चुरेमा पहिरैपहिरो

डीआर पन्त

डडेलधुरा — दलबहादुर खड्काले गत वर्ष दुई क्विन्टल माछा बिक्री गरेका थिए । गणिका नदीको १२ किलोमिटर क्षेत्रमा उनले ती माछा मारेका हुन् । यसपालि उनलाई १२ किलो माछा भेट्टाउन पनि हम्मेहम्मे पर्‍यो । यसअघि नदीको १२ किलोमिटर क्षेत्रमा सानाठूला ७ वटा ताल थिए ।

कञ्चनपुरको भीमदत्त ३ मा पर्ने चुरे क्षेत्रमा गएको पहिरो ।

यसपटक ती ताल सडकको माटो र ढुंगाका कारण ताल रहेनन् । दुई स्थानीय तह रहेको डडेलधुराको भित्री मधेस क्षेत्रमा नदी छेउका धान उत्पादन हुने धनाड क्षेत्र चुरेबाट बगेर आएको ढुंगामाटोका कारण खेती गर्न अयोग्य भएका छन् ।


‘भित्री मधेसका ठूला फाँट चुरेबाट बगेको बलौटे माटोले पटान बगर जस्तै भएका छन्,’ आली तालका स्थानीय करनसिंह धामीले भने, ‘चुरेको चारैतिर ठूल्ठूला डोजर लगाएर बनेका दर्जनौं सडकको माटो र ढुंगाले खेतीयोग्य जमिन बगर बनेको छ ।’ चुरे क्षेत्रमा सञ्चालित संरक्षण कार्यक्रम पनि सडक निर्माणले प्रभावहीन बनेको उनको भनाइ छ ।


स्थानीय तहले दुई वर्षमा मापदण्डबिना निर्माण गरेका सडकले महाभारत तथा चुरे क्षेत्रमा विनाश गर्न थालिसकेका छन् । सडक निर्माणका कारण ४/५ दिनको अविरल वर्षाले चारैतिर पहिरो नै पहिरो देखिन थालेको छ । ठूलो रकम खर्चेर निर्मित अधिकांश सडक पनि काम नलाग्ने गरी भत्किएका छन् ।


यस वर्ष धेरै ठूलो मानवीय क्षति नभए पनि वर्षा सुरु भएसँगै पहाडका डाँडाकाँडामा पहिरो जाने, नदी थुनिने, नदीको सतह बराबर हुने, नदी छेउका अन्नभण्डार पटान हुने, पानीका मूल सुक्ने हराउने र जंगल फँडानी हुने क्रम तीव्र छ । यही अनुपातमा विनाश बढ्दै गए चुरे र महाभारत क्षेत्रका मानव बस्ती गम्भीर संकटमा पर्ने विज्ञहरूको भनाइ छ ।


‘पूरै वातावरण नै खलबलिएको छ,’ जलवायु अनुकूलनका क्षेत्रमा कार्यरत सहायक अधिकृत रमेश थापाले भने, ‘संवेदनशील मानिएको चुरे क्षेत्रमा जसरी डोजर चलाइएको छ, यसले वर्षौंसम्म वरपरका मानव बस्तीलाई संकटग्रस्त बनाएको छ ।’ अनुमान गर्न नसकिने गरी चुरे र महाभारतमा क्षति भएको उनको भनाइ छ । ‘महाभारत क्षेत्रमा बग्ने एक दर्जन नदीका सयौं ठूलासाना तालमा पानी भण्डारण हुने क्रम ठप्प छ,’ थापाले भने । डडेलधुरामा मात्र केही दिनको वर्षाले हजारभन्दा बढी सानाठूला पहिरो गएको उनले जानकारी दिए ।


दुई वर्षमा सुदूरपश्चिमका ७ पहाडी जिल्लामा खुलेका नयाँ सडकका ट्र्याकको दूरी ५ हजार किलोमिटरभन्दा बढी छ । प्रदेशका ८८ स्थानीय तहमध्ये ६६ वटा ७ वटा पहाडी जिल्लामा छन् । सुदूरपश्चिमको कुल क्षेत्रफलको चार भागमध्ये एक भाग सडकले ओगटेको छ । प्रदेशको कुल क्षेत्रफल १९ हजार ५३९ वर्ग किमि छ ।


स्थानीय तहले निर्माण गरेका सडकमध्ये झन्डै ८ सय किलोमिटर चुरेसँग जोडिएका स्थानीय तहमा र बाँकी महाभारत र हिमाली क्षेत्रमा सडक खनिएका छन् । स्थानीय तह गठन भएको दुई वर्षमा ९० प्रतिशत स्थानीय तहको ६० प्रतिशतभन्दा बढी विकास बजेट पनि सडकमै खर्च भएको छ ।


डडेलधुराको आलीताल गाउँपालिकाको गांगखेत क्षेत्रदेखि अमरगढी नगरपालिका, गन्यापधुरा गाउँपालिका हुँदै महाकाली छेउको भागेश्वर गाउँपालिकासम्म दुई वर्षमा १ सय २ वटा सडक महाभारत पर्वत चिरेर निर्माण भएका छन् । महाकालीदेखि कैलालीको चिसापानीमाथिको क्षेत्रसम्म फैलिएको चुरे क्षेत्रका बस्तीमा यसको दोब्बर संख्यामा सडक निर्माण भएका छन् ।


