क्षतिग्रस्त संरचनाको पुनर्निर्माणमा ढिलाइ

बाढीले भत्काएको १ सय ६६ मिटर लामो पुल र नहरको साइफन बन्नै तीन वर्ष लाग्ने
जितेन्द्र साह

काठमाडौँ — गत साउनको बाढीले क्षतिग्रस्त १ सय ६६ मिटर पुल र सिँचाइका लागि निर्मित नहरको साइफन पुनर्निर्माण गर्न तीन वर्ष लाग्ने भएको छ।

मोरङको पूर्वोत्तर बेलबारी नगरपालिकाको कसेनीमा गत साउनको बाढीमा बगेको लोहन्द्रा पुल र सिँचाइका लागि निर्मित साइफन ।

मोरङको पूर्वोत्तर बेलबारी नगरपालिकाको कसेनीस्थित उक्त पुल र साइफन पुनर्निर्माणमा झन्डै ३४ करोड रुपैयाँ आवश्यक रहेको र बजेट अभावमा निर्माण सुरु गर्न नसकिएको सुनसरी–मोरङ सिँचाइ आयोजनाका वरिष्ठ डिभिजनल इन्जिनियर सुपीन्द्र खत्रीले बताए।

बाढीले पुलको आधाभन्दा बढी भाग र मुनि निर्मित सिँचाइ संरचना भत्काएको थियो। उक्त आयोजनाद्वारा सुक्खायाममा आवागमनका लागि बाँसको पुल एवं डाइभर्सन निर्माण गरिएको छ। ‘आवागमन एवं सिँचाइका लागि निर्मित समग्र संरचनामध्ये सबैभन्दा ठूलो क्षति यही पुलमा भएको छ,’ खत्रीले भने।
नहरबाट पुलपूर्वको १२ हजार हेक्टर जग्गामा सिँचाइ हुन्छ। तत्काल सिँचाइ पुर्‍याउन असोजभित्रै ३० लाख रुपैयाँको लागतमा उक्त पुलबाट ५ किमि उत्तरतिर अर्को नहर खनेर प्रतिसेकेन्ड ५ हजार लिटर (५ क्युमेक्स) पानी छाडिएको आयोजनाले जनाएको छ। ‘कृषकलाई मर्कामा पर्न नदिन गरिएको यो अस्थायी समाधान मात्र हो, यहाँ पक्की मुहान बनाउन १ करोड रुपैयाँ बजेट र निर्माणमा तीन वर्ष लाग्छ,’ खत्रीले भने।

वरिपरिको नहर एवं बस्ती जोगाउन उक्त नगरपालिकाको चिस्याङ खोलामा समेत मोरङ–सुनसरी सिँचाइ आयोजनाद्वारा झन्डै ४ करोड ५० लाख रुपैयाँको लागतमा ५ सय मिटर तटबन्ध निर्माण गरिंदैछ। असार मसान्तभित्र सक्ने गरी यहाँ काम भइरहेको आयोजनाले जनाएको छ। केही वर्ष मुख्य पुल नबन्दा भने स्थानीयले वर्षायाममा आवतजावतमा निकै कठिनाइ भोग्नुपर्ने देखिन्छ। ‘मनसुन सुरु भएपछि त एक महिनासम्म वारिपारि गर्नै सकिन्न होला,’ स्थानीय उर्मिला उरावले भनिन्, ‘अहिल्यै पनि ओहोरदोहोर गर्न कठिन भइरहेको छ।’ स्थानीयका अनुसार पुल हुँदा उक्त थलोबाट विराटनगर आउन मात्र ३० किमि लाग्छ भने पुल नहुँदा वर्षायाममा उत्तरतिरको सुनसरीको इटहरी हुँदै विराटनगर पुग्न ६० किमि लाग्छ। ‘सबैभन्दा बढी गाह्रो त दिनहुँ आउजाउ गर्नेलाई हुन्छ,’ उनले भनिन्।

सुनसरी–मोरङ सिँचाइ आयोजनाले १ लाख १२ हजार हेक्टर जग्गालाई समेट्छ। आयोजनाले सुनसरीको कोसी नदीस्थित मूल नहर चतराबाट पानी ल्याई सुनसरी जिल्लाको ४० हजार र मोरङको २८ हजार हेक्टर गरी ६८ हजार हेक्टर जग्गामा सिँचाइ सुविधा उपलब्ध गराउँदै आएको छ। बाँकी भूमिमा आयोजनाकै घर, सडक र पोखरी छ।

सुनसरीको चतरादेखि मोरङको केरौनसम्म ५३ किमिमा मूल नहर फैलिएको छ। यो मध्ये ४२ किमिसम्म आइपुग्दा मोरङको बेलबारीको कसेनीस्थित लोहन्द्रा खोला र मुख्य नहरको मेल हुन्छ। वरपर बस्ती र खेत छ। आयोजनाले वैज्ञानिक संरचनामार्फत माथिबाट खोला र तलबाट नहर बगाएको हो।
लगातारको बाढीले ५३ किमि लामो मूल नहर र ३ सय ३२ किमि शाखा नहरको विभिन्न १४ ठाउँमा फुटाएपछि आयोजनामा निकै असर पर्‍यो। एउटा शाखा नहरको औसत लम्बाइ २० किमि हुन्छ। योजनाले सबै शाखामा पानी पुर्‍याइरहेको छ। मुख्य राजमार्ग मुन्तिरको शाखा नहरमा बढी नोक्सानी भएको छ।

पूरै आयोजनामा ७० करोड ५५ लाख रुपैयाँको क्षति पुगेको उनले बताए। खत्रीका अनुसार सिँचाइ विभाग र मन्त्रालयसँग मर्मत तथा पुनर्निर्माणका लागि तत्कालै २५ करोड रुपैयाँ मागेको हो। ‘मुलुकभरि यस्तै समस्या भएको हुनाले तीन वर्षभित्र क्रमिक रूपमा उक्त रकम उपलब्ध गराउने जवाफ पाएका छौं,’ खत्रीले भने। उनका अनुसार अहिले भने विनियोजित बजेटबाट आकस्मिक कामका लागि १० करोड रुपैयाँ झिकेर काम गरिंदैछ।

मोरङस्थित उक्त लोहन्द्रा पुलपछि सबैभन्दा क्षति सुनसरीको झुम्कादेखि १ किमि पश्चिम दत्तकिच्चा खोला क्षेत्रको सिँचाइ संरचनामा पर्‍यो। यहाँ करिब १ करोड रुपैयाँको क्षति पुगेको आयोजनाले जनाएको छ।
सम्भावित खतरालाई ध्यानमा राखेर बाढीको तीन दिनअगावै २६ साउनमै मुख्य नहर बन्द गरिएको थियो। तर उक्त खोलाकै पानी मुख्य नहरमा पस्यो। ‘बाढी गएको एक महिनाभित्रै अस्थायी संरचना बनाएर सबैतिर नहरको पानी पुर्‍यायौंं,’ उनले भने। खत्रीका अनुसार वैकल्पिक सिँचाइ प्रबन्धका लागि प्राविधिकहरूले दसैंमा समेत नवमीसम्म काम गरेका थिए।

सन् १९५४ मा नेपाल–भारत कोसी सम्झौताअनुरूप १० वर्षपछि सुनसरी–मोरङ सिँचाइ आयोजना बन्न सुरु भएको थियो। भारत सरकारले सन् १९७० मा निर्माण सम्पन्न गरी ५ वर्षसम्म आयोजनालाई परीक्षणमा राखेको थियो। उसले सन् १९७५ मा नेपाल सरकारलाई आयोजना हस्तान्तरण गरेको थियो। अन्तर्राष्ट्रिय विकास नियोग (आईडीए) को सहुलियत ऋणमा गुरुयोजना तयार पारी यो आयोजनालाई अझै परिमार्जित गरिएको हो।

प्रकाशित : फाल्गुन ११, २०७४ ०८:३७
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

गण्डक नहरका पुल जीर्ण

भूषण यादव

काठमाडौँ — वीरगन्ज– गण्डक नहरमाथि निर्माण भएका पुल जीर्ण बनेका छन्। नहर निरीक्षणका लागि निर्माण भएका पुलमाथि मालवाहक ट्रक, बसलगायत सवारी चल्न थालेपछि जीर्ण बनेका हुन्।पर्सा, बारा र रौतहटको २९ हजार हेक्टर क्षेत्रफलमा सिँचाइ सुविधा पुर्‍याउन नहरमा ३० वटा पुल निर्माण गरिएका थिए।

गण्डक नहरमा निर्मित पुलमा परेको भ्वाङ । हल्का सवारी गुडाउन बनाएको पुलमा अत्यधिक भार भएका ट्रक चल्न थालेपछि जीर्ण बन्दै गएको हो । 

एउटा पुल निर्माणमा झन्डै ५ करोड रुपैयाँ खर्च हुन्छ। बजेट अभावमा पुल मर्मत सम्भार गर्न सकिएको छैन। इन्जिनियरका अनुसार पिलर भासिएका छन्। पुलमा प्वाल परेका छन्। पुलमाथि राखिएका स्ल्याब फुटिसकेका छन्। पुल क्षतिग्रस्त भएको साइनबोर्ड झन्ड्याएपनि चालकले निर्धक्क सवारी चलाउने गरेका छन्। बसको छतमाथि यात्रु राखेर पुलमाथि ओहोरदोहोर गरिन्छ।

वीरगन्जस्थित नारायणी सिँचाइ व्यवस्थापन डिभिजन कार्यालयले गण्डक नहरको मर्मत सम्भार गरी पानी सञ्चालनको जिम्मेवारी पाएको छ। ‘कुन दिन पुल भत्केर ठूलै दुर्घटना हुन्छ,’ सिँचाइका इन्जिनियर सुरेश साहले भने, ‘पुल क्षतिग्रस्त भएको जानकारी गराउँदासमेत अटेर गरेका छन्। पुल भत्केपछि खेती संकटमा पर्छ।’

सिँचाइमा काम गरेका पुराना कर्मचारीका अनुसार दशकअघिसम्म नहरको बाटो प्रयोग गर्न अनुमति लिनुपथ्र्यो। नहर मर्मतका लागि सिँचाइको सवारी मात्र चलाउन पाइन्थ्यो। साहका अनुसार अहिले कसैले टेर्दैनन्, स्थानीय प्रशासनलाई समेत सवारी निषेधबारे जानकारी गराएको उनले बताए। वीरगन्ज महानगरपालिका २५ जगरनाथपुर क्षेत्रमा नहर ‘क्रस’ गरेर बग्ने सिरिसिया खोलामाथि निर्माण भएको पुलमा ठूला प्वाल परेका छन्। उक्त क्षेत्रमा आधा दर्जन ठूला उद्योग सञ्चालनमा छन्। ३ वटा सिमेन्ट उद्योगका क्लिंकर र दाना उद्योगका मकै, भटमासलगायतका कच्चा पदार्थ र तयारी वस्तु त्यही पुल भएर ओहोरदोहोर गराइन्छ। स्थानीय छठु साहका अनुसार १२ चक्के ट्रकले उद्योगका लागि कच्चा पदार्थ र तयारी वस्तु दिनहुँ बोकेर नहरको बाटो ओहोरदोहोर गर्छन्। ‘भ्यान, जिप, ट्याक्टर जस्ता हल्का सवारी चल्दा पनि पुल हल्लिन्छ,’ पुल नजिकै घुम्ती पसल थापेर खाजा व्यापार गरेका साहले भने, ‘पुल जीर्ण भइसक्यो।’

सिँचाइका कर्मचारीका अनुसार गण्डक नहरका अधिकांश पुल जीर्ण भएको जानकारी स्थानीय प्रशासनदेखि विभागका महानिर्देशकसमेतलाई जानकारी गराइसकिएको छ। ‘न त मर्मत सम्भारका लागि बजेट नै आउँछ,’ ती कर्मचारीले भने, ‘न त ह्याभी सवारी निषेध नै गर्न सकिएको छ, पुल भत्किएमा यस क्षेत्रको किसानको भविष्य झन संकटमा पर्छ।’ केही पुलमुनि साइफनसमेत निर्माण भएको छ। प्राविधिकका अनुसार एउटा साइफन निर्माणमा झन्डै २५ करोड रुपैयाँ खर्च हुन्छ। ‘खोलामुनि नहरको पानी पास गराउन साइफन निर्माण गरिन्छ,’ इन्जिनियर साहले भने, पुल टुटे त्यसले साइफनमा पनि क्षति पुर्‍याउँछ, नहर पनि संकटमा पर्छ।’ गण्डक नहरमा कुल ७ वटा साइफन निर्माण भएका छन्।
निर्माण भएका पुल सिँचाइका हलुका सवारीको भार थेग्ने क्षमताका छन्। सूचना अधिकारीसमेत रहेका इन्जिनियर साहले भने, ‘हुलुका सवारी मात्र गुड्ने भएकाले पुलका पिलर ५० सेमि गोलाइका छन्।’ पुलको चौडाइ पनि एकपटकमा एउटा सवारीमात्र पार्न गर्न सक्ने हिसाबले साँघुरो बनाइएको हो। सन् १९५९ मा नेपाल र भारतबीच गण्डक सम्झौता भएको थियो।

नवलपरासीस्थित नारायणी (गण्डक) नदीमा निर्माण गरिएको ब्यारेजबाट नेपालका लागि पर्साको जानकी टोल भएर गण्डक नहरमा पानी आउने गरेको छ। पर्सादेखि रौतहटसम्म सिँचाइ गर्ने योजनाअनुसार गण्डक नहर निर्माण भए पनि बाराको आधा भूभागसम्म मात्र पानी पुग्ने गरेको छ।

प्रकाशित : फाल्गुन ११, २०७४ ०८:२८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT