पर्मले उठेको गाउँ

राजेन्द्र मानन्धर

काठमाडौँ — २०७२ सालको भूकम्पपछि मगरगाउँमा माघेसंक्रान्तिको रौनक हराएको थियो । यो वर्ष उल्लास फर्किएको छ ।मेलुङ गाउँपालिका–७ स्थित मगरगाउँका बासिन्दाले यसपालि चिटिक्कको नयाँ घरमा नाचगान गर्दै माघेसंक्रान्ति मनाए ।

यहाँ मगर समुदायका करिब ३ सय जनाको बसोबास छ । ‘भूकम्पपीडित सूचीमा नाम निस्किएकाहरू ४८ घरको निर्माण सकिएर तेस्रो किस्ता लिइसक्यौ,’ ३१ वर्षीय शिव मगरले भने, ‘हामीले भूकम्प बिस्र्यौं भन्दा पनि भयो ।’

यो गाउँका सबै घरको पुनर्निर्माण करिब सकिएको छ । बाउबाजेको पालादेखि चल्दै आएको अर्मपर्म संस्कारले पुनर्निर्माण सम्भव भएको हो । थोरै घरमा मात्रै बाहिरको श्रम परेको थियो । दोलखामा ७० हजार लाभग्राहीमध्ये सोमबारसम्म ४५ हजारले तेस्रो किस्ता अनुदान बुझेका छन् । गाउँ छिमेकका व्यक्ति मिलेर बिनाज्याला घर बनाइदिएकाले चाँडो निर्माण हुन सकेको ६३ वर्षीय रामबहादुर मगर बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘काठमाडौंमा ज्याला मजदुरी गर्ने युवा पनि घर बनाउन फर्किए । खाना र खाजाको भरमा एकले अर्काको घर बनाइदिए ।’

मगरगाउँका धेरै जना डकर्मी र सिकर्मी छन् । केही सेना र प्रहरीमा छन्, केही निवृत्त भइसकेका छन् । करिब १५ जना विदेशमा रोजगारी गर्छन् । गाउँमा बस्नेहरू मजदुरी गर्छन्, माछा मार्छन् र खेतीपाती गर्छन् ।

मगरगाउँका सबै घरछेउमा शौचालय छ । खानेपानीको सुविधा छ । बिजुलीको बन्दोबस्त छ । भूकम्पपछि घरलौरी १० हजार संकलन गरी घरघरमै मोटरबाटो पुर्‍याइएको छ । भूकम्पलाई बिर्साउने गरी पुनर्निर्माणमा मगरबस्तीले सफलता पाउनुमा आपसी सद्भाव र सहयोगी भावना कारण रहेको वडाध्यक्ष नवराज खड्का बताउँछन् ।

उनले मगरगाउँमा आफ्नै श्रम र सीपले निर्माण सम्पन्न भएपछि अन्यत्र पनि पुनर्निर्माण अभियानले गति लिएको जानकारी दिए । माघेसंक्रान्तिको अवसर पारेर पुनर्निर्माण सकिएको खुसियालीमा रमाइलो गर्दै गाउँमा होमस्टे बनाउनेबारे पनि छलफल भयो । गाउँपालिका अध्यक्ष नरबहादुर श्रेष्ठले मगरगाउँलगायत ठाउँका सांस्कृतिक मौलिक बस्तीलाई होमस्टेका रूपमा विकास गर्ने सोच रहेको बताए ।

यो गाउँमा मगरहरू सुनौली भन्ने स्थानबाट आएको १६ पुस्ता भयो । अगुवा रामबहादुर मगरका अनुसार माघेसंक्रान्तिका दिन मिठोमसिनो खाने र नाचगान गर्ने चलन छ । भगवती नाच विशेष संस्कृति हो, जसले अन्य जातिलाई पनि मनोरञ्जन दिन्छ । केही वर्षदेखि उक्त नाच हराएको छ । भूकम्पमा मगर संघको घर भत्किएपछि उक्त ऐतिहासिक नाचका पोसाक र सामग्री पनि नासिए । मगरगाउँस्थित मगर संघका पूर्वअध्यक्ष रामबहादुर मगरले संघको भवन भत्किएपछि जिजुच्याप्चादेखिको परम्परा जोगाउन नसकिएको बताए ।