‘सयौं किलोमिटर सडक बिनामापदण्ड खनिँदा हुन सक्ने क्षतिको राज्यले अनुमान नै गर्न सकेको छैन,’ सुदूरपश्चिम प्रदेशका ७ पहाडी जिल्लामा आर्थिक विकासमार्फत विपद् व्यवस्थापन परियोजनाका एक अधिकृत गणेश भट्ट भन्छन् । प्रकाशित : असार ३१, २०७६ ०७:४४

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

फोनबाटै १२ हजार बिरुवाको माग

संस्थागत मात्र नभई व्यक्तिगत रुपमा खरिद गर्नेको सिराडमा दैनिक लर्को लाग्छ
डीआर पन्त

रुपाल, डडेलधुरा — दार्चुलाको नौगाड गाउँंपालिकाका कृषि प्राविधिक मुकुन्द ठगुन्ना फलफूलका बोट बिरुवा खरिद गर्न डडेलधुराको सिराड पुगेका छन् । उनले टेलीफोनमा १२ हजार बिरुवाको अर्डर गरेपछि २ सय किलोमिटरको दुरी पार गरि खरिद गर्न भागेश्वर गाउँपालिका ५ को दुर्गम सिराड पुगेका हुन ।

ठगुन्ना सहित विभिन्न स्थानीयतहका अन्य ५ जना पनि बिरुवा खरिद गर्न सिराड आइपुगेका छन् । यसरी संस्थागत रुपमा मात्र होइन व्यक्तिगत रुपमा बिरुवा खरिद गर्नेको सिराडमा दैनिक लर्को नै लाग्ने गरेको छ ।

दार्चुला नौगाडका ठगुन्नासमेत फलफूलका बिरुवा खरिद गर्न दुर्गम सिराडमा यतिबेला सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्ला बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी र बैतडीबाट पनि सिजनमा यसरी नै यो दुर्गम गाउँमा पुग्ने गरेका छन् । ‘गाउँका दुइजना साधारण कृषकले पुरै गाउँलाइ सुदूरभरि चिनाएका हुन्,’ स्थानीय गणेशबहादुर बुढाऐरले भने, ‘गरे के हुँदैन भन्ने उदाहरण वनेका छन दुवै जना कृषक ।’

हुनपनि डडेलधुराको महाभारत लेकको मध्य भागमा रहेका सिराड, चुल्ल, बुर्सा, चौड, खाल्टा र मेल्टा गाउँका बस्ती फलफूल खेतीका लागि पहिलेदेखि नै प्रख्यात हुन् । तर गाउँलाइ प्रदेश भरि चिनाउने कृषक राज भाट र चन्द्रबहादुर साउँद बनेका छन् । ७ वर्षअघि फलफूलका बिरुवा उत्पादन गर्ने काम सुरु गरेपछि यो गाउँ चर्चामा आउन थालेको हो ।

‘केही गर्ने चाहना र परिश्रम गर्न सके यसै माटोमा समृद्धि खोज्न सकिन्छ भन्ने दुवै साधारण कृषकबाट प्रेरणा लिन सकिन्छ,’ बुढाऐरले भने ‘३/४ रोपनी जग्गामा वर्षेनी ३/४ लाख आम्दानी गरेर दुवै सामान्य अवस्थाका कृषकले रोजगारीका लागि बिदेश जाने युवालाइ चुनौती समेत दिएका छन् ।’ रोजगारीका लागि विदेशिएका उनकै उमेरका युवाहरूले वर्षमा मुस्किलले ४ लाख कमाउन सक्छन् त्यो पनि मरुभूमीमा १२ घण्टा कठिन परिश्रम गरेर ।

बुढाऐरले भने जस्तै दुवै कृषकका वारीमा २० देखि २५ हजारसम्म बिभिन्न जातका फलफूलका बिरुवा छन । बिशेष गरि कागती, अमिलो, ज्यामिर, मौसमी, सुन्तला र अनारसमेत अन्य चुकजन्य बिरुवाको खेती गर्दै आएका छन दुवै कृषकले ।

२ वर्ष अघिदेखि धेरै स्थानीय तहले आफ्नो नीति तथा कार्यक्रममा फलफूल खेती प्रोत्साहन गर्न थालेपछि बिरुवाको माग पनि बढेको हो । नौगाड गाउँपालिकाका कृषि प्राविधिक ठगुन्नाले भने, ‘यस पटक १२ हजार वढी बिरुवा खरिद गरी गाउँपालिकाले कृषकलाई बितरण गर्नेछ ।’ गाउँपालिकाले ‘एक घर ४ फलफूलका बिरुवा’ रोप्ने नीति तथा कार्यक्रम वनाएकाले यसै वर्ष थप बिरुवा खरिद गरिने उनले बताए ।

रैथाने जातका फलफूलका बिरुवा पाइने भएकाले अछामबाट सहकारी संस्थामार्फत बिरुवा खरिद गर्न आएका तेजबहादुर रावलले पनि विभिन्न स्थानीय तहमा आफूले बोट बिरुवा पठाउने काम पाएकाले यहां आएको बताए ।

उनले भने, ‘रैथाने जातका बिरुवामा रोग कम लाग्ने, फल वढी दिने र स्याहार पनि कम गर्नुपर्ने भएकाले यहाँका बोट बिरुवाको वढी माग छ ।’ महाभारत पर्वतमा पाइने फलफूलका बिरुवालाइ कृषि प्राविधिकहरूले सबैभन्दा उत्कृष्ट भएको सिफारीस गरेका कारण यहाँ आउनेको संख्या अझै वढने पनि उनले बताए ।

प्रकाशित : असार १५, २०७६ ०९:१९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×