महानगरहरूको बजेट : पूर्वाधार मुख्य प्राथमिकता

कान्तिपुर टिम

काठमाडौँ — ६ वटै महानगरले पूर्वाधारलाई मुख्य प्राथमिकता दिँदै आर्थिक वर्ष २०७६/७७ को बजेट ल्याएका छन् । काठमाडौं महानगरपालिकाले मंगलबार ल्याएको १५ अर्ब ५० करोड ७० लाख १२ हजार बजेटमध्ये भौतिक पूर्वाधारमा ३९ प्रतिशत रकम छुट्याइएको छ ।

काठमाडौंले गरिबी निवारणमा प्रत्यक्ष योगदान दिने र उत्पादनमूलक तथा छिटो प्रतिफल प्राप्त गर्न सकिने विषयलाई प्राथमिकतामा राखेको छ । स्थानीयको जीवनस्तर उकास्ने, आय वृद्धि हुने र रोजगारी बढ्ने विषयलाई पनि प्राथमिकता दिइएको उपप्रमुख हरिप्रभा खड्गीले बताएकी छन् ।

बजेटमा दिगो विकास, वातावरणीय संरक्षण तथा संवर्द्धनलाई सघाउ पुर्‍याउने विषयवस्तु पनि समेटिएका छन् । भाषिक तथा सांस्कृतिक पक्षको जगेर्नाका निम्ति कार्यक्रमसमेत बजेटमा राखिएको छ । महानगरले फ्लाई ओभर, आकाशे पुल, महानगर ज्येष्ठ नागरिक अस्पतालजस्ता भौतिक निर्माणका योजना ल्याएको छ ।

भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा ५ अर्ब ९८ करोड ३० लाख रुपैयाँछुट्याइएको छ । जसमा १ अर्ब १५ लाख संघीय तथा प्रदेश सरकारबाट ससर्त प्राप्त हुने महानगरले अपेक्षा राखेको छ । यसमा ऊर्जा, भवन निर्माण तथा सहरी विकास, सञ्चार, सडकलगायतका पूर्वाधार समेटिनेछन् । सामाजिक विकासतर्फ २४ प्रतिशत अर्थात् ३ अर्ब ७२ करोड रुपैयाँ विनियोजन गरिएको छ । त्यसअन्तर्गत खानेपानी, सरसफाइका साथै लैंगिक समानता, सामाजिक समावेशीकरण, शिक्षा, स्वास्थ्य र संस्कृति प्रवर्द्धनका कार्यक्रम समेटिनेछन् ।

संस्थागत विकास, सेवा प्रवाह तथा सुशासन शीर्षकमा २३ प्रतिशत बजेट छुट्याइएको छ । यसमा अभिलेख व्यवस्थापन, नागरिक बडापत्र, सूचना प्रविधि, सुरक्षा व्यवस्थापन, लेखापरीक्षण, आन्तरिक ऋणको ब्याजजस्ता कुरामा खर्च गरिने उपमेयर खड्गीले बताइन् । यसमा ३ अर्ब ५९ करोड १८ लाख रुपैयाँ विनियोजन गरिएको छ । आर्थिक विकास शीर्षकमा महानगरले छुट्याएको ६९ करोड ७ लाख रुपैयाँ उद्योग तथा वाणिज्य, कृषि, पर्यटन र अन्य वित्तीय क्षेत्रमा खर्च गरिनेछ ।

यसैगरी वातावरण तथा विपद् व्यवस्थापन शीर्षकमा ३९ करोड १५ लाख रुपैयाँ विनियोजन गरिएको छ । यसअन्तर्गत वातावरण संरक्षण, जलवायु परिवर्तन, फोहोरमैला व्यवस्थापन, ल्यान्डफिल साइट व्यवस्थापनलगायतका कार्य गरिनेछ । प्रधानमन्त्री रोजगार कार्यक्रमका लागि ५ करोड ४ लाख ७७ हजार रुपैयाँ संघीय सरकारबाट प्राप्त हुने महानगरको अनुमान छ । महानगरले सञ्चालन गरेका मनोहरा र चमती जग्गा एकीकरण आयोजनाका लागि यस आर्थिक वर्षमा ९८ करोड बजेट विनियोजन गरिएको थियो, आगामी वर्षलाई १४ करोड रुपैयाँ थपिएको छ ।

