने भन्नेमा गाउँपालिका अन्योलमा छ । चालु आर्थिक वर्षमा यस गाउँपालिकामा झन्डै ५ सय ५० वटा योजना बनाइएका छन् ।

तिनलाई कार्यान्वयनमा कसरी लैजाने भन्ने टुंगो छैन । यस वर्ष गत वर्षका प्राविधिकलाई नै निरन्तरता दिने कि नयाँ राख्ने भन्नेबारे टुंगो लागिनसकेको गाउँपालिका अध्यक्ष हीरा केबटले बताए । ‘भरसक केन्द्रमा पहल गर्छु,’ उनले भने, ‘नत्र ३/३ महिने करारमा प्राविधिक राख्ने योजना छ ।’

जनशक्ति व्यवस्थापन सर्वेअनुसार यो गाउँपालिकामा १ जना इन्जिनियर र ३ जना ओभरसियरको दरबन्दी छ । हरेक वडामा एक/एक जना असिस्टेन्ट सबइन्जिनियरको व्यवस्था छ । जिल्लाको कोटहीमाई, सम्मरीमाई, मर्चवारी, मायादेवी, सियारीलगायत गाउँपालिकामा योजना सञ्चालन गर्ने स्थायी दरबन्दीका एक जना पनि प्राविधिक छैनन् । उनीहरूले एक/दुई जना करारका कर्मचारी राखेर काम चलाएका छन् ।

सदरमुकाममा कृषि, पशु तथा भेटेनरी, शिक्षा, स्वास्थ्य, महिला तथा बालबालिकाका विषयगत कार्यालय थिए । अघिल्लो आर्थिक वर्षदेखि स्थानीय तहले गर्ने गरी ती स्थानीय तहमा सरेको छ । स्थानीय तहमा काम र जिम्मेवारी थपिए पनि अधिकांश प्राविधिक कर्मचारी समायोजनबाट अन्यत्र गएका छन् । यसले सबल स्थानीय तहलाई पनि समस्या छ ।

प्राविधिक अभावले योजनामा प्राविधिक त्रुटि बढेको सैनामैना नगरपालिका प्रमुख चित्रबहादुर कार्कीले बताए । ‘उपभोक्ताको चाहना र नगरपालिकाको आवश्यकताअनुसार योजनाको लागत इस्टिमेट गर्न, अनियमितता रोक्न, चेकजाँचमा कडाइ गर्न र समयमा योजना सम्पन्न गर्नसमेत समस्या छ,’ उनले भने, ‘यसले योजना टिकाउ र बिकाउ नहुने डर छ ।’

अघि बढेनन् योजना
पाल्पाका स्थानीय तहमा प्राविधिक कर्मचारी नहुँदा विकास निर्माणका योजना प्रभावित भएका छन् । समयमा योजनाको इस्टिमेट, मूल्यांकन हुन सकेको छैन । त्यस्ता योजना फरफारकमा पनि समस्या हुने गरेको स्थानीयको गुनासो छ । ‘समयमा योजना नसकिने समस्या छ,’ रम्भा गाउँपालिका १ हुँगीका सुमन पाण्डेयले भने, ‘सुरुमै इस्टिमेट नै नभएर उपभोक्ता समितिले काम गर्न पाएनन् ।’

प्रकाशित : श्रावण २२, २०७६ ०८:४८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्