माघे संक्रान्ति : देवघाटमा मकर स्नान, थारु गाउँमा खिचरा

रमेशकुमार पौडेल

चितवन — माघे संक्रान्तिका दिन आज चितवनकाे देवघाटधाममा मकर स्नान गर्न भक्तजनकाे घुइँचाे लागेकाे छ । देवघाटमा पुष अन्तिम दिन देखि मकर स्नान मेला सुरु हुन्छ । दुई दिनको अवधिमा पाँच लाखको हाराहारीमा भक्तहरु आउने अपेक्षा देवघाट क्षेत्र विकास समितिले राखेको छ । 

देवघाटधाममा मकर स्नान गर्दै । 

गोसाइकुण्डबाट आएको त्रिशुली र मुक्तिनाथबाट आएको कालिगण्डकी दोभान देवघाटमा माघे संक्रान्तिका दिन नुहाउँदा धार्मिक फल प्राप्त हुने विश्वास छ । ‘स्वदेशका मात्रै नभएर भारतका हिन्दुहरु पनि आउँछन् । हिन्दुका साथै यस दिन बौद्धहरु पनि आउने गरेका छन्’ देवघाट क्षेत्र विकास समितिका अध्यक्ष शिवराज पौडेलले भने ।


अध्यक्ष पौडेलका अनुसार पुराणहरुमा देवघाटलाई आदिप्रयाग, हरिहर क्षेत्र, कदम्ब तीर्थ, चक्रतीर्थ जस्ता महत्वपूर्ण धार्मिक क्षेत्रका रुपमा चित्रण भएको छ । माघे संक्रान्तिमा देवताहरु पनि नुहाउन, तीर्थ गर्न देवघाट आउने धार्मिक कथन छ ।


‘यस्ता धार्मिक कारणहरुले देवघाट आएर मकर स्नान गर्ने, जप, पुजा, हवन, दान तथा पितृ श्राद्ध गर्नेहरुको ठुलै जमघट हुन्छ’ देवघाट क्षेत्र विकास समितिका अध्यक्ष शिवराज पौडेलले भने । लाखौं मान्छेहरु आउने भएका कारण व्यवस्थापन गर्न पुस १० गतेदेखि नै तयारी सुरु गरेको उनले बताए । मुख्य धाम क्षेत्र तनहुँमा पर्ने भए पनि चितवनको नारायणगढ रामनगर हुँदै बसबाट यो ठाउँ पुग्नु पर्छ ।


चितवनबाट देवघाट जाँदा त्रिशुली नदीमा झोलुङ्गे पुल मात्रै छ । जुन पुरानो भएका कारण धेरै मान्छेको चाप थेग्न गाह्रो हुने गरेको छ । त्यसैले त्रिशुली नदीमा प्रशस्तै डुंगाहरु राखेर नुहाउन जाने ठाउँसम्म पुग्ने व्यवस्था गरेको समितिका अध्यक्ष पौडेलले बताए ।


नारायणगढबाट आँपटारी हुँदै देवघाट पुग्ने नियमित सडकमा संक्रान्तिका दिन एकतर्फी मात्रै गाडी चल्छन् । देवघाट जाँदा रामनगरबाट छिर्नुपर्ने छ । फर्कदा मात्रै आँपटारी हुँदै गाडी आउने छन् । गाडी भाडा, डुंगा भाडा, पार्किङ शुल्क सबै तय गरेर ठाउँ ठाउँमा मूल्य विवरण राखेको उनले बताए ।


माघे संक्रान्तिलाई चितवनका आदिवासी थारु समुदायले नयाँ वर्षका रुपमा मनाउँछन् । थारु गाउँमा आज विशेष परिकारहरुका साथ माघी धुमधामले मनाइदै छ ।


चितवनका थारुहरुले माघ एकलाई खिचरा पनि भन्ने गर्छन् । पुर्वी चितवनको खैरहनीमा थारु कल्याणकारी सभाको आयोजानमा शनिबारदेखि खिचरा महोत्सव पनि सुरु भएको छ । अनदीको चामललाई बफाएर बनाएको विशेष परिकार चिच्चर, माछा यो दिनको मुख्य खाना हो ।


