जहाँ निषेध छ काटमार

हरिराम उप्रेती

गोरखा — पशुपक्षी काटमार गर्नेलाई मात्र होइन, बेचबिखन र किन्नेलाई पनि ५० हजार जरिवाना । उत्तरी चुमनुब्री गाउँपालिका ४ प्रोक वडा कार्यालयले यस्तो निर्णय गरेपछि सर्वसाधारण खुसी भएका छन् । बौद्घ धर्मावलम्बीको बाहुल्य रहेको यस क्षेत्रका बासिन्दालाई दृष्टिगत गरी वडाले यस्तो निर्णय गरिदिएको हो । 

‘काटमार गरेको सूचना दिनेलाई १५ हजार रुपैयाँ पुरस्कारको व्यवस्था गरेका छौं, प्रमाणसहित सूचना दिनेको नाम गोप्य राखिनेछ,’ वडाध्यक्ष पेमाडुन्डुप लामाले भने, ‘जरिवानास्वरूप संकलित रकम अहिंसा अभियान वा गरिब स्थानीयका बालबालिका पढाउन र उपचारमा खर्चिनेछौं ।’ वडामा यसअघि पनि खुला रूपमा पशुवध गर्न पाइँदैनथ्यो । ‘अब लुकिछिपी कुनै पनि प्राणी हत्या गर्न पाइँदैन,’ लामाले भने, ‘प्राणी मारेर रमाइलो गर्नु सुहाउँदो होइन, सबै प्राणीले श्वास फेर्छन्, त्यस्तालाई मार्नु अपराध हो ।’ दुई सय १७ घर रहेको वडाका कसैले पनि काटमार गर्दैनन् ।

प्रोक मात्र होइन, जिल्लाका उत्तरी क्षेत्रमा यस्ता गाउँ छन् जहाँ काटमार पूर्ण निषेध गरिएको छ । चुमनुब्री ७ छेकम्पारले १९७७ सालदेखि नै अहिंसा क्षेत्रको पहिचान बनाएको छ । ९९ वर्षअघि स्थानीय प्रमुख लामा, तत्कालीन तालुकदार तथा स्थानीयले अवतारी लामा, डुक्पा लामा, सेराप दोर्जेको रोहबरमा अहिंसा क्षेत्र घोषणा गरेका थिए । २०६५ सालमा तत्कालीन छेकम्पार गाउँपरिषद्बाट अहिंसा क्षेत्रका चार किल्ला तोकियो । ‘चार किल्लाभित्र आगन्तुकले पनि काटमार गर्न नपाउने भनियो,’ अहिंसा अभियन्ता निमा लामाले भने ।

२०६९ वैशाख १३ देखि १५ सम्म गाउँमा श्याग्या (अहिंसा) महोत्सव आयोजना गरी तत्कालीन प्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराईले छेकम्पार र चुम्चेत मिली बनेको चुम उपत्यकालाई अहिंसा क्षेत्र घोषणा गरे । चुमनुब्रीअन्तर्गत छेकम्पार ७ र चुम्चेत ६ वडामा पर्छन् । काटमार नियन्त्रणका लागि स्थानीयस्तरमै कानुन बनाइएको छ । काटमार नगर्ने, सिकार नखेल्ने, मह नकाढ्ने, वनजंगलमा डढेलो नलगाउने नियम बसालिएको छ ।

बुद्घ नेपालमा जन्मिएकाले बौद्घ दर्शन तथा पञ्चशीलको सिद्घान्तमा स्थापित भएर अहिंसा क्षेत्र घोषणा गरिएको लामाले बताए । पञ्चशीलको सिद्घान्तमध्ये अहिंसा एक हो । ‘१९७७ पछि काटमार गर्नेका लागि गाउँलेको छुट्टै ऐन थियो,’ उनले भने, ‘ऐनलाई समयानुकूल परिवर्तन गर्‍यौं, लिखित रूपमै काटमार नगर्ने कागजमा स्थानीयले हस्ताक्षर गरेका छन् ।’ काटमार भएको पाइए सजाय हुन्छ । गाउँमै रहेको राजेन गुम्बामा बत्ती बालेर एक हजार पटक ढोग्ने नियम बसालिएको छ ।

