४ वर्षदेखि टहरामै

बारपाक पुनर्निर्माण ८५ प्रतिशत सकिादा पनि दलित समुदायको बस्तीलाई कसैले वास्ता गरेन
हरिराम उप्रेती

बारपाक, गोरखा — बारपाक प्रवेशद्वारमै छन् दलित समुदायका २५ घर । उनीहरू त्रिपाल र टिनको टहरोमा रात काटेको ४ वर्ष भइसकेको छ । हुरी चलोस् या वर्षा, बस्तीका बासिन्दाको मन आत्तिन थाल्छ ।

भूकम्पको केन्द्रविन्दु गोरखाको बारपाकका दलित समुदायको त्रिपाल र टिनका छाना भएका टहराको बस्ती ।तस्बिर : हरिराम/कान्तिपुर

‘हुरी बतास चलेपछि मरिन्छ कि भन्ने डर लाग्छ, पानी परे मझेरीमा भल बग्छ,’ ७५ वर्षीया सुकमाया सुनारले भनिन्, ‘यहाँ पहिरोको डर त छैन, तर टहरोमा बस्दा घरमा बसेजस्तो नहुने रहेछ ।’ बस्तीका आधा घरमा त्रिपाल र आधामा जस्ताका छाना छन् ।

भुइँको चिसोले वृद्धवृद्धा र बालबच्चा बिरामी परिरहन्छन् । चार वर्षअघि भुइँचालोका बेला पाएको त्रिपाल पनि च्यातिन थालेको सुकमायाले बताइन् । ‘त्रिपाल कहाँ प्वाल पर्छ, त्यही टाल्ने गरेका छौँ, त्यति गर्दा पनि केही सीप लाग्दैन,’ उनले भनिन् ।

दुनियाँका नजरमा भूकम्पको केन्द्रविन्दु बारपाकको पुनर्निर्माण लगभग सकिइसकेको छ । तथ्यांकले पनि पुनर्निर्माण ८५ प्रतिशत सकिएको देखाउँछ । तर बाँकी १५ प्रतिशतभित्र रहेका दलित समुदायले न त घर बनाउन सकेका छन्, न उनीहरूका बारेमा कसैले सोधखोज नै गरेको छ । उनीहरूका लागि पुनर्निर्माण सुरु भएकै छैन । अरू बासिन्दा नयाँ घरमा सर्दै गर्दा बारपाक सुलिकोट गाउँपालिका–१ दलित बस्तीकी सरिता विक टहरो पुनर्निर्माण गर्दैछिन् ।

खाँबा गाड्ने र जस्तापाताले छाउने काममा छिमेकीले सघाएका छन् । अबको दुई दिनमा निर्माण सकिए भूकम्पको चौथो वार्षिकीका दिन सरिताको परिवार घर होइन, टहरोमा सर्नेछन् । टहरो उडाएपछि एक सातायता ७० वर्षका ससुरा र दुई बालबच्चासहित सरिता छिमेकीको शरणमा छिन् । ‘भुइँचालोले भत्काएको घरको काठपात ल्याएर बनाएको झुपडीले ओत त दिन्थ्यो,’ उनले भनिन्, ‘पोहोर पनि छाना उडाएपछि हारगुहार गरेर बनाएँ, यो वर्ष फेरि उडायो, रात काट्न बनाउनैपर्‍यो ।’

निमेक गरेर बचाएको १० हजारले टहरो पुनर्निर्माण सक्ने उनको योजना छ । ‘छरछिमेकीले पनि सघाएका छन्, किलाकाँटी किन्नैपर्‍यो, खाजामा पनि केही त खर्च हुन्छ,’ उनले भनिन् । पटक–पटकको हावाहुरीले उडाएको जस्ता जीर्ण बन्दै जाँदा सरिता चिन्तित छिन् । उनले भनिन्, ‘जस्तामा काँटी ठोक्दा–ठोक्दै धेरै ठाउँमा प्वाल परेको छ, अब त आकाशबाट परेको पानी पनि के ओत्ला र ?’

