बस्तीमा ठडिँदै घरहरू

अनिश तिवारी

सिन्धुपाल्चोक — त्रिपुरासुन्दरी गाउँपालिकाका पिस्कर, तौथली, टेकानपुरलगायत गाउँ चार वर्षअघिसम्म दुर्गम मानिन्थे । नेवारको पुरानो थातथलो थियो, तौथली । यो गाउँ अहिले भव्य बजारमा परिणत भएको छ । ‘त्यतिखेर झुपडी थिए । भूकम्पपछि यहाँको वातावरण एकैपटक परिर्वतन भयो, अहिले भव्य र सुन्दर बस्तीमा परिणत भएको छ,’ तौथलीका वडाध्यक्ष विष्णुभक्त श्रेष्ठले भने । 

सिन्धुपाल्चोकको जुगल गाउँपालिका ७ स्थित हगाममा भूकम्पपछि पुनर्निर्माण भएको बस्ती । तस्बिर : अनिश/कान्तिपुर

भूकम्पले ध्वस्तै पारेको थियो, हेलम्बु, पाँचपोखरी र थाङपाललगायत गाउँलाई । पर्यटकीय क्षेत्रका रूपमा चिनिने यी गाउँहरू पनि अहिले चिटिक्क बनेका छन् । ‘भूकम्पले यहाँको अवस्था ज्यादै नाजुक थियो, अब बदलिइसकेको छ,’ हेलम्बु गाउँपालिका शेर्माथानका टसी लामाह्योल्माले भने ।

जुगल गाउँपालिकाको तेम्बाथान रंगीन जस्तापाताका घरले सजिसकेको छ । ‘यहाँका अन्य समस्या जे भए पनि पुनर्निर्माणले भने यहाँको अवस्था बदलिएको छ,’ तेम्बाथानका कामी शेर्पाले भने । भूकम्पपछि टहरा र पालले छोपिएको गाउँ अहिले सुन्दर बस्तीमा फेरिएको छ । ‘केहीले सिमेन्ट र इँटाको घर बनाएका छन् । अधिकांशले भने ढुंगामाटोकै घर बनाएका छन्,’ जिल्ला आयोजना कार्यान्वयन इकाईका प्रमुख सन्तोष निरौलाले भने ।

'आफ्नै गाउँ फर्किआएँ’
राजधानी काठमाडौंलगायत विभिन्न ठाउँहरूमा विस्थापित भएका स्थानीय बासिन्दा गाउँ चिटिक्क बनेपछि धमाधम फर्किन थालेका छन् । ‘चार वर्षमै हाम्रो गाउँ बजार जस्तै बनिसकेछ, काठमाडौं बसेर के काम ?’ २५ वर्षपछि थातथलो फर्किएका जुगल गाउँपालिका ७ का बजिरसिंह तामाङले भने । भूकम्पमा उक्त गाउँका ५७५ घर एकैपटक भत्किएका थिए । भागाभाग हुँदा ८६ जनाले ज्यान गुमाएका थिए ।

जुगल गाउँपालिका ७ हगामका वसन्त तामाङ पनि गाउँ फिरेका छन् । ‘हामीजस्तै ४० परिवार गाउँमै फर्केका छौं, सबै सुविधा पुगेपछि अन्य स्थानमा किन बस्नु ?’ उनले प्रतिप्रश्न गरे । जुगल गाउँपालिकाका हगाम, अझै पनि सडक नपुगेको तेम्बा थानमा पनि आफ्नै घर फर्कने भूकम्पपीडित परिवारको संख्या बाक्लिँदै गएको छ ।

ऋण लिएर घर
जिल्लाका अधिकांश भूकम्पपीडितले ऋण गरेर भए पनि आवास निर्माण सम्पन्न गरेका छन् । २४ प्रतिशतसम्म चर्को ब्याजमा ऋण लिएर भए पनि आवास ठड्याउने धेरै छन् । विदेशको कमाइले घर बनाउने पनि उत्तिकै छन् । जिल्लाको पूर्वी भेगको भोटेकोसी गाउँपालिकाको लिस्तीकोटका पासाङ शेर्पा भने घर बनाउँदा लिएको ऋण तिर्न विदेश जाने तयारीमा जुटेका छन् ।

‘नेपालमै बसेर यत्रो ऋण तिर्न सकिँदैन, त्यसैले विदेश गएर भए पनि तिर्ने तरखरमा छु, घर नबनाई सुख पाइँदैन,’ उनले भने । भूकम्पमा लिस्तीकोटमा मात्रै हजारभन्दा बढी घर भत्किँदा ६३ जनाको मृत्यु भएको वडाध्यक्ष मुके शेर्पाले बताए । ‘घर त एकदमै बेजोड बनेका छन् तर सरकारले दिएको अनुदानमा ऋण थप्दा अब कसरी तिर्ने भन्ने समस्या छ,’ उनले भने ।

भोटेकोसी गापा मार्मिङकी सुनमाया तामाङले आवास निर्माण सक्नका लागि भए पनि बिदेसिने तरखरमा रहेको सुनाइन् । ‘घर बनाएकै तीन लाख ऋण छ, त्यही तिर्नका लागि विदेश जाँदै छु,’ उनले भनिन् । तिब्बतसँग जोडिएका सीमावर्ती गाउँका अधिकांश भूकम्पपीडितलाई ऋण तिर्नकै लागि विदेश जाने बाध्यता आइलागेको छ ।

गति लिँदै सदरमुकाम
सदरमुकाममा भूकम्पपछिको पुनर्निर्माणले तीव्रता पाएको छ । चौतारा सागाचोकगढी नगरपालिकामा मात्रै ८३ प्रतिशत घर बनिसकेको जिल्ला आयोजना कार्यान्वयन इकाईले जनाएको छ । ‘सदरमुकाम पुनर्निर्माणमा भन्दा पनि भोटेकोसी गापा भने पछाडि छ । त्यहाँ ४३ प्रतिशत मात्रै काम भएको छ,’ जिल्ला आयोजना कार्यान्वयन इकाईका प्रमुख निरौलाले भने ।

चौसागढी नगरमा १३ हजार ९ सय घरधुरी क्षति भएकामा ९ हजार ९ सय १२ घर बनिसकेको उनले सुनाए । भोटेकोसीमा ४ हजार २ सय २६ लाभग्राही छन् । तीमध्ये १ हजार ८ सयले मात्रै घर निर्माण गरेका छन् । त्यसैगरी हेलम्बु गाउँपालिकामा ५ हजार ४ सय २२ भूकम्पपीडित छन् ।

त्यहाँका ३ हजार ९ सय ४३ ले घर बनाएका छन् । पाँचपोखरी थाङपालमा ७ हजार ३ सय ५९ पीडितमध्ये ३ हजार ७ सय १८ परिवारले घर बनाएका छन् । जुगल गाउँपालिकामा ५ हजार ६ सय ६६ मध्ये ४ हजार ९६ ले आवास बनाइसकेका छन् ।

एकीकृत बस्तीको लहर
मेलम्ची नगरपालिकाको गिरानचौरमा धुर्मुसुन्तलीको एकीकृत बस्तीझैं जिल्लाका विभिन्न स्थानमा त्यस्ता बस्ती बनाउने चटारो चलेको छ । चौतारा सागाचोकगढी नगरपालिका ११ झ्याडी टोलमा अभिनेत्री श्वेता खड्काको पहलमा ५६ माझी परिवारका लागि एकीकृत बस्ती बनेको छ । इन्द्रावती गाउँपालिका ११ बिस्देउटारमा ओरेक नेपालले सुविधा सम्पन्न आवास ठड्याएको छ ।

त्यसबाहेक जनहित ग्रामीण सेवा समिति र अक्सफामको सहयोगमा हेलम्बु गाउँपालिकाको तेम्बाथानमा १९ परिवारका लागि ह्योल्मो एकीकृत बस्ती तयार भइसकेको छ ।

स्थानीयको समन्वयमा अझै मेलम्ची नगरपालिकामा नम्डोडोलिङ एकीकृत बस्ती, जरायोटार एकीकृत बस्ती, थाक्ले गरी ३ वटा एकीकृत बस्ती निर्माणाधीन छन् । स्थानीयको पहलमा केही स्थानमा एकीकृत बस्तीको प्रयास पनि गरिएको छ ।