याक, चौंरी, भेडा, च्याङ्ग्रा, खसी, बोका, हाँस, कुखुरालगायत पाल्तु पशुपक्षी काटमार नगर्ने तथा पाहुना, पर्यटक, कर्मचारी एवं सुरक्षाकर्मीलाई पनि चाडपर्वमा समेत पशुवध नगरी अहिंसाप्रति श्रद्घा र भक्ति गर्न भनिएको अभियन्ता लामाले बताए ।

‘वन्यजन्तु पशुपक्षीको कल्याण गर्न यस क्षेत्रमा सिकार खेल्न–खेलाउन निषेध गरिएको छ,’ उनले भने, ‘पासो थापेर वा कुनै किसिमका उपायबाट चराचुरुंगीलगायत जंगली जनावर छोप्न र मार्न पाइँदैन ।’ भीरपाखामा माहुरीको चाका भत्काई आगो, डढेलो लगाई मह काढ्ने चलनले हजारौं प्राणीको ज्यान जाने भएकाले यस्तो प्रकारको हत्या गरी मह काढ्न निषेध गरिएको उनको भनाइ छ । ‘वन तथा चरन क्षेत्रमा डढेलो नलगाउने, खोरिया फाँडेर खेती गर्न पाइँदैन,’ उनले भने ।

मासु प्रयोजनका लागि व्यापार गर्ने उद्देश्यले कुनै पनि जीवलाई अहिंसा क्षेत्रभित्र प्रवेश नगराउन तथा काटी खाने व्यक्तिको हातमा नबेच्न पनि स्थानीयलाई सचेत गराइएको छ । सीमाक्षेत्रका तिब्बतियन बजारमा याक, चौंरी बिक्रीवितरण गर्नै पाइँदैन ।

प्रकाशित : असार २४, २०७६ ०७:५७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

डाक्टर बिदा बस्दा रोकिन्छ सेवा

रमेशकुमार पौडेल

चितवन — दमको समस्या बढेपछि ८० वर्षीया सोमकुमारी पाण्डे शुक्रबार भरतपुर अस्पताल भर्ना भइन् । मुटुमा समस्या भए नभएको पत्ता लगाउन इको गर्नुपर्ने भयो । चिकित्सकले शनिबार इको गर्न भने । तर उनले सोमबार बिहानसम्म उक्त सरकारी अस्पतालमा त्यो सुविधा पाइनन् । चिकित्सक बिदामा बसेका कारण सेवा बन्द थियो । अन्ततः उनले निजी अस्पतालमा इको गर्नुपर्‍यो ।

अस्पतालमा इको गर्ने चिकित्सक एक जना मात्रै छन् । ‘शनिबार सेवा बन्द हुन्छ । आइतबार बिहानै जाँदा डाक्टर बिदामा बसेको सूचना टाँसिएको थियो । सोमबार जाँदा २० गतेको मिति राखेर अर्को सूचना टाँसिएछ,’ सोमकुमारीका छोरा दीपक पाण्डेले भने, ‘जसमा आइतबार र सोमबार डाक्टर बिदामा बसेको उल्लेख थियो । अघिल्लो दिनको सूचनामा भने त्यो जानकारी थिएन ।’

मुटुको भल्भ एवं च्याम्बरहरूको अवस्था के छ भन्ने पत्ता लगाउन इको गर्नुपर्छ । सरकारी अस्पतालमा इको गर्न नपाउने भएपछि सोमकुमारीलाई निजी अस्पतालमा लैजानुपर्ने बाध्यता आयो । भरतपुर अस्पतालमा एक हजार दुई सय रुपैयाँमा इको हुन्थ्यो । निजी अस्पतालमा एक हजार आठ सय रुपैयाँ तिर्नुपर्‍यो । सरकारी अस्पतालमा इको गर्ने चिकित्सक डा. मणिप्रसाद गौतमले आफू बिदामा बसेका कारण मंगलबार मात्रै आउन सक्ने बताए ।