यहाँ हुनेखानेले करोडसम्म खर्च गरेर घर पुनर्निर्माण सकेका छन् । तर उनीहरू हरेक वर्ष त्रिपाल र जस्ता हावाहुरीले उडाउने समस्या सामना गरिरहेका छन् । निमेक गरेर गुजारा चलाउनु उनीहरूको दैनिकी हो । रकम अभावमा जग्गा किनेर घर बनाउन आँट उनीहरूमा छैन । ‘पुर्ख्यौली पेसा आरन हो, विष्टको काम गर्छौं, बिहानबेलुकीको छाक टरेको छ, खेती गर्न जग्गा पनि छैन,’ कान्छा कामीले भने, ‘सबै गरिब हौँ, साहुहरूले बिल्डिङ बनाए, गरिब हुनुको दुःख, थोत्रो टिन बारेर बस्नुपरेको छ ।’ यहाँका अधिकांश पीडितले आरनसहितको घरको माग गरे । ‘यहाँ बतास आए नि डर, पानी परे नि डर भयो, पहिलेको घर फर्किए पहिरोको डर,’ स्थानीय तीर्थराज विकले भने, ‘हामीलाई गरिखाने आरनसहितको घर चाहिएको छ ।’

भूकम्प आएपछि उनीहरू सुरक्षित स्थानको खोजीमा थातथलो छाडेर बारपाक प्रवेशद्वारमा रहेको कृषि, जलाधार र पशु कार्यालयअन्तर्गतको सरकारी जग्गाामा सरे । दलितबस्तीको करिब सात रोपनी खण्डहर जग्गामा ‘भूकम्प स्मृति जीवित संग्रहालय’ बनाउने पुनर्निर्माण प्राधिकरणले तयारी गर्‍यो । तर स्थानीयबीच मत बाझियो । केहीले थातथलो छाड्न मानेनन् । केही खण्डहर भूमिमा नफर्कने अडानमा सार्वजनिक जग्गामै बसिरहे । त्यसपछि संग्रहालय बनाउने तयारीबाट पुनर्निर्माण प्राधिकरण पछि हट्यो ।

‘पाँच घर पुरानै ठाउँमा फर्किएका छन्,’ स्थानीय उत्तम विकले भने, ‘माथि (पुरानो बस्ती) गएर बस्न मन गर्नेलाई माथिकै जग्गा दिए हुन्छ, सार्वजनिक जग्गामा बसेकालाई यही जग्गा दिनुपर्छ भन्ने हाम्रो माग हो ।’ पुरानो बस्ती भौगर्भिक हिसाबले बस्न अयोग्य रहेको उत्तमको दाबी छ । ‘जबर्जस्ती यो जग्गा लिन खोजेका होइनौँ, माथिको जग्गासँग साट्ने भनेका हौँ,’ उनले भने, ‘एकपल्ट मरेर बाँचेको ठाउँमा फेरि मर्न जाने कुरा भएन ।’

खुला संग्रहालय बनाउने चर्चा भएसँगै खण्डहर जग्गाको लालपुर्जा यहाँका आधाजसो समुदायले प्राधिकरणलाई बुझाएका छन् । ‘पहिलेको बस्तीमा माथि पनि भीर तल पनि भीर, फेरि बस्तीभित्र धाँजा फाटेको छ,’ उनले भने, ‘त्यहाँ गए रातमा निद्रा पनि पर्दैन, डरैडरले बस्नुभन्दा यहाँको टहरोमा ढुक्क त भएको छ ।’ २०५६ सालमा उक्त बस्ती पहिरोको जोखिममा परेपछि केही बासिन्दा थातथलो छाडेर पुनः फर्किएका थिए ।