सरकारी अनुदान, सामाजिक संघसंस्था र व्यक्तिगत लगानीमा सिन्धुपाल्चोकमा ६१ हजार घर निर्माण भएका छन् । भूकम्पअघिका झुपडी र साधारण प्रकृतिका घरहरू हेर्दाहेर्दै एकै स्वरूपका र सुविधायुक्त बनेका छन् । बस्तीहरू चिटिक्क र निकै आर्कषक देखिन्छन् । पुनर्निर्माणपछि गाउँको मुहार फेरिँदै गएको छ ।

पछिल्लो तथ्यांकअनुसार ८८ हजार २ सय ४९ भूकम्पपीडितमध्ये ६१ हजारले आवास ठड्याइसकेका छन् । गैरसरकारी संस्थाको सहयोगमा झन्डै ५ हजार घर बनेको जिल्ला आयोजना कार्यान्वयन इकाईले जनाएको छ ।
भूकम्पलगत्तै तत्कालीन जिल्ला दैवी प्रकोप उद्धार समितिले ६६ हजार घर (९५ प्रतिशत) भत्किएको तथ्यांक सार्वजनिक गरेको थियो । पीडितले आफूहरू छुटेको भन्दै गुनासो गरेपछि घरको संख्या थपिँदै गएको छ ।

३ नगरपालिका र ९ गाउँपालिका धेरै ठाउँ सडक सञ्जालसँग जोडिएपछि पुनर्निर्माण सहज भएको हो,’ जिल्ला इकाई प्रमुख निरौलाले जानकारी दिए । अहिले पनि छुट भएका घर बनाउनका लागि प्राविधिक खटाइएको छ । पहिरोको जोखिममा रहेका केही स्थानबाहेकमा पुनर्निर्माणले गति लिइरहेको उनको भनाइ छ ।

अहिलेसम्म पहिचान गरिएका ८८ हजार २ सय ४९ भूकम्पपीडितमध्ये ८५ हजार ५ सय २३ ले सम्झौता सकेर पहिलो किस्ताबापतको रकम बुझिसकेका छन् । ७९हजार ३ सय ३८ ले दोस्रो र ६१ हजार ४ सय २५ जनाले तेस्रो किस्ता पाइसकेका छन् ।

प्रकाशित : वैशाख १३, २०७६ ०७:५५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

संसारकै उत्कृष्ट र्‍याफ्टिङ नदी अहिले बगर

अनिश तिवारी

सिन्धुपाल्चोक — साहसिक जलयात्राका लागि विश्वमै चिनिएका सुनकोसी र भोटेकोसी नदीमा क्रसर व्यवसायी र ठेकेदारले जथाभावी दोहन गरिरहेका छन् । बगरमा जताततै खाल्डैखाल्डा छन् । नदीको बीचबाट टिपर र एक्साभेटरले बाटो बनाएपछि जल पर्यटन संकटमा परेको व्यवसायीको गुनासो छ ।

सिन्धुपाल्चोकस्थित सुनकोसी नदीमा जथाभावी उत्खनन गरी थुपारिएका बालुवा–गिट्टी ।  तस्बिर : अनिश/कान्तिपुर 

जल पर्यटनका लागि विश्वमै चिनिएका सुनकोसी र भोटेकोसी नदी मरुभूमिजस्तो भएका छन् । क्रसर व्यवसायी र ठेकेदारले एक्साभेटर लगाएर गिट्टी–बालुवा निकाल्दा नदीको धार बदलिएको छ । यी नदीमा पर्यटकीय आकर्षण घट्न थालेको छ । ‘चरम दोहनले नदीको प्राकृतिक संरचना ध्वस्त भएको छ,’ सुनकोसी बीच एडभेन्चर रिसोर्टका सञ्चालक महेन्द्रसिंह थापाले भने, ‘तटीय क्षेत्रमा टिपर र एक्साभेटरको लर्को देखिन्छन्, र्‍याफ्टिङ गर्ने ठाउँ नै छैन ।’

भूकम्पपछि सुनसान बनेका महँगा होटेल र रिसोर्ट चार वर्षपछि तंग्रिने अवस्थामा पुगेका बेला एक्साभेटरको आतंक मच्चिएको उनले बताए । ‘अहिले दैनिक डेढ सयभन्दा बढी आन्तरिक र बाह्य पर्यटक र्‍याफ्टिङका लागि आउने गरेका छन्, विदेशीहरू बगरमा टेन्ट राखेर सुत्न खोज्छन्,’ थापा भन्छन्, ‘जताततै खाल्डैखाल्डा र एक्साभेटरको चर्को आवाजका कारण बस्न सक्दैनन् ।’