एक जनाको भरमा सेवा
भरतपुर अस्पतालको इको कार्डियोग्राफी सेवा सञ्चालन गर्न वैशाखसम्म दुई चिकित्सक थिए । डा. केशव आचार्य अवकाश लिने तर्खरमा भएका कारण गएको वैशाखदेखि बिदामा छन् । ‘खासमा मेरो नियुक्ति यो अस्पतालमा कार्डियोलोजिस्ट (मुटुरोग विज्ञ) का रूपमा भएको होइन । म फिजिसियन हुँ । तर पढेको र जानेको हुनाले यो काम गर्दै आएको छु,’ डा. गौतमले भने ।

दुई जना मात्रै डाक्टर भएको युनिटमा मुख्य चिकित्सक लामो बिदामा बसेका बेला अर्का चिकित्सक पनि बिदामा बस्दा सेवाग्राही मर्कामा छन् । ‘सेवाग्राहीको चाप छ । एक दिनमा २७ जनासम्मको इको गर्नुपरेको छ । तैपनि कुनै बेला बिदा बस्नुपर्ने बाध्यता हुन्छ,’ डा. उनले भने । भरतपुर अस्पतालमा एक जना चिकित्सकको भरमा चलेको यो युनिट मात्रै छैन । न्युरो सर्जरी विभागमा पनि डा. गुणराज पौडेल बिदा बसे शल्यक्रिया हुन नसक्ने अस्पतालका सूचना अधिकारी लीला पौडेलको भनाइ छ । पित्तथैलीको पत्थरीलाई पाइपबाट निकाल्ने ईआरसीपी सेवाको अवस्था पनि उस्तै छ । डा. आशिष पुनको भरले मात्रै यो सेवा चलाउनुपरेको छ । मनोचिकित्सा विभागमा पनि विशेषज्ञ चिकित्सक एक जना मात्रै छन् । भरतपुर जस्तो पुरानो र ठूलो अस्पतालका महत्त्वपूर्ण विभाग र युनिटमा पर्याप्त चिकित्सक छैनन् ।

जनशक्ति कम
२०२० सालमा महेन्द्र आदर्श चिकित्सालयका नामबाट सेवा थालेको अस्पतालमा ५ सय ४० शय्या छन् । सरकारले भने १ सस ५० शय्या बराबरको दरबन्दी मात्रै दिएको छ । अरू खर्च अस्पताल विकास समितिले बेहोर्छ । गत फागुन ३ गते बसेको मन्त्रिपरिषद् बैठकले अस्पताललाई केन्द्रीय अस्पताल बनाउने निर्णय गरेको थियो ।

बहिरंग विभागमा दैनिक १५ सयको हाराहारीमा बिरामी आउने अस्पतालका प्रमुख मेडिकल सुपेरिटेन्डेन्ट डा. श्रीराम तिवारीले बताए । ‘केन्द्रीय अस्पताल बनाउने घोषणा भए पनि दरबन्दी तोकिएको छैन,’ उनले भने, ‘अहिले सरकारी दरबन्दी निकै कम छ । के–कति दरबन्दी कायम गर्ने भन्ने विषयमा सर्वेक्षण गरेर प्रतिवेदन तयार पार्नुपर्छ ।’

अस्पतालले सरकारलाई दरबन्दी निर्धारण गर्न ओएनएम सर्भेका लागि अनुरोध गरेको उनले बताए । मन्त्रालयका अधिकारी आएर सर्भे गर्नेछन् । ‘त्यसपछि कार्डियोलोजी, न्युरो र ईआरसीपी जस्ता युनिट मात्रै नभई समग्र अस्पताललाई नै राम्रोसँग चलाउन आवश्यक जनशक्ति कति हो भन्ने पत्ता लाग्छ,’ डा. तिवारीले भने, ‘त्यहीअनुसार चिकित्सक राखेर सेवाग्राहीलाई सेवा उपलब्ध गराउँछौं ।’

प्रकाशित : असार २४, २०७६ ०७:४६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्