आन्तरिक आय ७ अर्ब ५६ करोड ६ लाख र बाह्य स्रोतबाट ४ अर्ब १८ करोड ९० लाख रुपैयाँ प्राप्त हुने महानगरको अनुमान छ । महानगरका नाममा बैंकमा रहेको २ अर्ब ६२ करोड ९० लाख र महानगरद्वारा सञ्चालित विभिन्न आयोजनाबाट १ अर्ब १२ करोड आय हुने भएकाले त्यसैअनुसार बजेट निर्धारण गरिएको उपमेयर खड्गीले बताइन् । चालु आर्थिक वर्षको तुलनामा आगामी वर्षको बजेट १९ प्रतिशत ठूलो हो । उपमेयर हरिप्रभा खड्गीले नगरसभाको पाँचौं अधिवेशनमा प्रस्तुत गरेको बजेट र आर्थिक तथा विनियोजन विधेयक २०७६ माथि असार २५ गतेसम्म छलफल चलाइनेछ ।

ललितपुर– ललितपुर महानगरपालिकाले सांस्कृतिक नगर बनाउने उद्घोष गर्दै आर्थिक वर्ष २०७६/०७७ को बजेट ल्याएको छ ।

महानगर प्रमुख चिरिबाबु महर्जनले मंगलबार ५ अर्ब १७ करोड ९६ लाख ३२ हजार रुपैयाँको बजेट नगरसभामा प्रस्तुत गरेका हुन् ।
महानगरले आगामी वर्ष चालु खर्चतर्फ १ अर्ब १२ करोड ५९ लाख ५५ हजार विनियोजन गरेको छ । सामाजिक सुरक्षातर्फ ४६ करोड छुट्याइएको छ ।

कार्यक्षेत्रगत विकास कार्यक्रमतर्फ २ अर्ब ५६ करोड ६१ लाख ५३ हजार विनियोजन गरेको छ । आर्थिक विकासमा सात करोड ५३ लाख ४५ हजार र सामाजिक विकास १६ करोड ८४ लाख ४५ हजार बजेट छ । कार्यगत क्षेत्र विकासअन्तर्गत नै पूर्वाधार विकास दुई अर्ब ७३ लाख ६३ हजार, वातावरण तथा विपद् व्यवस्थापनमा १६ करोड ५५ लाख, संस्थागत विकास सेवा प्रवाह र सुशासनमा २२ करोड ५ लाख, पँॅजी निर्माणमा ६ करोड १० लाख र विविध शीर्षकमा ६६ करोड रुपैयाँ विनियोजन गरिएको छ ।

सामाजिक साझेदारी कार्यक्रमतर्फ एक अर्ब २७ करोड ५२ लाख चार हजार रुपैयाँ छुट्याइएको छ । यस आवको आयतर्फको आन्तरिक स्रोत परिचालनमा दुई अर्ब ६५ करोड ६१ लाख ८ हजार र आन्तरिक आयमा एक अर्ब ६५ करोड पाँच लाख विनियोजन गर्नुका साथै यस आवको बचत रकम ६० करोड रुपैयाँ रहेको छ ।

महानरपालिकाको आगामी वर्षको बजेटमै व्ययतर्फ बजेट शीर्षकमा आन्तरिक स्रोत परिचालनमा दुई अर्ब ७५ करोड ३० लाख, पूर्वाधार विकासमा एक अर्ब ४९ करोड ९५ लाख छुट्याएको छ । क्रमागत योजनामा ५० करोड ५८ लाख आठ हजार रुपैयाँ बजेट छ ।

महानगरले बजेटमा सार्वजनिक सेवा प्रवाह, रोजगारमुखी समावेशी विकास, संस्कृति सम्पदा संरक्षण र पुनर्निर्माण, पर्यटन विकासबाट आर्थिक वृद्धि, वातावरणमैत्री स्थानीय शासन व्यवस्थालगायत १६ वटा क्षेत्रलाई प्राथमिकता दिएको छ ।

पाटन सम्पदा क्षेत्रमा मोटरसाइकल समेतलाई निषेध गर्ने, नगरक्षेत्रमा विद्युतीय गाडीलाई प्राथमिकता दिने कार्यक्रम महानगरले ल्याएको छ । विद्युत् प्राधिकरण, नेपाल टेलिकम, दूरसञ्चार प्राधिकरणको समन्वयमा महानगरपालिकाभित्रका ऐतिहासिक, पुरात्तात्विक र पर्यटकीय स्थलका अव्यवस्थित र अशोभनीय तार हटाउने कार्यक्रम पनि महानगरले ल्याएको छ ।