उक्त गाउँमा ४० घरको छत ढलान गरेर बनाइएको छ । ज्याला नपर्ने भएपछि सरकारबाट अनुदान आएको तीन लाखमा आफैंले थपथाप गरेर ढलान गरेर घर बनाए । ज्यालाको पैसा नलाग्दा बलियो घर बनाउन खर्च जुटाउन गाह्रो नभएको स्थानीय बताउँछन् ।
केहीले गुनासो फारम भरेका छन्, सुनुवाइ भए केही घर थपिने छन् । मेलुङकै अन्य गाउँ र जिल्लामा जिल्लाबाहिरबाट मजदुर आएका छन् । उनीहरूले ठेक्कामा लिएर घर बनाइसकेका छन्, बनाउँदै पनि छन् । त्यसरी घर बनाउँदा गुणस्तरमा पनि प्रश्न उठिरहेको छ । अर्कोतिर सरकारले दिएको पहिलो र दोस्रो किस्ताबापतको रकम पेस्की लिएर ठेकेदार बेपत्ता भएपछि पीडितले थप समस्या भोगिरहेका छन् ।

उक्त गाउँमा भूकम्पले चौपायाबाहेक जनको क्षति भएन । घरभित्र रहेका अन्न क्षति भयो । सबै जुटेर एकआपसमा सहयोग गरे । पुनर्निर्माणमा ढिलासुस्ती नहुने उदाहरण मगरगाउँ बनेको छ ।

जिल्लाभित्रका केही व्यक्तिले परिवारका सदस्यको अन्यत्र घर भए पनि अनुदान लिएर कामचलाउ घर बनाइरहेका छन् । फर्जी गरेर त्यसरी लिएको रकम फर्काउन राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणले सूचना जारी गरेको छ, कारबाहीको चेतावनी दिइरहेको छ ।

मगरगाउँबासीलाई आफ्नो या परिवारका सदस्यको अन्यत्र घर नभएकाले उक्त सूचनासँग सरोकार छैन । यो बस्तीमा छिटफुटबाहेक वास्तविक पीडितको नाममा मात्रै अनुदान आएकाले बेलैमा घर बन्न सकेको युवा शिव मगर बताउँछन् ।

प्रकाशित : माघ २, २०७५ ०८:५७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भूकम्पका मिथक

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — भूकम्प प्राकृतिक प्रकोप हो भन्ने मान्छेले धेरै पछि बुझे । पहिले यसलाई धार्मिक पृष्ठभूमिमा व्याख्या गरिन्थ्यो । देउता रिसाएर भूकम्प आउँछ भन्ने विश्वास थियो । जापानीहरू जमिनमुनि बस्ने ठूलो माछा (नमजु) का कारण भूकम्प आउँछ भन्ठान्थे । सन् १८५५ को महाभूकम्पपछि स्थानीयले नमजुलाई लौराले हान्दै गरेको चित्र अझै पनि अनलाइनतिर पाइन्छ ।

भारत र चीनमा पनि भूकम्पलाई लिएर अनेक मिथक छन् । यो क्षेत्रका लोककथाअनुसार पृथ्वी कछुवाको डाढमा अवस्थित छ । यसलाई दुई छेउमा हात्ती र ब्वाँसोले आड दिएका छन् भने पृथ्वीको माथिपट्टि कोब्रा (सर्प) बसेको छ । कथाअनुसार यी जनावर थोरै हलचल गर्नासाथ जमिनमा भूकम्प जान्छ । ग्रिक किंवदन्तीमा चाहिँ समुद्रका देवताले बल्छी हल्लाउँदा जमिनमा कम्पन आउने मानिन्थ्यो ।

सन् १७५५ मा पोर्चुगलमा गएको महाभूकम्पपश्चात् यी सबै जनविश्वास तोडिँदै गए । त्यो बेला ६० हजार मानिसको मृत्यु भएको थियो । द ग्रेट लिस्बन नाम दिइएको उक्त भूकम्प र त्यसपछिको समुद्री आँधीले मान्छेलाई प्रकोपका वैज्ञानिक पाटोमाथि अध्ययन गर्न उक्साएको थियो । यसलाई गैरधार्मिक कोणबाट व्याख्या गर्न थालियो । सोही घटनाले भूकम्पको वैज्ञानिक विश्लेषण सुरुवात गरेको बताइन्छ ।

