जगतनारायण मन्दिरको संरक्षण न पुनर्निर्माण- उपत्यका - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

जगतनारायण मन्दिरको संरक्षण न पुनर्निर्माण

 ६ वर्षमा निर्माणकार्य ४५ प्रतिशत मात्रै, ऐतिहासिक मूर्ति, घण्टा, गरूड, टुँडाल परिसरमै असरल्ल
सीमा तामाङ

काठमाडौँ — २०७२ वैशाख को भूकम्पबाट क्षतिग्रस्त मठमन्दिरलगायत सम्पदा, सार्वजनिक भवन तथा निजी घरहरूमध्ये धेरैको पुनर्निर्माण भइसकेको छ । केही पुनर्निर्माणको चरणमा छन् । तर ललितपुरको शंखमूलस्थित जगतनारायण मन्दिर भने उस्तै छ । भूकम्पमा समेत जोगिएका मन्दिर परिसरमा रहेका गणेश, कुमार, रातो हनुमानका मूर्ति संरक्षण अभावमा अलपत्र छन् ।

मूर्तिहरू झारले पुरिएका छन् भने प्राचीन घण्टीको आधा भाग माटोमा पुरिएको छ । मन्दिरको उत्तरतर्फ अग्लो गरुडको स्तम्भ छ । झारले पुरिएकोले स्तम्भको अहिले गरुड मात्र देख्न सकिन्छ । पूर्वतर्फ रहेको सेतो हनुमानको मूर्तिको अवस्था पनि उस्तै छ । ढुंगाका कलात्मक थाम, काठका सामग्री पनि असरल्ल छन् । पूर्व, पश्चिम र दक्षिणतर्फ तीनवटा सत्तल छन् ।

दक्षिणतर्फको सत्तल नयाँ निर्माण भए पनि संरक्षण हुन नसक्दा जीर्ण देखिन्छ । मुख्य मन्दिर निर्माण गर्न भन्दै तीन वटा पेटी बनाइएको छ । तर पेटी पनि झारले ढाकेको छ । मन्दिरको अवस्था यति जर्जर छ कि परिसरमा प्रवेश गरेपछि पुरातात्त्विक सामग्रीहरू खुट्टाले कुल्चिइने हो कि भन्ने लाग्छ । पश्चिमतर्फको सत्तलमा भने जगद्गुरु आश्रमका ३५ जना विद्यार्थी अस्थायी रूपमा बसिरहेका छन् ।

स्थानीयका अनुसार मन्दिर ध्वस्त भए पनि मूर्ति रहेको स्थानलाई बाहिर देखाउन मिल्दैन । तर पुनर्निर्माणले गति नलिँदा मुख्य मन्दिरको जग नै खुला छाडिएको छ । मूर्तिदेखि प्राचीन काठ, इँटा, ढुंगालगायत असरल्ल छन् । केही मूर्तिलाई भने छाउनीस्थित राष्ट्रिय संग्रहालयमा राखिएको छ । ‘उठाउन सकिने र ऐतिहासिक मूर्ति संग्रहालयमा छन्,’ पुरातत्त्व विभागका प्रवक्ता रामकुमार कुवँरले भने, ‘तर एक ठाउँदेखि अर्को ठाउँमा सार्न नसकिने वस्तु परिसरमै छन् ।’ पुनर्निर्माण सकिएपछि विस्तारै त्यसको व्यवस्थापन हुने उनी बताउँछन् । तर पुनर्निर्माण कहिले सकिन्छ, त्यसको जवाफ उनीसँग पनि छैन । पुनर्निर्माण समयमै नसकिँदा ऐतिहासिक मूर्ति र अन्य सामग्री संरक्षणविहीन बनेका हुन् ।