भूकम्पपीडतको लाभग्राही सूचीमा परेका यहाँका पीडितले पहिलो किस्ताको ५० हजार पनि बुझेका छन् । ‘जग्गा नभएकाले घर नबनाएका हौँ,’ उनले भने, ‘यसका लागि वडा कार्यालय, गाउँपालिकाले पहल गर्नुपर्थ्यो, तर बेवास्ता गरियो । पुनर्निर्माण प्राधिकरणलगायत सरकारी कार्यालय आफ्ना मागप्रति सकारात्मक रहे पनि स्थानीयस्तरबाट पहल नभएको उनको आरोप छ । अहिले बस्दै आएको जग्गामा घर बनाउन पाउनुपर्ने उनीहरूको सामूहिक माग छ ।

प्रकाशित : वैशाख १०, २०७६ ०७:१९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

तलब माग्दै १२० नेपाली अदालतमा

होम कार्की

काठमाडौँ — कतारस्थित डिजाइन कन्स्ट्रक्टिङ कम्पनीमा कार्यरत एक सय २० जना नेपाली तलब माग्दै उच्च अदालत धाइरहेका छन् । कतारको श्रम विभाग र नेपाली दूतावास, कम्पनी र कामदारबीच श्रम विवाद नमिलेपछि कामदारहरू उच्च अदालत धाउन बाध्य हुनुपरेको हो ।


‘हामी श्रम अदालत र दूतावासमा पनि गयौं । दुवै ठाउँबाट हाम्रो समस्या समाधान हुन सकेन,’ पीडित दिल श्रेष्ठले कान्तिपुरलाई फोनमा भने, ‘कम्पनीले तलब र उपदान दिएकै छैन ।’

कम्पनीले गत नोभेम्बरदेखि तलब नदिएको हो । तलब नपाएपछि उनीहरूले गत फेब्रुअरीदेखि काम गर्न छाडेका छन् । कतार सरकारले कामदारको तलब सुनिश्चित गर्न बैंकबाट अनिवार्य तलब दिनुपर्ने व्यवस्था गरेको थियो ।

नयाँ कम्पनी मालिकले तलब दिन नसकेपछि समस्या सुरु भएको पीडितले बताए । ‘पुरानो मालिकले राम्र्रैसँग चलाइरहेको थियो । उसले कम्पनी बेचेर हिँडिदियो । नयाँले चलाउनै सकेन,’ उनले भने, ‘अहिले धेरै जनासँग भिसा छैन । गैरकानुनी हैसियतमा बस्नुपरेको छ । कति बेला प्रहरीको पक्राउमा परिन्छ भन्ने डर छ ।’

उनीहरूले आफूहरू यथाशक्य छिटो फिर्ता हुनुपर्नेमा अदालती मुद्दामामिलामा अल्झेर तनाब बेहोर्नुपरेको बताए । ‘हामीले काम गरेबापत तलब र उपदान दिएर पठाऊ भन्दा अदालत धाउनुपर्‍यो । दैनिक खाना जोहो गर्न हामीलाई कठिन छ,’ उनले भने, ‘कहिलेसम्म यसरी मुद्दा धाउनुपर्ने हो ?’

कतारले तलब नपाउने कामदारको हितका लागि भन्दै श्रम कल्याणकारी कोष बनाउने घोषणा गरेको थियो । त्यो कोष कार्यान्वयनमा आइसकेको छैन । ‘कामदारलाई एकै पटक पठाउन सक्ने अवस्था छैन,’ कम्पनीका एक व्यवस्थापकले कान्तिपुरलाई भने, ‘सबैलाई पालैपालो पठाउने योजनामा छौं ।’

नेपाली दूतावासका श्रम काउन्सिलर शिवराम पोखरेलले विवाद समाधानका लागि दूतावासले प्रयास गरे पनि सफल हुन नसकेको बताए । ‘हामीले पटक पटक कामदार र कम्पनी मालिकलाई एकै ठाउँमा राखेर संवाद गरायौं । दुवै पक्ष आआफ्ना अडानमा भएपछि विवाद समाधान समितिमा पुग्यो । समितिले पनि सल्टाउन सकेन,’ उनले भने ।

प्रकाशित : वैशाख १०, २०७६ ०७:१८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्