४ भूकम्प बेहोरेका सम्पदा

प्रदीप मेन्याङ्बो, रमेशचन्द्र अधिकारी

सुनसरी र धनकुटा — श्री ३ जंगबहादुर राणाको उदयलगत्तै साबिक धनकुटाको मौनाबुधुक (चौबिसे गाउँपालिका–७) का अदलसिंह चेम्जोङ काठमाडौं उपत्यकातिर लागेका थिए ।

धनकुटा बजारमा रहेको ५२ ढोके दरबार र चौबिसेस्थित दुई सय वर्ष पुरानो चेम्जोङ वंशको घर ।

उनलेजंगबहादुरलाई भेट्न खोज्नाको एउटै कारण थियो–आफ्नो काँचो इँटा प्रयोग गरेर बनाइएको घरमा खरको साटो झिंगटीको छानो लगाउन अनुमति लिनु । नभन्दै अदलसिंहले जंगबहादुरको दर्शन पाए र अनुमति पनि । यति काम पूरा गर्न उनलाई झन्डै एक वर्ष लाग्यो ।

अदलसिंह घर फर्कंदा उनका ६ दाजुभाइबीच अंशबन्डा भइसकेको रहेछ । दाजुभाइ नै छुट्टिएपछि उनले झिंगटी छानो लगाउने विचार नै त्यागिदिए । उनका बाबुबाजेलाई राजा रणबहादुर शाहले सुवाङ्गी (सुब्बा पद) दिएकाले अदलसिंह पनि ‘सुब्बा’ कहलिएका थिए ।

घर निर्माण भएको ठ्याक्कै मिति थाहा नभए पनि संवत् १९०३ मा आएको भूकम्पलाई यही घरले थेगेको अदलसिंहका सातौं पुस्तामा पर्ने कृष्णगोविन्द (केबी सर) ले बताए । यो हिसाबले पनि घर निर्माण भएको १ सय ७५ वर्षभन्दा बढी हुन जान्छ । जंगबहादुर राणा श्री ३ बन्नुअघि नै यो निर्माण भइसकेको हिसाबमा यो घरको आयु झन्डै २ सय वर्ष पुगेको देखिन्छ ।

राणा प्रधानमन्त्रीले दिएको अनुमति कागजसँगै चेम्जोङ वंशका अरू महत्त्वपूर्ण दस्तावेज पनि संवत् १९९० को भूकम्पमा परेर नष्ट भए । घर भने जस्ताको तस्तै रहिरह्यो । यो घरले संवत् १९०३, १९९०, २०४५ र २०७२ को भूकम्पसमेत बेहोरिसकेको छ ।

ढुंगे जगमाथि काँचो इँटाको गारोले बनाएको यो घरको दलिन र खांँवा खप्ट्याएर (डबल) लगाइएका छन् । दुईतले घरभित्र एकसाथ कम्तीमा ८० सदस्य अटाउन सक्छन् । दुई फुट चौडाको गारो र घर वर्गाकार भएकाले विनाशकारी भूकम्प थेग्न सकेको हुन सक्ने कृष्णगोविन्दले बताए । घर निर्माणमा प्रयोग गरिएका काठ सखुवाजस्तै देखिन्छन् ।

तत्कालीन समयमा ‘सुवाङ्गी’ पाएका चेम्जोङहरूले बसेर छलफल गर्ने, कागजपत्र लेख्ने, पाहुना आउँदा स्वागत गर्ने फराकिलो सिकुवासमेत बनाएका छन् । चेम्जोङ पुर्खाहरू सातौं शताब्दीदेखि हालको चौबिसे आसपासमा बस्दै आएकाले उनीहरूले बनाएका सांगुरीगढी, बोधेयक (पधे–लिम्बू भाषामा सालक बढी पाइने क्षेत्र–अप्रभंश भएर बोधे), हाम्बेक राजाको दरबार सबै इतिहासका पानामा हराएका छन् । यद्यपि, चेम्जोङ वंशका अदलसिंह र उनका भाइहरूले बनाएको घर भने ऐतिहासिक धरोहरका रूपमा उभिएकै छ ।