पर्यटन शुल्कबाट उठेको रकम सम्पदा, संस्कृति र पर्यटन विकासमा खर्च गर्ने नीति ल्याइएको छ । बुङमती, खोकना र सैंबु क्षेत्रमा डिप बोरिङको प्रक्षेपण गरिने, भीमसेन मन्दिर, मुछें आँगनको पुनर्निर्माण सुरु गरिने कार्यक्रम ल्याइएको छ । सांस्कृतिक पर्यटकीय नगर बनाउने अवधारणाअनुरूप नगरक्षेत्रमा रहेका कला, संस्कृतिको नक्सांकन, संस्कृति प्रवर्द्धनका लागि सम्बन्धित सरोकारवालाको क्षमता बढाइने, क्राफ्ट सिटीको घोषणाअनुरूप विविध कार्यक्रम सञ्चालन गरिने भएको छ ।

चक्रपथ बाहिरको वडा र गाभिएको वडाको वार्षिक बजेट २ करोड ५० लाख रुपैयाँ तोकिएको छ । २ करोड ५० लाख पाउने वडामा १२, १६, १८, २० देखि २९ सम्म छन् । साविकको कार्यविनायक नगरपालिकामा रहेका सबै वडा, धापाखेल, सुनागुठीलगायतले क्षेत्रका वडाको विकासलाई प्राथमिकतामा राखिएको छ ।

पोखरा– पोखरा महानगरपालिकाले आर्थिक वर्ष २०७६/७७ का लागि ७ अर्ब ५४ लाख रुपैयाँको बजेट प्रस्तुत गरेको छ । चालुतर्फ २ अर्ब १५ करोड ५४ लाख रुपैयाँ र पुँजीगततर्फ ४ अर्ब ७० करोड ९९ लाख रुपैयाँ महानगरले विनियोजन गरेको छ ।

महानगरले संघीय सरकारबाट ३ अर्ब ३३ करोड ७८ लाख ८० हजार, गण्डकी प्रदेश सरकारबाट ४७ करोड ९६ लाख ८३ हजार र आन्तरिक आयबाट २ अर्ब ५० करोड २९ लाख १७ हजार रुपैयाँ प्राप्त हुने अनुमान गरेको छ । नपुग हुने ६८ करोड ५० लाख रुपैयाँमध्ये वैदेशिक ऋण तथा अनुदानबाट १० करोड, जनसहभागिताबाट ३६ करोड ५० लाख र चालु आर्थिक वर्षमा रहन जाने मौज्दातबाट २२ करोड रुपैयाँ ब्यहोरिने जनाइएको छ ।

नेपाल सरकारबाट प्राप्त हुने रकममध्येबाट वित्तीय समानीकरण अनुदानतर्फ ६० करोड २ लाख रुपैयाँ, ससर्त अनुदानतर्फ १ अर्ब १७ करोड २७ लाख, विशेष अनुदान १५ करोड, समपूरक अनुदानतर्फ १७ करोड ५० लाख, राजस्व बाँडफाँटबापत ४१ करोड ९९ लाख, सामाजिक सुरक्षामा ६० करोड, सडक बोर्डमा ३ करोड, सहरी स्वास्थ्य पूर्वाधारमा ५ करोड, सांसद विकास कोषबाट १२ करोड रुपैयाँ र प्रधानमन्त्री स्वरोजगार कार्यक्रममा २ करोड रुपैयाँ प्राप्त हुने अनुमान महानगरले गरेको छ ।

गण्डकी प्रदेश सरकारबाट वित्तीय समानीकरण अनुदानतर्फ २ करोड १४ लाख ४४ हजार, ससर्त अनुदान २ करोड, विशेष अनुदान १२ करोड, समपूरक अनुदान २० करोड र राजस्व बाँडफाँटतर्फ ३ करोड ८२ लाख ३९ हजार रुपैयाँ अनुदान प्राप्त हुने अनुमान महानगरको छ । उपमेयर मञ्जुदेवी गुरुङद्वारा प्रस्तुत बजेटमा सडक पूर्वाधारलाई प्राथमिकता दिइएको छ ।

सबैभन्दा धेरै रकम कनेक्टिङ सडकमा लगानी गरिएको छ । प्रशासनिक खर्चमा २ अर्ब १५ करोड ५४ लाख ४० हजार, विभिन्न कोषमा ४० करोड, संसद विकासका कोष कार्यक्रममा १४ करोड तथा विभिन्न विषयगत समितिको पुँजीगत खर्च ४ अर्ब ७० करोड ९९ लाख ६० हजार विनियोजन गरिएको छ ।

