योजना छन् प्राविधिक छैनन्

अमृता अनमोल, माधव अर्याल

बुटवल र पाल्पा — रूपन्देहीको रोहिणी गाउँपालिकाले गत वर्ष सानाठूला गरी ५ सय ५० योजना बनाएको थियो । संघ र प्रदेशबाट थपिएका ३० योजनाको जिम्मेवारी गाउँपालिकालाई थियो । यति धेरै योजनाको प्राविधिक जाँच, अनुगमन र मूल्यांकन गर्न एक जना मात्र प्राविधिक थिए ।

प्राविधिक अभावमा योजना कार्यान्वयन नभएपछि गाउँपालिकाले दोस्रो चौमासिकमा दुई सबअसिस्टेन्ट र एक जना इन्जिनियर नियुक्त गर्‍यो । उनीहरूले अलपत्र योजना जेनतेन पूरा गरे । आन्तरिक स्रोत नभएपछि गाउँपालिकाले आर्थिक वर्ष सकिएसँगै करार कर्मचारीलाई बिदा गर्‍यो ।

चालु वर्ष गाउँपालिकाले ७ सय १० योजना बनाएको छ । ती सबै सबइन्जिनियर राजकुमार मिश्राले हेरिरहेका छन् । ‘कामको साह्रै चाप छ,’ उनले भने, ‘एक्लैले कसरी योजना कार्यान्वयनमा लैजाने, लागतअनुमान कसरी निकाल्ने समस्या छ ।’ यस्ता कर्मचारी ल्याउन पटकपटक संघीय मन्त्रालय धाए पनि असफल भएको गाउँपालिका प्रमुख सनोजकुमार यादव बताउँछन् ।

जनशक्ति व्यवस्थापन सर्वेले २५ जना कर्मचारी तोकेको छ । कार्यालयमा जम्मा ६ जना छन् । ‘अन्य शाखा लटरपटर चलेका छन्,’ उनले भने, ‘प्राविधिकतर्फ एक्ला कर्मचारीबाट कसरी योजना कार्यान्वयनमा लैजाने अलमलमा छु ।’ प्राविधिक अभावमा योजना अघि बढाउन ढिलो भइसकेको छ ।

जिल्लामा १६ स्थानीय तह छन् । गाउँपालिका तहमा कम्तीमा ५ जना प्राविधिक कर्मचारीको व्यवस्था छ । नगरपालिकामा ७ जना तोकेको छ । वडास्तरमा समेत एक जना प्राविधिकको दरबन्दी छ । तर सबैजसो स्थानीय तहमा प्राविधिक कर्मचारी अभाव छ ।
यसअघि भएका कर्मचारी अन्यत्र सरुवा हुँदा समस्या बढेको हो । स्रोत हुनेले करारमा प्राविधिक राखेर काम चलाएका छन् । कमजोरले अनुमानका भरमा काम गरिरहेका छन् । यसले योजनाहरूको सही लागत इस्टिमेट हुन सकेको छैन । प्राविधिक अनुगमन नहुँदा ठूला विकासका काम बजेट र कागजमा सीमित छन् ।

ओमसतिया गाउँपालिकामा धेरै समस्या छ । गत वर्ष करिब ५ सय सानाठूला योजना बनाएको थियो । कार्यान्वयनका लागि एक जना प्राविधिक थिएनन् । करारमा ३ जना ओभरसियर राखेर काम गर्दा सबै योजना कार्यान्वयनमा गएनन् । यस वर्ष के गर्ने भन्नेमा गाउँपालिका अन्योलमा छ । चालु आर्थिक वर्षमा यस गाउँपालिकामा झन्डै ५ सय ५० वटा योजना बनाइएका छन् ।

तिनलाई कार्यान्वयनमा कसरी लैजाने भन्ने टुंगो छैन । यस वर्ष गत वर्षका प्राविधिकलाई नै निरन्तरता दिने कि नयाँ राख्ने भन्नेबारे टुंगो लागिनसकेको गाउँपालिका अध्यक्ष हीरा केबटले बताए । ‘भरसक केन्द्रमा पहल गर्छु,’ उनले भने, ‘नत्र ३/३ महिने करारमा प्राविधिक राख्ने योजना छ ।’

जनशक्ति व्यवस्थापन सर्वेअनुसार यो गाउँपालिकामा १ जना इन्जिनियर र ३ जना ओभरसियरको दरबन्दी छ । हरेक वडामा एक/एक जना असिस्टेन्ट सबइन्जिनियरको व्यवस्था छ । जिल्लाको कोटहीमाई, सम्मरीमाई, मर्चवारी, मायादेवी, सियारीलगायत गाउँपालिकामा योजना सञ्चालन गर्ने स्थायी दरबन्दीका एक जना पनि प्राविधिक छैनन् । उनीहरूले एक/दुई जना करारका कर्मचारी राखेर काम चलाएका छन् ।