खरले छाएको छानो पुरानो भएर पानी चुहिन थालेपछि १५ वर्षअघि चेम्जोङ परिवारले एकपटक छाएका थिए । चेम्जोङ वंशको ऐतिहासिक र पुरातात्त्विक महत्त्वको घर भएकाले फेरि जीर्णोद्धार गर्न आफूहरू लागिपरेको चेम्जोङ वंशकै भगिराजले बताए ।

मौनाबुधुक घर भए पनि धरानमै व्यापार व्यवसाय गरेर स्थायी रूपमा बस्दै आएका भगिराजले भने, ‘कतिपय पुराना चिज फालिन्छन्, हामी बेवास्ता गर्छौं तर यो घरले लिम्बूवानको इतिहास बोकेको छ भनेर भर्खर थाहा हुँदैछ ।’ उक्त घरको कुनै पनि बनावट नबिगारी जीर्णोद्धार गरेर संग्रहालय बनाउन सकिन्छ कि भनेर पनि सल्लाह भइरहेको भगिराजले बताए । उक्त घर हाल अदलसिंहपछिको छैटौं पुस्ता भगिश्वर चेम्जोङको अंशमा परेको छ ।
५२ ढोके दरबारमा 'अंशबन्डा’
बजारको मध्यभागमा इँटाले बनेको एउटा पुरानो भवन छ । चारैतिर ढोका, कलात्मक शैली र पुरानो संरचनाले त्यसको ऐतिहासिक महत्त्वको झल्को दिन्छ । भूकम्पका कारण र उचित संरक्षण अभावमा जीर्ण देखिने उक्त भवन ५२ ढोके दरबारका रूपमा परिचित छ । धनकुटा–६ स्थित डेढ शताब्दी पुरानो भवनमा ५२ ढोका छन् ।

राणा प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेरको पालामा बनेको भवन राजा त्रिभुवनका सौतेनी झाइ यक्षविक्रम शाहका लागि निर्माण गरिएको थियो । यक्षवित्रमलाई दलबल र सानसम्पत्तिसहित सरकारी सुविधा दिएर राजधानी निकाला गरिएको थियो । उनलाई धनकुटा पठाइने क्रममा दरबारसमेत बनाएर बसोबास गराइएको इतिहासविद् प्राध्यापक गोपालबहादुर भट्टराईले बताए ।

यक्षविक्रमलाई हालको परिचय होटल छेउदेखि निशान मन्दिर र भीमसेन हनुमान गुठी क्षेत्रको महत्त्वपूर्ण जग्गा सरकारी तबरबाट उपलब्ध गराइएको थियो । शाही परिवारले नारायणहिटीमा राजालाई गोढधुवा, टीकाभेटी, सलामीभेटी, साउने, फागुलगायतका रकम बुझाउनुपर्थ्यो ।

राजालाई सर्वसाधारणबाट दर्शनभेट गर्ने सुविधा पनि थियो । इँटालाई मास र चुनाले जोडेर भवन निर्माण गरिएको थियो । झिंगटीको छानो, फराकिलो चोक, चारैतिर झ्यालैझ्यालले सजिएको दरबार आफैंमा आकर्षक शैलीको थियो । यो दरबार व्यक्तिगत रूपमा रहेकाले यक्षविक्रमका खलकले अंशबन्डा गर्दै आएका छन् । ३६ इन्च बाक्लो गारो लगाएकाले कैयौं ठूला भूकम्पलाई समेत धानेको स्थानीयको भनाइ छ ।

५२ ढोके दरबार माक्र लामो समय यक्षवित्रमका सन्तान श्यामराजा शाह लगायतले अंशको आधारमा भोगचलन गर्दै आएका छन् । यद्यपि दरबारको एउटै भवन पनि अंशका आधारमा बाँडिएपछि अब यसको अस्तित्व लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको स्थानीय बताउँछन् ।