२०५१ सालमा पहिलोपटक भोटेकोसी नदीमा एडभेन्चर ‘र्‍याफ्टिङ’ मा होमिएका पर्यटन व्यवसायी मेघ आलेले नदीको अवस्था देख्दा दुःख लागेको बताए । ‘सुनकोसी र भोटेकोसीको त्यतिबेलाको सौन्दर्य कहाँ उड्यो कहाँ, अहिले जताततै क्षतविक्षत देखिन्छ, दुःख लाग्छ,’ उनले भने । २०५३ सालमा जल पर्यटनको पर्मिट लिएपछि आफ्नो नेतृत्वमा ब्रिटिस टोलीसहित पहिलो पटक भोटेकोसीमा र्‍याफ्टिङ गरेको उनले सुनाए ।

राजधानीबाट करिब ७० किलोमिटर दूरीमा रहेको नदी किनारमा रमाउन वार्षिक ६० हजारभन्दा बढी स्वदेशी र २० हजार विदेशी पर्यटक आउने गरेका छन् । उनीहरूमध्ये धेरैजसो जलयात्राको आनन्द लिन खोज्छन् । साहसिक जलयात्रा र रिसोर्टमा अप्रत्यक्ष–प्रत्यक्ष रूपमा ११ सय जनाले रोजगारी पाइरहेका छन् ।

‘पर्यटकले यहाँ हेर्न आउने प्राकृतिक सौन्दर्य र साहसिक जलयात्रा हो, त्यही पनि दोहनले कुरूप बनाएको छ,’ सुनकोसी बीच रिसोर्टका सञ्चालक अञ्जन खडका भन्छन्, ‘जथाभावी दोहन हुँदा नदीको सौन्दर्यसँगै पर्यटन व्यवसाय धरापमा परेको छ ।’ सरकारले सन् २०२० लाई नेपाल भ्रमण वर्ष मनाउने र २० लाख पर्यटक भित्र्याउने लक्ष्य राखेको छ । ‘यसैगरी तीव्र दोहनलाई बेवास्ता गरिरहने हो भने यो कसरी सम्भव हुन्छ ?,’ उनले प्रश्न गरे ।

सुनकोसी र इन्द्रावती नदी किनारमा दैनिक झन्डै ५० वटा एक्साभेटर र टिपर भेटिन्छन् । घरेलु तथा साना उद्योग विकास समितिका अनुसार जिल्लाभर गरी २१ वटा क्रसर उद्योग दर्ता भएका छन् ।

सुनकोसीमा ७ र इन्द्रावतीमा १४ वटा क्रसरले नियमित दोहन गरिरहेका छन् । नदीको बीचबाट टिपर र एक्साभेटरले बाटो बनाएपछि सुनकोसीको जल पर्यटनलाई धक्का पुगेको व्यवसायीको गुनासो छ । ‘कानुन पालना गराउनेहरू नै मिलेपछि कसको के लाग्छ,’ पर्यटन व्यवसायी थापा भन्छन्, ‘ठेकेदार र क्रसरले दोहन बढाएपछि नदी क्षेत्रमा आउने पर्यटकको आकर्षण बढदैन । स्थानीय प्रशासन र जनप्रतिनिधिको मिलेमतोबिना नदी दोहन सम्भव छैन ।

चौतारा साँगाचोकगढी नगरपालिकाका मेयर अमानसिंह तामाङले नदी दोहनले पारेको असरबारे छलफल गर्न खोज्दा व्यवसायी सम्पर्कमा नआएको बताए । लाखौं कमाइ गरेर बसे पनि रिसोर्टहरूले समन्वय नगरेको उनले बताए । रिसोर्टहरू कानुनी दायरामा नआएको उनले बताए । नगरपालिका र गाउँपालिकाले बगरलाई ठेक्कामा लगाएर बर्सेनि करोडौं रुपैयाँ राजस्व संकलन गर्दै आएका छन् ।

प्रकाशित : वैशाख ९, २०७६ ०७:०४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्