बजेट वक्तव्य प्रस्तुत गर्दै उपप्रमुख गुरुङले करको दायरा विस्तार गर्न आगामी आर्थिक वर्षलाई ‘महानगर कर अभियान वर्ष’ का रूपमा मनाउने बताइन् । महानगरपालिकाले प्रवाह गर्ने सेवासँग सम्पत्ति कर, बहाल कर, व्यवसाय कर र विज्ञापन करलाई एकीकृत रूपमा आबद्ध गर्ने नीति छ ।

महानगरले अन्डरग्राउन्ड पार्किङसहित नक्सापास गर्दा दस्तुरमा एक तलाको राजस्व छुट गरेको छ । भूकम्पपीडित लाभग्राहीमा परेका परिवारलाई एक हजार वर्ग फिटसम्मको घरलाई निःशुल्क नक्सापासको व्यवस्था मिलाएको छ । महानगरका पुरातात्त्विक महत्त्वका पुराना घर पुरानै शैलीमा बनाए ५० प्रतिशत राजस्व छुट र ग्रामीण पर्यटकीय क्षेत्रमा बन्ने भवनका लागि नक्सापास दस्तुरमा ५० प्रतिशत छुट, अपांगता भएका, पिछडा वर्ग तथा महिलाले व्यवसाय दर्ता गर्दा ३० प्रतिशत छुट, कृषिसम्बन्धी व्यवसायका लागि ३० प्रतिशत छुटको व्यवस्था गरेको महानगरले गरेको छ ।

फेवाताल संरक्षणका लागि सिल्टेसन ड्याम बनाउन ३३ करोड ७९ लाख रुपैयाँ छुट्याइएको छ । प्रत्येक वडामा फलफूल बगैँचा बनाउन तथा पार्कलाई व्यवस्थित गर्न १ करोड २० लाख रुपैयाँ विनियोजन भएको छ ।

विराटनगर– विराटनगरले आगामी आर्थिक वर्षका लागि ५ अर्ब १२ करोड ३० लाख ९० हजार ५ सय रुपैयाँको अनुमानित बजेट पेस गरेको छ ।

महानगर प्रमुख भीम पराजुलीले आयतर्फ आन्तरिक स्रोतबाट ५९ करोड ९८ लाख ९५ हजार, राजस्व बाँडफाँटबाट ७२ करोड ५९ लाख ४३ हजार ५ सय, संघीय र प्रदेश सरकार वित्तीय समानीकरण अनुदान ४७ करोड ८४ लाख ७० हजारको बजेट प्रस्तुत गरे ।

संघीय सरकारबाट ससर्त अनुदान विषयगत कार्यालयतर्फ ५८ करोड ८९ लाख, नेपाल सरकार समपूरक र विशेष अनुदान १२ करोड ५० लाख, संघीय सरकार ससर्त अनुदान ३९ करोड ५० लाख, वैदेशिक र अन्य संघसंस्थाबाट अनुदान २ करोड ३२ लाख ४० हजार, जनसहभागिताबाट ४ करोड ३५ लाख ४४ हजार, नगर विकास कोष ऋण सहयोग ११ करोड ५० लाख, आन्तरिक आय वृद्धिबाट २० करोड आय हुने महानगरको अनुमान छ ।

मझौला सहर एकीकृत सहरी वातावरणीय सुधार परियोजना/क्षेत्रीय सहरी विकास परियोजनातर्फ १ अर्ब ८२ करोड ८१ लाख ७८ आय अनुमान गरिएको छ । व्ययतर्फ प्रशासनिक खर्चमा ६४ करोड ९२ लाख ७ हजार, भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा २ अर्ब ५ करोड ३९ लाख, वातावरण तथा सरसफाइ, विपद्, सूचना तथा प्रविधि, सहकारी, पशु स्वास्थ्य व्यवस्थापन, कृषि तथा पशुपन्छी कार्यक्रममा १२ करोड ९५ लाख ८७ हजार ५ सय विनियोजन गरिएको छ । सामाजिक विकास, महिला तथा बालबालिका कार्यक्रमका लागि ३४ करोड ३८ लाख ८० हजार विनियोजन गरिएको पराजुलीले बताए ।