मगर समुदायले पनि माघ एकलाई नै नयाँ वर्ष मान्ने गरेको छ । नयाँ वर्षलाई मगरहरु आफ्नो भाषामा मिन्हामल्हेस भन्ने गर्छन् । मिन्हामल्लेसका दिन आज नेपाल मगर संघ चितवनले नारायणगढ क्याम्पाचौरमा साँस्कृतिक कार्यक्रमसहित खाना महोत्सव पनि आयोजना गरेको छ । यो दिनलाई उनीहरु बोलीचालीको भाषामा माघे सकराती पनि भन्ने गर्दछन् ।


मगर समुदायमा आज दिवंगत पिता पुर्खाको नाममा विशेष पूजा हुने गर्छ । ‘बिहान सवेरै कुवा र पँधेरोमा गएर घरमुलीले नुहाउने, चोखो भएर केराको पात ओछ्याएर पातमा एक मुठ्ठी चामल, दाल र अदुवा राखेर धुपबत्ती बालेर पूजा गर्ने चलन छ । यसलाई कुलपितृको स्मरण र पूजा भनिन्छ । अहिले कुवा र धारा छैन । घर घरमै यस्तो पुजा हुन्छ’ नेपाल मगर बौद्ध समाजका केन्द्रीय सल्लाहाकार टेकबहादुर थापामगरले भने ।


कुलपितृ पूजापछि तरुल, पिँडालु, सखरखण्ड, सेलारोटी, बारा बटुक, खिचडी, मासु, अचार खाने चलन छ । यस्ता परिकारहरु अघिल्लो दिन नै तयार गरिने टेकबहादुर थापामगरले बताए । कुलपितृ पुजापछि चेलीबेटी र पाहुनालाई खुवाउने चलन छ । क्याम्पाचौरमा हुने माघे संक्रान्ति मेलामा पनि मिन्हामल्हेसका यो विधि पूरा गर्ने जिल्ला अध्यक्ष खिमबहादुर थापामगरले बताए । खाना महोत्सव अर्थात फुड फेष्टिभलमा मगर समुदायका यीनै परिकारहरुलाई राख्ने उनको भनाइ छ । प्रकाशित : माघ १, २०७५ ०८:२८

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

थारू बस्तीमा माघीको उल्लास

जिता, ढिक्री, घोंगी र मुसाका परिकार
गाउँगाउँमा बडघर चयन
छोराछोरीको विवाह मिति तय
प्रदेश ५ ब्युराे

बुटवल — पश्चिम तराईका थारू गाउँलाई माघीको रौनकले छपक्कै छोपेको छ । सोमबारदेखि खानपान र नाचगान सुरु भए । गाउँमा परदेशी फर्किएका छन् । यसलाई बहुआयामिक पर्व मानिन्छ । माघ १ गते परिवारका सबै सदस्य स्वतन्त्र हुन्छन् ।

माघीको अवसरमा दाङको घोराहीमा ढिक्री बनाउँदै थारू किशोरीहरू । तस्बिर : दुर्गालाल केसी/कान्तिपुर 

आत्मनिर्णयको अधिकार उनीहरूलाई दिइन्छ । यसैले माघीलाई स्वतन्त्रताको पर्व भनिन्छ । ठूलो परिवार अलग–अलग हुन सक्छन् । छोराछोरीको विवाहको मिति तय गरिन्छ । घरमूली फेर्न पाउँछन् । गाउँका लागि आवश्यक नियम यही दिन तय गरिन्छ ।

‘गाउँका अगुवा (बडघर) पनि चयन गरिन्छ,’ अगुवा नारायण चौधरीले भने, ‘माघी लोकतान्त्रिक पर्व हो ।’ थारू समुदायले यसलाई वैज्ञानिक पर्वका रूपमा मनाउँछन् । यतिबेला घरमा खाद्यान्न र बारीमा तरकारी हुने भएकाले पर्व मनाउन सहज छ । बडघर छनोट गर्न गाउँभरिका परिवारका घरमूलीले आफ्ना मत वा तर्क पेस गर्छन् । थारू समुदाय संस्कृतिको खानी मानिन्छ । पछिल्लो समय संस्कृति बिर्सिन थालेपछि यसलाई सांस्कृतिक अभियानका रूपमा मनाउन थालिएको हो ।