पुरातत्त्व विभागले ९ करोड २० लाख रुपैयाँमा राजेन्द्र/रफिना/राम जेभीलाई पुनर्निर्माणको जिम्मा दिएको थियो । निर्माण सम्झौताअनुसार २०७६ असारमै पुनर्निर्माण सम्पन्न हुनुपर्ने थियो । तर काम पूरा नभएपछि विभागले ६ महिना बढाएर पुससम्मको म्याद दियो । थपिएको समयमा पनि कामले गति लिएन । तर कोरोना महामारी सुरु भएपछि सरकारले चैतमा देशव्यापी लकडाउन गर्‍यो । केन्द्र सरकारले लकडाउनका कारण निर्माण प्रभावित भएको भन्दै सबै ठेक्काको म्याद दुई पटक गरी एक वर्ष थप्ने निर्णय गर्‍यो । तर विभागले २०७६ पुसपछि म्याद थपेन । बरु समयमा काम सम्पन्न नगरेको भन्दै निर्माण कम्पनीविरुद्ध कारबाही प्रक्रिया अगाडि बढायो । विभागको उक्त निर्णयविरुद्ध कम्पनीले अदालतमा मुद्दा दायर गरेको छ ।

सरकारको निर्णयपछि पनि विभागले म्याद नथपेकोले अदालत जान बाध्य भएको ठेकेदार रविनकुमार जोशी बताउँछन् । २०७७ असार मसान्तसम्म म्याद थप्नुको सट्टा कारबाही प्रक्रिया अगाडि बढाएपछि विभागविरुद्ध उच्च अदालत पाटनमा मुद्दा दायर गरेको उनले जनाए । मुद्दा अझै विचाराधीन छ । ‘कम्पनीसँग छलफल नै नगरी विभागले बैंक धरौटी जफत गर्ने र ठेक्का तोड्ने भन्दै निर्णय गरेको रहेछ,’ उनले भने, ‘मुद्दापछि कामसँगै बैंक धरौटी जफत पनि रोकिएको छ । फैसला भने भएको छैन ।’

सम्झौतादेखि नै मन्दिरको पुनर्निर्माण निकै सुस्त रहेकोमा विगत १ वर्षदेखि त ठप्पै छ । विभागले कम्पनीलाई ४ करोड रुपैयाँ भुक्तानी दिइसकेको बताएको छ । विभागका प्रवक्ता कुँवरले सार्वजनिक खरिद ऐनअनुसार कारबाही प्रक्रिया अघि बढाउँदा निर्माण कम्पनीले नै मुद्दा हालेको बताए । अदालतबाट फैसला भएपछि मात्रै मन्दिरको पुनर्निर्माण हुने उनले जनाए । अहिलेसम्म मन्दिरको ४५ प्रतिशत मात्रै काम सम्पन्न भएको विभागका इन्जिनियर पूर्णबहादुर श्रेष्ठले बताए । ‘कम्पनीले विभिन्न बहाना देखाई काममा ढिलासुस्ती गरेपछि विभागले कारबाही प्रक्रिया अघि बढाएको थियो,’ उनले भने, ‘तर कम्पनीले विभागमाथि नै मुद्दा हालेपछि कुनै काम भएको छैन ।’

यो मन्दिर पहिलो राणा प्रधानमन्त्री जंगबहादुर राणाका भाइ जगतशमशेर राणाले १ सय ७० वर्ष पहिले निर्माण गरेको बताइन्छ । सरकारले शंखमूलधाममा रहेको जगतनारायण मन्दिर परिसरको केही भाग भने प्रथम जगद्गुरुको सम्मानमा २०६८ मा जगद्गुरु आश्रमलाई प्रदान गरेको थियो । ५ रोपनी जग्गामा मन्दिर निर्माण भइरहेको जगद्गुरु आश्रमका गुरु दीपक पोखरेलले बताए । निर्माण कम्पनी र विभागबीच समन्वय हुन नसक्दा काम रोकिएको उनको भनाइ छ । ‘पहिला ढिलासुस्ती भयो । चासो दिइएन । अहिले काम नै रोकियो,’ उनले भने ।

प्रकाशित : मंसिर १५, २०७८ ०८:५०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

साइकल लेनका लागि बर्सेनि बजेट तर काम शून्य

०७६ मंसिरमा साइकल लेनको थ्रिडी डिजाइन बने पनि काठमाडौं महानगर निर्माण थाल्नेबारे अझै अनिर्णीत
ललितपुरले २२ किमि साइकल लेन बनाए पनि संरक्षणमा छैन चासो
सीमा तामाङ