वीरगन्ज– वीरगन्ज महानगरपालिकाले आगामी आर्थिक वर्ष २०७६/०७७ का लागि ४ अर्ब ४८ करोड १३ लाख रुपैयाँको बजेट प्रस्ताव गरेको छ । महानगर प्रमुख विजय सरावगीले चालुतर्फ १ अर्ब २८ करोड २४ लाख र पुँजीगततर्फ ३ अर्ब ३ करोड ८९ लाख रुपैयाँ बजेट प्रस्ताव गरेका हुन् । वित्तीय व्यवस्थातर्फ ६ करोड रकम खर्च हुने अनुमान गरिएको छ ।

आगामी आर्थिक वर्षमा सबैभन्दा बढी पूर्वाधार विकास क्षेत्रमा २ अर्ब ९४ करोड २८ लाख ५८ हजार छुट्याइएको छ । आर्थिक विकास क्षेत्रमा २ करोड ३४ लाख ७० हजार, सामाजिक विकास क्षेत्रमा ७१ करोड ८२ लाख ७२ हजार र कार्यालय सञ्चालनतर्फ ७६ करोड ३४ लाख ६८ हजार रुपैयाँ विनियोजन गरिएको छ ।

महानगरले आगामी वर्ष सञ्चालन हुने मुख्य आयोजनामा ग्रामीण सहरी विकास परियोजना तथा मझौला सहर एकीकृत सहरी वातावरणीय सुधार आयोजनाका लागि २ अर्ब २८ करोड ४२ लाख २१ हजार, वडास्तरीय योजनाका लागि १९ करोड ७० लाख, समपूरक कोषमा २३ करोड १२ लाख ८ हजार, लक्षित कार्यक्रमका लागि १ करोड ५० लाख, तराई मधेस समृद्धि कार्यक्रममा १ करोड ४० लाखछुट्याएको छ ।

सडक बोर्ड कार्यक्रममा १ करोड ५० लाख, बहुक्षेत्रीय पोषण कार्यक्रममा २० लाख, सामाजिक सुरक्षा भत्तामा २० करोड, उज्यालो वीरगन्ज कार्यक्रमका लागि ३ करोड, शैक्षिक विकासतर्फ ५२ करोड ४१ लाख ६४ हजार र स्वास्थ्यतर्फ १० करोड ७५ लाख २७ हजार र जनसहभागितामा आधारित कार्यक्रमतर्फ ४ करोड बजेट व्यवस्था गरिएको छ ।

अनुमानित खर्चको स्रोतमध्ये संघीय सरकारको वित्तीय समानीकरणबाट ४४ करोड १४ लाख, राजस्व बाँडफाँटबाट २६ करोड ७४ लाख र ससर्त अनुदानबाट ६१ करोड २३ लाख प्राप्त हुने अनुमान गरिएको छ । प्रदेश सरकारबाट वित्तीय समानीकरणमा १ करोड १५ लाख ७३ हजार, ससर्त अनुदानतर्फ ३ करोड, राजस्व बाँडफाँटतर्फ सवारी साधनबाट ३ करोड १४ लाख ४ हजार, घरजग्गा रजिस्ट्रेसनतर्फबाट ६ करोड, सरसफाइ सेवाशुल्कबाट १ करोड ५५ लाख १८ हजार, नगर विकास अनुदानबाट २ अर्ब २० करोड ६५ लाख १० हजार १ सय ६०, नगर विकास ऋणबाट ७ करोड ७७ लाख ११ हजार ८ सय ३३, सडक बोर्डबाट १ करोड ५० लाख प्राप्त हुने अनुमान गरिएको छ ।

महानगरपालिकाले आगामी आर्थिक वर्षदेखि एकीकृत सम्पत्ति कर हटाई घर र घरले चर्चेको बढीमा दुई गुणा जग्गामा सम्पत्ति कर र खाली जग्गामा भूमिकर (मालपोत) लगाउने जनाएको छ ।

घर बहाल कर १२ प्रतिशतले लाग्दै आएकामा आगामी आर्थिक वर्षदेखि १० प्रतिशत मात्र लिइने छ । सवारी व्यवस्थापन शुल्क यथावत् कायम गर्दै निजी सवारी साधनमा पटके शुल्क हटाइएको छ । गैरसरकारी संघसंस्थालाई लगाइँदै आएको व्यवसाय कर खारेज गरी सूचीकृत शुल्क मात्र लिइने महानगरपालिकाले जनाएको छ ।

प्रकाशित : असार ११, २०७६ ०७:०३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

खर्चिलो बन्दै होली

रङको उल्लास
कान्तिपुर टिम

काठमाडौँ — मधेसमा उत्साहले मनाइने होली खर्चिलो बन्दै गएको छ । दसैंमा जस्तै नयाँ कपडा, मासु, मदिरा, मिठाई र मिष्ठान्न भोजनमा हुने खर्च अनुमानभन्दा बढी हुन थालेको छ ।