सदरमुकाममा कृषि, पशु तथा भेटेनरी, शिक्षा, स्वास्थ्य, महिला तथा बालबालिकाका विषयगत कार्यालय थिए । अघिल्लो आर्थिक वर्षदेखि स्थानीय तहले गर्ने गरी ती स्थानीय तहमा सरेको छ । स्थानीय तहमा काम र जिम्मेवारी थपिए पनि अधिकांश प्राविधिक कर्मचारी समायोजनबाट अन्यत्र गएका छन् । यसले सबल स्थानीय तहलाई पनि समस्या छ ।

प्राविधिक अभावले योजनामा प्राविधिक त्रुटि बढेको सैनामैना नगरपालिका प्रमुख चित्रबहादुर कार्कीले बताए । ‘उपभोक्ताको चाहना र नगरपालिकाको आवश्यकताअनुसार योजनाको लागत इस्टिमेट गर्न, अनियमितता रोक्न, चेकजाँचमा कडाइ गर्न र समयमा योजना सम्पन्न गर्नसमेत समस्या छ,’ उनले भने, ‘यसले योजना टिकाउ र बिकाउ नहुने डर छ ।’

अघि बढेनन् योजना
पाल्पाका स्थानीय तहमा प्राविधिक कर्मचारी नहुँदा विकास निर्माणका योजना प्रभावित भएका छन् । समयमा योजनाको इस्टिमेट, मूल्यांकन हुन सकेको छैन । त्यस्ता योजना फरफारकमा पनि समस्या हुने गरेको स्थानीयको गुनासो छ । ‘समयमा योजना नसकिने समस्या छ,’ रम्भा गाउँपालिका १ हुँगीका सुमन पाण्डेयले भने, ‘सुरुमै इस्टिमेट नै नभएर उपभोक्ता समितिले काम गर्न पाएनन् ।’

प्रकाशित : श्रावण २२, २०७६ ०८:४८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

क्यानभासमा किरात

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — खरले छाएको चिटिक्कको घर । कमेरो र रातोमाटोको लिउन पोतिएको भित्ता । आँगनवरिपरि फुलैफूल, हरियाली अनि मकैको घोगा र सुँगुरको खोर । मौलिक र सांस्कृतिक पक्ष झल्किने यस्ता पुराना घर अब गाउँतिरबाट पनि हराउन थालेका छन् ।

बढ्दो सहरीकरण र बाहिरिया प्रभावले नेपाली मौलिक वास्तुकला, भेषभूषादेखि खानपान शैलीसम्ममा परिवर्तन आइरहेको छ । सुदूरपूर्वको अवस्थाचाहिँ कस्तो होला ? कवि हृदयका चित्रकार अर्जुन खालिङले केही वर्षअघि ग्रामीण किरात समुदायको संस्कृति, भूगोल र जनजीवन झल्किने गरी यथार्थवादी चित्रहरू कोरेका थिए । ‘सूर्य डढिरहेछ निरन्तर’, ‘गोयाङको सुगन्ध’ जस्ता कविता कृति दिएका दिवंगत खालिङका ती चित्रहरू यतिबेला बबरमहलस्थित नेपाल आर्ट काउन्सिल ग्यालरीमा प्रदर्शनरत छन् ।

झन्डै साढे दुई वर्षअघि दिवंगत खालिङले लेखन, चित्रकलादेखि फेसनसम्म किरात सौन्दर्य र पहिचानलाई प्रवर्द्धन गरेका थिए । किरात राई लेखक संघका अध्यक्षसमेत रहिसकेका सोलुखुम्बुका उनी चिन्डो बुक्स, चिन्डो आर्ट्स र चिन्डो फेसनका संस्थापक थिए । उनका चित्रहरू हेर्दै जाँदा सिंगो किरात बस्ती घुमेको अनुभूति हुन्छ ।

उनका पाँचवटा यथार्थवादी कलाहरूले किराती समुदायको परिचय मात्र नभएर माटो र यसको औचित्यसमेत खुलाएको किराँत ललितकला समाजका संस्थापक अध्यक्ष तथा अग्रज चित्रकार रतनकुमार राईले बताए । खालिङले बनाएका किराती घर, चिन्डो (किरात समुदायमा जाँडरक्सी राख्ने भाँडा), किराती गहनामा सजिएर थुन्चे बोकेकी महिला, नीलो डस्टबिनमा फैलिएको रातो मकैको बोटलाई नियाल्दै अध्यक्ष राईले भने, ‘खालिङले आफ्नै मौलिक परिवेशको रंगलाई खोतल्दै मकैको बोटमा माटोको अर्थ खुलाएर गए । माटो भनेको रगत र आत्मा पनि हो ।’