दाङ, बाँके र बर्दियाका थारू बस्तीमा सोमबार मासुका लागि (जिता) सुँगुर–बंगुर मारिएका छन् । ढिक्री पकाउन सुुरु भइसकेको छ । घोंगी, माछा, मुसाका परिकार तयार भइसकेका छन् । राति माघी नहान (स्नान) गरिन्छ । गाउँगाउँमा सांस्कृतिक कार्यक्रम राखिएका छन् । माघीले समुदायमा उत्साह थपेको छ । सोमबार राति १२ बजेपछि तालतलैया, नदीमा गएर स्नान गरी शिवालयमा जल चढाउने परम्परा छ ।

स्नानपछि आफूभन्दा ठूलालाई ढोग गरी (निसराउ) चामल छुनुपर्छ । जुन चालम विपन्नलाई दान दिने र उब्रेमा दिदीबहिनीलाई कोसेली पठाइन्छ । ‘मासुका लागि जिता तयार भइसक्यो,’ बाँके बैजनाथ–८ का बडघर केदार चौधरीले भने, ‘सोमबार बिहानैबाट चहलपहल बढेको छ । रमाइलो सुरु भइसक्यो ।’

माघी लक्षित गरेर बैजनाथ गाउँपालिका गुरुदयालपुर, राप्ती सोनारी गाउँपालिकाको भुवरभवानी, बर्दियाका बाँसगढी नगरपालिका, ठाकुरद्वारा, सदरमुकाम गुलरियामा महोत्सव तथा मेला आयोजना गरिएको छ । त्यहाँ माघी परिकार बिक्रीमा राखिएका छन् । परम्परागत पहिरनमा सजिएर माघीका गीत गाउँदै रमाइरहेका छन् ।

ढिक्री र मघौटा
माघीमा थारू समुदायले पकाउने महत्त्वपूर्ण परिकार ढिक्री हो । यसले बेग्लै पहिचान बनाएको छ । अहिले माघीको रौनकसँगै थारू गाउँमा ढिक्री पाकिरहेका छन् । अन्य समुदायका मानिस यसको स्वाद लिन थारू गाउँ पस्छन् । अचेल औपचारिक कार्यक्रममा पनि खाजाका रूपमा ढिक्री खुवाउने गरिन्छ । यो चामलको पिठोको परिकार हो । यो बाफबाट पकाइन्छ ।

पकाउने तरिका म:मको जस्तै हो । ‘थारू समुदायका चाडपर्व भनेपछि ढिक्रीको नाम आइहाल्छ । ढिक्री नपकाएसम्म पर्व नै मनाइँदैन,’ घोराही १०, नारायणपुरकी सरस्वती चौधरीले भनिन्, ‘हामीले ढिक्रीलाई महत्त्वपूर्ण परिकार मान्दै आएका छौं । अरू समुदायका पनि थारू गाउँ आएपछि ढिक्री खोज्छन् ।’ माघीको अवसरमा ढिक्री पकाउने, अचार बनाउने, रोटी पकाउने, सुँगुर काट्नेलगायत काम चलिरहेका छन् । दिनहुँजसो नाचगान र खानपिन चलिरहेको छ । माछा, खसी, सुँगुर, कुखुरा मार्नुका साथै तरुल पनि खनिएका छन् ।

खास माघी पर्व माघ १ गते हो । यस दिन बिहानै नुहाउने, अग्रजसँग टीका ग्रहण गर्ने, नाचगान गर्ने र २ गते दिदीबहिनीको घरमा निसराउ दिन जाने चलन छ । माघीमा मघौटा गीत गाइन्छ । घरघरमा नाचगान गर्दै जाने र ढिक्री खाने परम्परा रहेको महतवा संघका जिल्ला अध्यक्ष चन्द्रप्रसाद चौधरीले बताए । ‘माघीमा मघौटा गीत र नाचसँगै ढिक्री खाएर रमाइलो गरिन्छ,’ उनले भने, ‘ढिक्री थारूको पुरानो परिकार हो । यसलाई विभिन्न पौराणिक कथासँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ ।’ पाँच पाण्डवमध्येका सबैभन्दा बलिया भीम भएको र उनले पिठोको नपाकेको रोटी खाएको कहानीसँग पनि ढिक्रीको प्रसंग जोडिने उनले बताए ।