(१) रौतहटको चन्द्रपुर–८ स्थित मुसहर बस्तीमा शुक्रबार होली मनाउँदै धुमुस–सुन्तली,  (२) महोत्तरीको जलेश्वरमा होली खेल्दै स्थानीय महिला, (३) होली पर्वका बेला गाइने जोगिरा गाउँदै लहानका मारवाडी समुदायका युवाहरू र (४) जानकी मन्दिरमा बाँसुरी बेच्दै एक वृद्ध । तस्बिरहरू : शिव पुरी, रवीन्द्र उप्रेती, भरत जर्घामगर र सन्तोष सिंह 

यसपटकको होलीमा सर्लाहीका व्यवसायी सञ्जय पासवानले होलीका लागि भनेर ५० हजार बजेट छुट्याएका थिए । त्यत्ति बजेटले नपुगेर थप्नुपर्‍यो । उनले होलीमा कति खर्च हुन्छ भन्ने अनुमान गर्नै नसकिने बताए ।

गरिबले पनि होलीमा सकिनसकी खर्च गर्छन् । तराईको होलमिा मांसाहारीका लागि होलीमा माछा, मासु अनिवार्य छ । साकाहारीले पनि मिष्ठान्न भोजनमा धेरै खर्च गर्छन् । रङ लगाएर मनाइने होलीका लागि सेतो वस्त्र लगाउने चलन छ । सेतो वस्त्रमा सजिएका पुरुषलाई पत्नीले सुरुमै रङ हाल्दिन्छन् । राम सिताले होली खेलेकोलाई आदर्श मानेर पति पत्नीबीच रङ हाल्ने चलनलाई मधेसमा निरन्तरता दिइएको छ ।

हरेक जसो गाउँमा मान्ने गरिएको ब्रह्मदेव बाबाको मठबाट होलीको गीत गाउँदै रङ दल्न सुरु गर्ने चलन छ । शिक्षक तथा सामाजिक अभियन्ता रजनीकान्त झाले रोगव्याधि र प्राकृतिक प्रकोपबाट बच्न हरेक गाउँमा स्थापना गरिने ब्रह्म बाबाको मठबाट होली गीत गाएर रङको सुरुवात हुने गरेको बताए । ‘मुख्य गरी राम–सीताकै गीतबाट होली सुरु हुन्छ,’ उनले भने, ‘पति, पत्नी, देवर, भाउजू, भिनाजु, सालीबीच होली खेल्ने परम्परा छ ।’

पहाडमा भन्दा एक दिनपछि खेलिने होली वर्षभरिको मनको मैला फाल्ने चाडका रूपमा पनि मधेसमा स्थापित भएको छ । मनमुटाव र बोलचाल बन्द हुनेबीच पनि होलीका बेला रङ दलादल हुन्छ । होली गीत गाउँदै आसपासका हरेक घरमा पुगेर रङ दल्दै खानपिन गर्नै चलन छ । आधुनिकतासँगै होलीलाई खाने पिउने पर्वका रूपमा लिन थालिएको झाले बताए । उनका अनुसार तीन पुस्ताबीच फरक होली हुन थालेको छ ।

बालबालिका पिचकारीमा, युवा खानपानमा र वयस्कले रङ दलेर होली मनाउने गरेका छन् । होलीका बेला सानाले ठूलाको खुट्टामा अबिर राखेर आशीर्वाद थाप्ने गर्छन् । ठूलाले सानालाई रङ दल्छन् । सांस्कृतिक मर्यादालाई कायम राख्दै होली मनाउने चलन परम्परादेखि नैरहेको झाले बताए । रामायणकालकै कथाका गीत होलीमा गाउँछन् । युवापुस्ताले परम्परागत होली बिर्सिंदै गएका छन् । पासवानले होली मनमुटाव बिर्सिएर रमाइलो गर्ने चाडका रूपमा बुझेको बताए । ‘वर्षभरि अनेक कारणले हुने मनमुटाव होलीका बेला खत्तम हुन्छ,’ उनले भने, ‘शरीरको मात्र नभएर मनको मैलो पनि होलीका बेला छुट्छ ।’