केही वर्ष पहिलेसम्म सग्लो अवस्थामा रहेको दरबार पछिल्लो अवस्थामा आधा भाग बिक्री भइसकेको छ । स्थानीय एक निजी विद्यालय रहेको आधा झाग दरबार व्यक्तिको नाममा बित्री भएको छ । अंशबन्डा गरिएकाले दरबार आधा खण्ड बिक्री गरिएको श्यामराजा बताउँछन् । ‘व्यक्तिगत सम्पत्ति भएकाले बिक्री हुनु स्वाभाविक हो,’ उनले भने, ‘संरक्षण गर्न भने जरुरी छ ।’

उक्त भवनको झिंगटी हटाएर हाल जस्ताले छाइएको छ । कतिपय ढोका पर्खाल लगाएर बन्द गरिएको छ । बिक्री गरिएको भवनको आधा भागमा गाँसेर टहरा र सटर बनाइँदा यसको मौलिकता लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ ।

विद्यालयले खरिद गरेपछि पुरातत्त्व विभागमा संरक्षणका लागि पहलसमेत गरिएको प्रिन्सिपल केशव श्रेष्ठले बताए । यस्तै, संरक्षणका लागि स्थानीय प्रशासन र पुरातत्त्व विभागमा जानकारी गराउँदासमेत उचित चासो जान नसकेको स्थानीय नगेन्द्रभक्त श्रेष्ठले गुनासो पोखे ।

पुरातत्त्व विभागले गरेको सोधअनुसन्धानमा राणाकालीन वास्तुकलामा निर्माण भएको १३७ वर्ष पुरानो यो दरबार २०७२ को भूकम्पबाट ‘सामान्य क्षति मात्रै भएको’ पुष्टि भइसकेको छ ।

यो भवन भत्काउन खोजेको थाहा पाएपछि विभागले स्मारकका रूपमा रहेको यस्तो भवन आफूखुसी भत्काउन नहुने प्रावधान प्राचीन स्मारक संरक्षण ऐन, २०१३ मा रहेको उल्लेख गर्दै मर्मत/सम्भार, जीर्णोद्धार गर्न निर्देशन दिइसकेको छ ।

प्रकाशित : वैशाख १५, २०७६ ०८:२२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

श्रीलंकामा विस्फोट घटना : अमारासँग सरकारले माग्यो क्षमा

एजेन्सी

कोलम्बो — श्रीलंकाली सरकार र प्रहरीले अमारा मजिदलाई गल्तीले कोलम्बोमा भएको आत्मघाती विस्फोटमा संलग्न रहेको भनिएको इस्लामिक स्टेट (आईएस) सम्बद्ध भनेकोमा क्षमायचाना मागेको छ । 

फेब्रुअरी २०१५ मा अमेरिकाको म्यारिल्यान्डस्थित टाउसन हाई स्कुलमा जीव विज्ञानको कक्षामा बसेकी अमारा मजिद ।फाइल तस्बिर : एपी

गल्तीले त्यसो भनिएको जनाउँदै सरकारले प्रहरीले क्षमा मागेको हो । अमेरिकास्थित ब्राउन युनिभर्सिटीकी विद्यार्थी अमारामाथि संदिग्ध आरोप लगाएपछि श्रीलंका विस्फोटमा संलग्नहरूको पत्ता लगाउन सरकार र प्रहरी चुकेको पुष्टि हुन्छ ।

श्रीलंका घटनामा प्रहरीले एकपछि अर्को गल्ती गर्दै आएको छ । त्यसको व्यापक आलोचना पनि भइरहेको छ । श्रीलंकाली राष्ट्रपतिले प्रहरी र सेना प्रमुख घटनामा चुकेको भन्दै राजीनामा मागेको थियो । त्यसलगतै प्रमुखहरूले राजीनामासमेत दिइसकेका छन् ।

अमाराको बारेमा त्यहाँको सुरक्षा निकायले अर्को गल्ती गर्‍यो । उनको नाम ‘वान्टेट’ सूचीमा रहेको सूचना सम्प्रेषण गरियो । यो जानकारी अमारासम्म पुगेपछि उनलेट्वीटमार्फत आफ्नो संलग्नता नरहेको प्रस्ट्याइन् । बिहीबार ट्वीट गरिन्, ‘आज बिहान मलाई थाहा भयो कि श्रीलंका सरकारले गलत तरिकाले आइतबार झएको आक्रमणमा इस्लामिक स्टेटसँग सम्बद्ध रहेको संदिग्ध आत्रमणकारीका रूपमा मेरो पहिचान गरेको छ । कस्तो बिहानी रहृयो यो ।’