काठमाडौँ — सडकको सतहभन्दा केही माथि उठेको ट्याक्टाइल पेभिङसहितको बाटो नै साइकल लेन हो । तर कतिलाई त आजसम्म पनि माइतीघर–तीनकुने सडक खण्डमा साइकल लेन छ भन्ने जानकारीसमेत छैन । यो खण्डमा दुईतर्फी गरी २.५ किलोमिटर लामो साइकल लेन छ ।

सरकारले २०७० मा नै विस्तार गरेको यो साइकल लेनको कुनै नामोनिसान छैन । कतै रुखबिरुवा रोपिएका छन् त कतै निःशुल्क पार्किङ स्थल बनाइएको छ । पैदलयात्रु र फुटपाथ व्यवसायीले पनि प्रयोग गरिरहेका छन् ।

काठमाडौं महानगरपालिकाले यो लेनलाई पुनः प्रयोगका लागि भौतिक संरचनागत सुधार तथा व्यवस्थापन गर्ने भन्दै बर्सेनि बजेट छुट्याउँदै आएको छ तर अहिलेसम्म केही काम भएको छैन । महानगरले आर्थिक वर्ष ०७४/७५ मा ५० लाख, ०७५/७६ मा १ करोड २० लाख, ०७६/७७ मा ५० लाख, ०७७/७८ मा १ करोड रुपैयाँ छुट्याएको थियो । चालु आव ०७८/७९ मा पनि ४ करोड ७५ लाख रुपैयाँ विनियोजन भएकोमा हालसम्म कुनै भौतिक प्रगति छैन ।

महानगरको शहरी योजना आयोगले ०७६ मंसिरमै उक्त लेन विस्तार गर्न थ्रिडी डिजाइन टुंगो लागेको भन्दै सार्वजनिकसमेत गरेको थियो । आयोगका उपाध्यक्ष सरोज बस्नेतले विस्तारित साइकल लेन बनाउन लाग्ने अनुमानित खर्चसहित डिजाइन महानगरको पूर्वाधार विभागमा पठाइसकेको बताए । ‘हाम्रो डिजाइनअनुसार ५ करोड रुपैयाँभन्दा बढी खर्च लाग्छ,’ उनले भने, ‘डिजाइन सकेर पठाइसक्यौं, फिल्डमा काम अर्को विभागले गर्ने हो ।’

तर महानगरको पूर्वाधार विभाग प्रमुख रामबहादुर थापा भने आयोगले प्रस्ताव गरेको डिजाइनअनुसार बढी खर्च लाग्ने देखिएकाले कम खर्चमा बनाउन सकिन्छ कि भनेर छलफल भइरहेको बताए । ‘आयोगले प्रस्ताव गरेको डिजाइनमा बनाउँदा बढी खर्च हुन्छ,’ उनले भने, ‘डिजाइनमा राजमार्गमा प्रयोग गरिने सामग्री राखिएको छ, त्यसरी जाँदा खर्च बढ्छ । साइकल हलुका साधन हो । त्यसको लागि टायल पनि राख्न सकिन्छ । त्यसैले छलफलकै चरणमा छौं ।’

छिमेकी ललितपुर महानगरपालिकाले भने २२ किलोमिटर सडकमा साइकल लेन विस्तार गरिसकेको छ । २०७६ मंसिर १४ मा पहिलो चरणअन्तर्गत १०.५ किमि साइकल लेनको शुभारम्भ गरेको थियो । एकान्तकुना हुँदै पुल्चोक आउने, पुल्चोकदेखि लगनखेल, टंगाल हुँदै मंगलबजार जाने, पुल्चोकबाट गाःबहाल हुँदै मंगलबजारसम्म पुग्ने, कुपण्डोलबाट पुल्चोक हुँदै पाटन दरबारक्षेत्रसम्म पुग्ने गरी साइकल लेन बनेको हो । लेन बनाउनुअगावै महानगरको प्रांगण, जावलाखेल, पाटनढोका, मंगलबजार, लगनखेललगायत १० ठाउँमा साइकल स्ट्यान्डसमेत निर्माण गरिएको छ । साइकल लेन विस्तार गरे पनि महानगरले यसको संरक्षण भने गर्न सकेको छैन ।