चलन हरायो
माघी थारू समुदायको नयाँ वर्ष हो । यस दिन वर्षभरिको योजना तर्जुमा गरिन्छ । जिम्मेवारी बाँडफाँट हुन्छ । पहिले माघीका दिन मुखिया चुन्ने चलन थियो । सबैले सम्मान गर्ने र न्याय गर्न सक्ने व्यक्तिलाई वर्षदिनका लागि मुखिया चुन्थे । गाउँघरमा झगडा, दु:ख पर्दा, सहयोग आदानप्रदान मुखियाको निर्देशनमा हुने र जग्गाको तिरो उनैमार्फत बुझाउने चलन थियो ।

अहिले उक्त चलन हराएको छ । पश्चिम नवलपरासीको सरावलका ७५ वर्षीय जितबहादुर चौधरीलाई गाउँमा मुखिया चुन्ने परम्पराको अझै सम्झना छ । ‘गाउँभरिका जम्मा भएर नाचगान गर्ने, मीठो खाने र आपसमा सहमति गरेर एक अगुवालाई मुखिया चुन्ने गरिन्थ्यो,’ उनले भने, ‘बहुदल आएपछि राजनीतिक पार्टीको चहलपहलले यो प्रथा हराएजस्तो भयो ।’

थारू गाउँ मिश्रित समुदाय भयो । नयाँ पुस्ताले आफ्नो भाषा नजान्ने अवस्था आएपछि यसको संरक्षणमा थारू अगुवाले चासो देखाएका छन् । मौलिक पोसाक र संस्कृति संरक्षणका लागि विभिन्न स्थानमा महोत्सव गर्ने, मौलिक नाच प्रतियोगिता गर्ने र नयाँ पुस्तालाई मौलिक संस्कृतितर्फ आकर्षण गर्न खोजिएको स्थानीय मनीराम थनैतले बताए ।

चेली पुज्ने पर्व
माघी ठाउँ र परिवेशअनुसार फरक–फरक तरिकाले मनाइन्छ । पूर्वी रुकुममा मीठो खाने, सिस्नो हान्ने र परम्परागत खेल खेलेर मनाउने चलन छ । केही क्षेत्रमा छोरीबहिनीलाई पुज्ने गरिन्छ । मगर समुदायले माघीमा चेली पुज्ने गर्छन् । पुथाउत्तरगंगा र भूमेका अधिकांश र सिस्ने गाउँपालिकाका केही ठाउँमा छोरीबहिनीको पूजा गरिन्छ ।

यो चलन ठाउँपिच्छे फरक छ । कति ठाउँमा बिहान भाले बास्नेबित्तिकै र कति ठाउँ ढिला गरेर छोरीबहिनी पुज्ने गर्छन् । पुजिसकेपछि उनीहरूलाई मीठा परिकार, लत्ताकपडाका साथै दक्षिणा दिने चलन छ । ‘दिन लामा हुने, रात छोटा हुने, जाडो भाग्ने र न्यानो लाग्ने संक्रान्तिका रूपमा यसलाई लिइन्छ,’ भूमेका अध्यक्ष रामसुर बुढामगरले भने, ‘छोरीबहिनी पुज्ने चलन उहिल्यैदेखिको हो ।’

मगर समुदायले छोरीबहिनी पुजिसकेपछि ‘अस्तासिन्या’ सुरु गर्छन् । हरेक वर्षको माघ महिनाको पहिलो दिन सुरु हुने ‘अस्तासिन्या’ सात दिनसम्म चल्ने गर्छ । खाम भाषामा ‘अस्तासिन्या’ को अर्थ तारो अर्थात तिर हान्नु हो । दुस्मनलाई पराजित गरेको खुसियालीमा परापूर्वकालदेखि ‘अस्तासिन्या’ हान्न थालिएको भनाइ छ ।

जिल्लाको पुथाउत्तरगंगा, भूमे गाउँपालिकाका अधिकांश ठाउँ र सिस्नेका केही गाउँमा यो पर्व मनाइन्छ । पुथाउत्तरगंगाको १ देखि ४ वडामा यो पर्व विशेष धुमधामसाथ मनाइन्छ ।

प्रकाशित : माघ १, २०७५ ०८:१६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×