ज्वालामुखी विस्फोट, उल्कापात आदिका कारण वा जमिनमुनि हुने प्लेटहरूको हलचलका कारण भूकम्प जानेको गरेको छ । पृथ्वीको सतहमा २० वटा निरन्तर चलायमान प्लेट हुन्छन् । तिनको हलचलले दबाब सिर्जना हुन्छ । त्यो शक्ति (इनर्जी) निवारण गर्दा जमिनमा कम्पन आउने भूगर्भशास्त्रीहरूले बताएका छन् । २०७२ वैशाख १२ मा युरेसियन र इन्डियन प्लेटको घर्षणका कारण नेपालमा भूकम्प गएको बताइएको थियो ।

पर्याप्त वैज्ञानिक अध्ययनपछि पनि यो प्रकोपलाई लिएर मानिसहरूमा अनेकखाले भ्रम छँदै छन् । अमेरिकामा मान्छेहरू भूकम्पका कारण क्यालिफोर्निया सहर समुद्रमा विलय हुने ठान्छन् । वैज्ञानिकले भने यो सम्भव नभएको बताइसकेका छन् । भूकम्पले जमिन चिरा पारेको ठाउँ खुलेर सर्लक्कै सहर निल्छ भन्ने भ्रम पनि छ । यो हास्यास्पद भएको विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन् ।

भूकम्पलाई लिएर हामीकहाँ पनि अनेक अफवाह छन् । यो बेला काग उड्छ, जनावरलाई पूर्वसूचना मिल्छ भन्नेखालका हल्ला २०७२ सालको प्रकोपका बेला सुन्नमा आएका थिए । तिनको कुनै वैज्ञानिक आधार नभएको विज्ञले अवगत गराए । यस्ता भ्रमले समाजले डर सिर्जना गर्ने उनीहरूको भनाइ थियो ।

भूकम्पबारे वैज्ञानिक अध्ययन हुनुअघि ग्रिक दार्शनिक अरस्तुले पृथ्वीको वायुका कारण जमिनमा कम्पन आउने बताएका थिए । उनैले अर्थक्वेक वेदर (भूकम्पको मौसम) को अवधारणा ल्याएका थिए । आधुनिक विज्ञानले यसलाई अफवाह मानेको छ । वैज्ञानिक आइज्याक न्युटनले चाहिँ जमिनमुनिका प्रज्वलनशील पदार्थको विस्फोटका कारण भूकम्प जाने बताएका थिए । अमेरिकी स्ट्रक्चरल इन्जिनियर जोन ब्लुमलाई अर्थक्वेक इन्जिनियरिङका पिता मानिन्छ ।

सन् १९२५ मा सान्टा बारबारा भन्ने ठाउँमा भूकम्प गएपछि बुलमले यसबारे अध्ययन गरेका थिए । भूकम्पको अध्ययन र मापनका लागि विश्वभर विभिन्न संस्था बनेका छन् । सन् १९६६ मा अमेरिकामा स्थापना भएको नेसनल अर्थक्वेक इन्फर्मेसन सेन्टरले हरेक दिन कुन ठाउँमा कति म्याग्निच्युडको भूकम्प गयो भनेर मापन गर्छ ।

सेन्टरका अनुसार हरेक दिन विश्वमा करिब ५० वटा भूकम्प जाने गरेका छन् । वर्षको १२ हजारदेखि १४ हजार वटा भूकम्प जाने गरेका छन् । लाइभ साइन्स डटकमका अनुसार तेल उत्खनन गर्दा सानोतिनो झट्का जान्छ तर मान्छेले खासै महसुस गर्न सक्दैनन् । सन् १९६० मे २२ मा हालसम्मकै ठूलो रेक्टर स्केलको भूकम्प गएको थियो । ९.५ म्याग्निच्युडको उक्त भूकम्पले चिलीमा पाँच हजार जनाको ज्यान लिएको थियो भने करिब २० लाख घरबारविहीन भएका थिए ।
– एजेन्सीको सहयोगमासजना बरालको प्रस्तुति

प्रकाशित : माघ २, २०७५ ०८:४९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्