पुल्चोक–मंगलबजार खण्डमा कोरिएका साइकलको चित्र, लेनको रङ नै मेटिएको छ । त्यस्तै अवस्था छ, कुपन्डोलतर्फ पनि । जावलाखेल–लगनखेल खण्डमा भने साइकल लेनमै पार्किङ गरेको पाइन्छ । महानगरले लेन विस्तार गरेसँगै साइकल यात्रुको सुरक्षाको लागि भन्दै साइकल ऐन नै ल्याउने निर्णय गरेको थियो । नेपाल साइकल सोसाइटीले उक्त ऐनको मस्यौदा तयार गरी २०७६ पुसमै महानगरको विधायन समितिमा बुझाएको थियो । ऐनलाई विधायन समितिले अन्तिम रूप दिएपछि नगरसभामा पेस गरी निर्णय गराउने महानगरले जनाएको थियो । तर अहिलेसम्म ऐन बन्न सकेको छैन ।

ललितपुर–३ का अध्यक्षसमेत रहेका विधायन समिति संयोजक श्रीगोपाल महर्जनका अनुसार संघ र प्रदेश दुवै सरकारले हालसम्म साइकलसम्बन्धी ऐन निर्माण नगरेकोले यहाँ विलम्ब भएको हो । ‘ट्राफिक महाशाखा, सडक विभाग, यातायात विभागसँग बसेर पटक–पटक छलफल गर्‍यौं, छलफलबाट निर्णय भने गर्न सकेनौं,’ उनले भने, ‘तीनवटै निकायले संघीय कानुनमा व्यवस्था छैन, प्रदेश सरकारसँग समन्वयमा जानू भन्ने सुझाव दिएका छन् ।’

साइकल लेन प्रयोग गर्दा यात्रुले अन्य सवारी साधनसँग मिलेर चलाउनुपर्छ । साइकल यात्रु भएको बेलामा अन्य सवारी साधनले साइकललाई नै प्राथमिकता दिनुपर्छ । यद्यपि साइकल नभएको खण्डमा सवारी साधनले पनि उक्त लेन प्रयोग गरिरहेका छन् । साझोदारी साइकल लेन भएकाले लेनमा साइकल चालकलाई प्राथमिकता नदिई अन्य सवारी चलाएको अवस्थामा १ हजार रूपैयाँ र चालकलाई बाधा पुग्ने गरी लेनमा पार्किङ गरे १५ सय रूपैयाँ जरिवाना हुने मस्यौदामा उल्लेख छ । त्यस्तै, साइकल चालकले पनि क्षमता (२ जना) भन्दा धेरै यात्रु बोक्न नहुने, साइकलमा अगाडि–पछाडि चम्किलो, टल्किने स्टिकर टाँस्नुपर्नेजस्ता नियम पालना गर्नुपर्ने उल्लेख छ ।

अर्न्तराष्ट्रिय प्रयोग र मान्यताका आधारमा साइकल लेनको चौडाइ कम्तिमा पनि १.२ मिटरदेखि २ मिटरसम्मको हुनुपर्छ । यो लेन अन्य सवारी साधनले प्रयोग गर्ने लेनभन्दा बाहिर हुनुपर्ने नियम हो । अन्तर्राष्ट्रिय प्रयोगका हिसाबमा सडकको अवस्था हेरी ३ तरिकाले साइकल लेन छुट्याउन सकिन्छ । जसमा डेडिकेटेट, कन्ट्राफ्लो र एडभाइजर पद्दति छन् । ललितपुर महानगरले बनाएको साइकल लेन एडभाइजर पद्धतिको हो । जुन त्यति प्रभावकारी र व्यावहारिक मानिँदैन । भएकै सडकलाई साझेदारीको रूपमा प्रयोग गर्ने पद्धति भएकाले अन्य सवारीसाधनले साइकल लेन मिच्ने र साइकल यात्रीको सुरक्षासमेत कमजोर हुने मानिन्छ ।

प्रकाशित : मंसिर १०, २०७८ १२:०१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×