रङ लगाएपछि खानपान अनिवार्य मानिन्छ । खाना नखाएसम्म रङ दलेको पूर्ण नहुने मान्यता छ । पासवानले मदिरा र मासुमै बढी खर्च हुने गरेको बताए । ‘ऋण गरेर पनि महँगा मदिरा र ठूलो खसी काट्ने चलन छ,’ उनले भने, ‘मित्र मिलन र आफन्तको जमघट हुने अवसर भएकाले हरेकले मन खोलेर खर्च गर्छन् ।’

मधेसमा होलीका दिन सवारीसाधन निकै कम चल्छन् । हरेक व्यक्ति होली मान्न व्यस्त हुने गरेकाले सार्वजनिक सवारी लगभग बन्द नै हुन्छ । युवा उद्यमी सुरेन्द्र पासवानले होलीका बेला कसैले मधेस बन्द आह्वान गरे सफल हुने बताए । ‘निजी सवारी पनि चलाउने चालक पाइँदैन,’ उनले भने, ‘सबैभन्दा बढी रमाउने चाड नै होली बनेको छ ।’

मिश्रित बसोबास भएको ठाउँमा पहाड र मधेसको दुवै होली मनाउने चलन छ । सुरेन्द्रले दुवै दिन होली खेलेको बताए । ‘यसलाई अवसरका रूपमा लिनुपर्छ,’ उनले भने, ‘दुई दिन होली मनाउन माउने विरलैमा हामी पर्छौं ।’ पहाडी समुदाय पनि मधेसको होलीमा उत्तिकै रमेको हुन्छ । उद्योग वाणिज्य संघ नवलपुरका अध्यक्ष सुशील चालिसेले मधेसको होली बढी रमाइलो हुने गरेको बताए ।

जोगिरा गाउँदै मारवाडी युवा
होली पर्वको बेला गाइने लोपोन्मुख जोगिरालाई जीवन्त राख्न लहानका मारवाडी युवाहरू सक्रिय भएका छन् । होली पर्वको आगमनसँगै गाइने जोगिरा गीत लोपोन्मुख हुन थालेपछि मारवाडी युवाहरूले शुक्रबार लहानका घरदैलोमा पुगी जोगिरा गाउँदै मृदङ्गको तालमा नाचेर मनाएका छन् ।

मिथिला संस्कृतिमा होली पर्वका बेला गाइने मौलिक जोगिरा गीतमा पाइने मिठासलाई विशेष मनोरञ्जनका रूपमा लिइन्छ । ‘हामीले जोगिराको सम्पूर्ण रूपले वाचन गर्न त सक्दैनौं तर यस्तो बेला हराइरहेको होलीको मौलिकतालाई पुन: फर्काउन सकिन्छ भन्ने सन्देश भने दिन खोजिरहेका छौ’ं, मारवाडी युवा मञ्चका अध्यक्ष विकास सारडाले भने, ‘आगामी होलीका बेला जोगिराको प्रतियोगिता नै गराउने योजना मञ्चको छ ।’

तराई–मधेसमा प्रचलित होलीमा गाइने मौलिक गीत ‘जोगिरा सररर’ लोप हुँदै गएपछि यसको संरक्षणमा लागिपरेको उनले बताए । ‘बाहिर पढ्न गएको बेला क्याम्पसमा साथीसंगीले जोगिराको बारेमा सोध्छन् तर आफूलाई यसबारेमा धेरै कुरा थाहा नहुँदा उनीहरूसँग पञ्छिनुपर्ने बाध्यता आइपर्छ,’ जोगिराको टिममा रमाइरहेका मारवाडी युवा सोनु खेतानले भने, ‘त्यसैले यसपालिको होलीदेखि जोगिराको संरक्षण गर्न र मिथिला संस्कृतिलाई केही मात्रामा भए पनि टेवा दिने प्रयास गरेका हौं ।’

होली पौराणिक कथा र ऐतिहासिक सन्दर्भहरूसँग गाँसिएको रातो रङको बाहुल्य भएको पर्व हो । रातो रङलाई मानिसको उल्लास, खुसियाली र विजयको प्रतिकका रूपमा लिइन्छ । यो रङप्रतिको मानिसको आकर्षण नैसर्गिक मानिन्छ । हिमाल, पहाड, तराईका विभिन्न ठाउँ र जातिमा फरकफरक तरिकाले हर्षोल्लासपूर्वक मनाइने होली पर्व ऐतिहासिकअभिलेखमा लिच्छविकालदेखि सुरु भएको पाइन्छ । होली खेल्ने अबिर र विभिन्न फूल तथा जडीबुटीबाट बनेका रस र रङले चर्मरोग निवारण र शीतकालमा उत्पन्न हुने सामान्य रोग निको पार्ने, होली खेलपछि साँझमा बालिने विभिन्न दाउराको आगोको रापले वातावरणमा भएका कीटाणु नाश हुने हुँदा स्वास्थ्य रक्षामा धेरै उपयोगी मानिन्थ्यो ।

तर अहिले त्यस्तो अवस्था रहेन । बजारमा अनेक थरी हानिकारक केमिकल प्रयोग गरी रङ खेलिन्छ त्यसले शरीरलाई हानि गरेको पाइन्छ । ‘अचेल होली विकृत रूपको मनोरञ्जनात्मक पर्वका रूपमा मनाउने चलन विकसित हुँदै गएको छ, जसले गर्दा होलीको मौलिकता, पौराणिकता मेटिने खतरा बढ्दो छ,’ समूहमा होलीमा रमाएका सौरभ अग्रवालले भने, ‘होली पर्वको मौलिकता जोगाउन प्रत्येक घर घरमा समूहमा जोगिरा गाउँदै सभ्य तरिकाले होली खेलेर यसको तत्त्व र विशेषतालाई निरन्तरता दिनै प्रयास गरेका छौं ।

फागुको पीडादायक पक्षलाई उन्मूलन गरी फागुलाई लतपत्याएर होइन, राम्रोसँग शृंगार गरी होली पर्व मनाउनुपर्छ ।’ मारवाडी युवाहरूको जोगिरा संरक्षणको अभियानलाई लहानका प्रबुद्ध वर्गले सराहना गरेका छन् । समाजशास्त्रीहरूका अनुसार संस्कार, संस्कृति, इतिहास, पुराण बोकेको यो पर्व भावनात्मक हुन सकेको छैन । एक दशक अघिसम्म यो भावनात्मक पर्वको रूपमा लिइन्थ्यो ।

लहान क्याम्पसका समाजशास्त्र एवं मानवशास्त्रका उपप्राध्यापक सोभितलाल चौधरी सत्य, त्रेता, द्वापर र कलियुगका पौराणिक पक्ष र विभिन्न ऐतिहासिक चरण तथा पाटासँग आबद्ध यो पर्वको व्यापकताले होलीको महत्त्वलाई प्रस्ट्याउने बताउँछन् । ‘तर युवापुस्तामा आएको विचलनले यसको मौलिकतामाथि प्रहार हुँदै गएको छ, यो गम्भीर चिन्ताको विषय हो,’ उनले भने, ‘होली विकृत र कुरूप बनाइनुहुन्न यस पर्वलाई भावनात्मक बनाउनैपर्छ, मारवाडी युवाको सक्रियता सराहनीय छ ।’ उनका अनुसार होली पर्व भक्त प्रल्हादको कथासँग पनि जोडिएको छ । मूलत: मिथक नै भए पनि भक्त प्रह्लादजस्तै चरित्र र दृढविश्वास भएका युगपुरुष नेपालको राजनीतिक क्षेत्रमा खाँचो देखिन्छ । मट्का फोड र जोगिरा होली पर्वको सांस्कृतिक धरोहरहरू भएकाले मिथिला संस्कृतिमा जोगिराबिना होली पर्वको रौनकता नझल्कने भएकाले यसको जगेर्नाका लागि पनि यसपटक सक्रिय भएको मारवाडी युवा राहुल शर्माले बताए ।

वर्तमान समयमा होली अथवा फागुपर्वको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वप्रति आँखा चिम्लिएर विकृत रूपको मनोरञ्जनात्मक पर्वका रुपमा मनाउने चलन क्रमश : विकसित हुँदै गइरहेकाले पनि आफूहरू यसको मौलिकतालाई जोगाउन जोगिरा संरक्षण अभियानमा सक्रिय भएको उनले बताए । एक–अर्काप्रति आत्मीयता प्रदर्शन गरेर रङ दल्दै मनोरञ्जन गर्ने पर्व हिजोआज अरूलाई दु:ख र पीडा दिएर आम्तसन्तुष्टि लिने परपीडक पर्वमा परिणत हुँदै गएको प्रति मारवाडी युवाहरूले यसपटक जोगिरा सररर गाएर नयाँ सन्देश दिएका छन्, ‘जोगिरा सररर...’
कौन तालपर ढोलक बजे, कौन ताल मृदंग
कौन तालपर गौरिया नाचे, कौन तालपर हम
‘जोगिरा सररर...’

प्रकाशित : फाल्गुन १९, २०७४ ०८:१४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT