चौरबाट ढुंगेधारामा पानी- उपत्यका - कान्तिपुर समाचार

चौरबाट ढुंगेधारामा पानी

राजधानीमा एउटा धारा मर्मत गर्ने क्रममा पत्ता लाग्यो ढुंगेधारामा पानी ल्याउने प्राचीन प्रणाली 
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — गाः हिटी नामको धाराको टुटीबाट पानी झरिरहेको छ । वरिपरि न पाइप देखिन्छ, न त धारामा पानी ल्याउने प्रणाली । काठमाडौंको धोबीचौरबाट ५ मिटर ओरालोमा रहेको यो ढुंगेधारा वरिपरि झाडी छ, त्यसैले यसमा पानी आउने प्रणाली अनुमान गर्न सकिँदैन । 

यो धारा मर्मत गर्ने क्रममा चौरबाट सोसेको पानी ढुंगेधारासम्म ल्याइएको प्राचीन प्रणाली पत्ता लागेको छ । काठमाडौं महानगरपालिका–१७ मा पर्ने गाः हिटीको पूर्वतिर खन्दा पानी वितरणको प्रणाली पत्ता लागेको हो । यसले सम्पदा संरक्षण अभियन्ताहरूमा उत्साह छ । ‘धोबीचौरमा जम्मा भएको वर्षात्को पानी सोसेर आउने ठाउँमा मंगालमा जम्मा हुन्छ । मंगालको पानीे पानी गाः हिटी र निह्रा हिटीमा जाने व्यवस्था मिलाइएको पाइएको छ,’ ढुंगेधाराको अभिलेखीकरण गरिरहेका सम्पदा संरक्षण अभियानकर्मी आलोकसिद्धि तुलाधरले भने, ‘गाः हिटीको पानी कसरी बढाउने भनेर प्रयास गर्दा पानी वितरणको प्राचीन प्रणाली पत्ता लागेको हो ।’

यहाँ पानी वितरण गरिएको गाः हिटी मंगालबाट नजिकै छ भने निह्रा हिटी अलि पर छ । गाः हिटीमा पानी सानो आइरहेको छ भने निह्रा हिटी सुकेको छ । निह्रा हिटीमा पठाएको च्यानल सफा गरेपछि निह्रा हिटीमा पनि पानी झरेको थियो । निह्रा हिटीमा जाने च्यानल थुन्दिएपछि गाः हिटीमा पानी बढेको छ । स्थानीयवासीले निह्रा हिटीमा जाने पानी थुनिदिएर गाः हिटीमा बढाउने योजना बनाए पनि अभियन्ताले भने त्यसो गर्न दिएका छैनन् । ‘उता ढुंगेधारा पनि सुक्न दिनु हुँदैन । त्यो सुक्यो भने सम्पदा मासिइगयो नि,’ तुलाधरले भने, ‘यी तिनै धारा जोगिने गरी काम अघि बढाउनुपर्छ ।’ १७ वडाको करिब ७८ लाख रुपैयाँ विनियोजन गरेपछि ढुंगेधारा र यसको वरिपरिको सौन्दर्यकरणको काम सुरु भएको थियो । कामको जिम्मा भने गाः हिटी निर्माण उपभोक्ता समितिले पाएको छ । पानीको बहावसमेत बढाउने योजना भएकाले मुहान खोज्ने योजना समितिले बनाएको थियो । ‘मुहान यहीं होला भनेर खोज्यौं, नभन्दै भेटियो,’ गाः हिटी निर्माण उपभोक्ता समितिका अध्यक्ष पुरुषोत्तमनारायण मगैचायले भने, ‘यसलाई राम्रोसँग अध्ययन गरेर परम्परागत रूपमै सौन्दर्यकरण गर्छौं ।’

कपडा धुने काम गर्ने धोबी समुदायको बसोबास रहेको यो ठाउँमा १७ वटा धारा थिए । तीमध्ये १६ वटा सुकिसकेका छन् । आकाशबाट परेको पानी सोसेर जमिनमुनि जाँदा यी ढुंगेधारामा पानी जाने हुन् । तर पानी सोस्ने ठाउँमा कतै सडक पिच भएका छन् भने कतै चोक, डबलीमा सिमेन्ट लगाएर ढुंगा छापिएका छन् । ‘पानी सोस्ने ठाउँ नै बन्द भएपछि कसरी जमिनमुनि पानी जानु ?,’ तुलाधरले भने, ‘कतै पानीको ट्युबले राखे, त्यसले जमिनमुनिको पानी घट्यो । कतै घर बने, कतै सडक बने । यसले गर्दा ढुंगेधारा सुके ।’

उपत्यकाका अरू ठाउँको पानी वितरण गर्ने प्रणालीभन्दा यहाँको केही फरक रहेको परम्परागत हिटी तथा पुखु संरक्षण समाजका अध्यक्ष सुशील श्रेष्ठले बताए । ‘यहाँ इँटाको कुलो बनाएर वितरण गरिएको पाइयो,’ उनले भने, ‘यो अन्त भेटिएको संरचनाभन्दा अलि फरक हो ।’ पाटनको आलकोहिटी, सुन्धारा, तीनधारालगायत ढुंगेधारामा पानी वितरण गर्ने अलगअलग प्रणाली भेटिएका थिए । सामान्यता माटो पोलेर बनाइएका डुँढ, काठको डुँढ र ढुंगाको डुँढबाट पानी वितरण भएको पाइएको छ ।