खालिङसँगै अर्का दिवंगत चित्रकार शान्तकुमार राईका चित्रहरू पनि प्रदर्शनीमा हेर्न सकिन्छ । नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानका पूर्व प्राज्ञसमेत रहेका राई पनि केही वर्षअघि दिवंगत भएका थिए । उनी प्रायः महिलालाई कलाको केन्द्रमा राख्थे र धुमिल क्यानभासमा नारी फिगरमार्फत नारीकै दुःख अभिव्यक्त गर्थे ।

महिलाका पीडालाई केन्द्रमा राख्दै महिलालाई चराको जस्तै स्वतन्त्रता चाहिन्छ भन्ने भावका साथ उनी चित्रमा कहीँकतै चरा पनि उतार्थे । किरात ललितकला समाजले गरेको प्रदर्शनीमा मुन्धुम संस्कृतिको सघनता झल्किने चित्रहरू छन् । उँधौली, उँभौली होस् या च्याब्रुङ र मुर्चुङ्गा । यिनै संस्कृति र लोकबाजाले किराती संस्कृतिको चिनारी दिन्छ । किरातीहरूको पर्व एवं विवाहदेखि मृत्युसम्मका संस्कार, भेषभूषा, रहनसहन र जीवनशैली आफ्नै किसिमका छन् । तिनै संस्कृतिका झलकहरू चित्रकारहरूले कलामा दुरुस्तै उतारेका छन् ।

२६ जना कलाकारका ३९ वटा कलाकृति समेटिएको प्रदर्शनीमा रतनकुमार राईले तैल माध्यमबाट क्यानभासमा उतारेको राई समुदायको महिलाको चित्र एवं टेकवीर मुखियाको ‘सुनुवार लेडी’, टीका माया राईको ‘अ किरात लेडी’ शीर्षकका चित्रहरूले किरात संस्कृतिको सघनतालाई प्रस्तुत गर्छन् । कलाहरू नियाल्दै राईले समग्रमा किरात संस्कारका पक्षहरू फराकिलो हुँदै गए पनि अझै गहिरो रूपमा कलामा ल्याउनुपर्ने धारणा राखे । ‘कलाबाट नै किरात समुदायको मौलिक पहिचान खोजी गर्न सकिन्छ,’ उनले भने ।

प्रदर्शनीमा किरणकुमार सिगुले अर्धअमूर्त शैलीमा बनाएको एक्रेलिक माध्यमको ‘अर्नामेन्टस्’ उतिकै सुन्दर छन् । चित्रकार सन्तोष राईले भने एक्रेलिक माध्यममार्फत किरात समुदायको मृत्यु संस्कारमा हुने मुन्धुम संस्कार, मुन्धुमीको पहिचानको साथै नयाँ पुस्तालाई बुझाउनुपर्ने यसको औचित्यलाई प्रस्ट रूपमा क्यानभास उतारेका छन् ।

पुस्तान्तरण हुँदै जाँदा मुन्धुम संस्कृतिलाई नबिर्सिऊन् भन्ने ध्येयका सांस्कृतिक विषय छानिएको उनले बताए । प्रदर्शनीमा विजया लावतीले फूल र जूनको कम्पोजिसन, विनिता इजम याक्खाले किराँत गाउँको दृश्यचित्र, डीबी राईले अमूर्त चित्र, धनबहादुर याक्खाले किरात युवती र भेषभूषा, दीपेन्द्र राईले दृश्यचित्र, हिम्मत नेम्वाङले किरात मिथकीय पात्र युमा, कुवीर देवानले जंगलको भित्री दृश्यचित्र पस्केका छन् ।

त्यस्तै मेख लिम्बूले सानु छँदाको सम्झनालाई मल्टिमिडिया इलुस्ट्रेसनमार्फत देखाएका छन् भने नविन्द्र लिम्बूले सुक्खा फूल, नीरबहादुर याक्खाले किरात गाउँ, राजकुमार राईले ‘वासेली’, सञ्जय बान्तवाले मुन्धुम, सोनी राईले किरात गरगहना, टारजन साङपाङले दृश्यचित्र, टीकावीर राईले चौंरी र बालकसहितको कम्पोजिसन पस्केका छन् । विवेक मुकारुङ, सुम्निमा राई र दुर्गा सुनवारका चित्र पनि प्रदर्शनीमा छन् । प्रदर्शनी साउन २४ गतेसम्म जारी रहने छ ।

प्रकाशित : श्रावण २२, २०७६ ०८:४६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्