अमेरिकामा बसोबास गर्ने उनी ‘द फरेनर्स’ पुस्तककी लेखिका पनि हुन् । यो पुस्तक विश्वभर मुस्लिमका लागि व्याप्त ‘स्टिरियोटाइप’ (मुस्लिमहरूलाई एउटै ढाँचा र छविमा फिट भएको मानसिकता) तोड्ने विषयमा केन्द्रित छ । यो किताबकै आधारमा आफूमाथि लगाइएको लान्छनाबाट उनी अत्यन्तै दुःखित र आक्रोशितसमेत बन्न पुगिन् ।

उनले लेखेकी छन्, ‘यो आरोप पूर्णतः झूटो र गलत हो । म स्पष्ट शब्दहरूमा भन्छु, हाम्रो समुदायलाई पहिलेदेखि नै कडा निगरानीसँग जुझ्नु परिरहेको छ । मलाई थप झूटो आरोप र जाँचको आवश्यकता छैन । कृपया मलाई यो भयानक आक्रमणसँग जोड्न बन्द गर्नुस् । अगामी दिनहरूमा यस्तो सूचना सम्प्रेषण गर्नुअघि धेरै मिहिनेत गर्नुहोला किनभने यसबाट कसैको परिवार र समुदाय निर्मम रूपमा पीडित हुन सक्छन् ।’

अमाराको यो ट्वीटपछि श्रीलंकाली प्रहरीले एउटा वक्तव्य जारी गर्दै उनको फोटोसहितआफ्नो गल्तीका लागि क्षमायाचना गर्दै भनेको छ, ‘यो तस्बिरमा देखिएकी महिला खोजी (वान्टेट) मा छैनन् ।’ ‘द हिजाब प्रोजेक्ट’ को सुरु गरेपछि अमारा १६ वर्ष उमेरमै चर्चामा आएकी हुन् । यो परियोजनामार्फत उनले मुस्लिम र गैरमुस्लिम महिलालाई हिजाब (बुर्का) लगाउने र यसको अनुभवबारे सामाजिक सञ्जालमा सेयर गर्न अनुरोध गरेकी थिइन् ।

उनी साहसी र निर्भय एक्टिभिस्ट हुन् । अमेरिकामा डोनाल्ड ट्रम्पको चुनावी अभियानका ताकाका उनले ट्रम्पलाई खुलापत्रसमेत लेखेकी थिइन् । ‘मैले आफ्नो जीवनको मिसन तपाईंजस्तो व्यक्तिले फैलाएको घृणाहरूलाई समाप्त पार्ने र मुस्लिमसँग जोडिएका गलत धारणाहरूलाई ठाडो चुनौती दिनेलाई बनाएकी छु,’ अमाराको पत्रमा उल्लेख छ ।

सुरक्षा कारबाहीमा १५ मारिए
कोलम्बो (एएफपी)– श्रीलंकाको पूर्वी क्षेक्र काल्मुनाईमा सुरक्षा कारबाहीमा १५ जना मारिएका छन् । कारबाहीमा मारिएकाहरूका ५ बालबालिका र तीन महिलासमेतछन् । सुरक्षा निकायले गरेको सुरक्षा कारबाहीका त्रममा श्रीलंकामा १५ जना मारिएका छन् ।

शंकास्फद व्यक्ति लुकेर बसेको सूचना आधारमा सुरक्षाकर्मीले घेरा हालेर आत्रमण सुरु गरेपछि दोहोरो भिडन्त भएको थियो । मृत्यु भएकाहरूमा जिहादी पनि रहेको जनाइएको छ । प्रहरीका अनुसार आक्रमणकारीले आत्मघाती विस्फोट गराएका थिए ।

प्रकाशित : वैशाख १५, २०७६ ०८:१९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्