इतिहासकार साफल्य अमात्यको पुस्तक पानी र संस्कृतिमा उल्लेख भएअनुसार नेपालभरिका ढुंगेधारामध्ये ९५ प्रतिशत काठमाडौं उपत्यकामै छन् । सभ्यताको सुरुआतसँगै मानिसले पहिले पानी खोज्दै आएको छ । उपत्यकाका ढुंगेधारा कम्तीमा १५ सय वर्ष पुराना मानिएका छन् । अहिलेसम्म प्रयोगमा आइरहेको सबैभन्दा पुरानो हिटी मंगलबजारको मंगहिटी हो । अमात्यका अनुसार यसको निर्माण राजा मानदेवका नाति भारवीले गराएका हुन् । भारवीले नै इस्वी संवत् ५५० मा बनाएको ढुंगेधारा हाँडीगाउँमा उत्खनन गर्दा भेटिएको थियो । लिच्छविकालमा पानीको विकास गर्न तिलमक प्रणाली नै विकास भएको थियो । यस्ता ढुंगेधारा बस्ती, बाटो र धार्मिक स्थलमा बनाइएका छन् । ‘उपत्यका र बाहिर जहाँ मल्ल र लिच्छवि शासन विस्तार भए, ती ठाउँमा ढुंगेधारा छन्,’ इतिहासकार अमात्यले लेखेका छन् ।

एकै ठाउँमा र एकै खाल्डोमा थुप्रै ढुंगेधारा छन् । पाटनको मंगहिटीमा तीन वटा धारा छन् । पुरातत्त्व विभागले २०३७ मा धाराको लगत संकलन गरेको थियो । त्यति बेला १ सय २० धारा थिए । त्यसयता विभागले अध्ययन गरेन, महानगरले खोज्दा संख्या अझ बढेको थियो । राजधानीका अधिकांश ढुंगेधारा सुक्दै गएका छन् । केहीमा पानी घट्दै गएका छन् । केही ठाउँमा धारा घरभित्र परेका छन् । कतै ढुंगेधारा मासेर घर बनेका छन् । दुई दशकयता धारा सुक्ने क्रम बढेको छ । वसन्तपुरको मरुहिटी पनि सुक्दै गएको छ । पाटन दरबारसँगै जोडिएको मंगहिटी पनि सुक्दै गएको छ ।

ललितपुर महानगरपालिकामा मात्रै ६० वटा ढुंगेधारामध्ये ७ मासिएका र १२ वटा सुकेका छन् । ४२ वटामध्ये पनि धेरैमा पानी अनियमित छ । केहीमा पानी आए पनि निकासमा समस्या छ । भक्तपुरमा चालु रहेका ३७ वटा धाराको हालत पनि ललितपुरको जस्तै छ । काठमाडौंमा महानगरभित्र १ सय ६५ धारा छन् । त्यसमध्ये ९६ वटा प्राकृतिक अवस्थामै छन् । दुई वटा पाइपबाट पानी ल्याएर चलाइएका छन् । ३४ वटा सुकिसकेका छन् । ३३ वटाचाहिँ लोप भइसके । सुन्धारामा पानी वितरण गर्ने बनाइएको माटोको डुँढ कर्मचारी सञ्चय कोषको भवन बनाउँदा भेटिएको थियो ।

प्रकाशित : आश्विन २५, २०७८ १०:४३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गोठको बासबाट मन्त्री

शिक्षण पेसा चटक्कै छाडेर राजनीतिमा पूर्णकालीन भएका रामसहाय यादवको बास अहिले पनि गोठमा छ, एकातिर गाईभैंसी छन्, अर्कातिर उनको परिवार छ 
लक्ष्मी साह

बारा — पाँच धुर घडेरीमा पिलर ठडिएको डेढ दशक बित्यो तर घर बनेन । जगमा घाँस उम्रिएको छ । छतमा चढ्ने भर्‍याङ त्यतिकै अधुरो छ । घरको छत नै ढलान नभएपछि भर्‍याङको अर्थ नै भएन । घडेरीमा पिलर ठडिनुअघि त्यहाँ फुसको सानो छाप्रो थियो । त्यही छाप्रोमा परिवारसहित खाँदिएर बस्थे– तीन दिनअघि वन तथा वातावरणमन्त्री बनेका रामसहायप्रसाद यादव । शिक्षण पेसा छाडेर राजनीतिमा लागेका यादव छाप्रोमै बस्दा पहिलो संविधानसभाताका २०६४ मा तत्कालीन मधेसी जनअधिकार फोरमबाट सभासद भएका थिए । 

सभासद भएकै बेला उनले पक्की घर बनाउन जग र पिलर उठाए । तर त्यो पिलरमा छत अझै ठडिएको छैन । पत्नी र तीन सन्तानसहित उनको परिवारको बास अहिले कलैया–५ मा गोठमा छ । बारा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर १ अन्तर्गत सिम्रौनगढ–९ कचोर्वा स्थायी घर भएका उनी पछिल्लोपटक क्षेत्र नम्बर २ मा प्रतिनिधिसभा सदस्यमा निर्वाचित भएका हुन् । संघीय समाजवादी पार्टीबाट उठेका उनले दोब्बर मतले कांग्रेसका पुराना तथा प्रभावशाली नेता राधेचन्द यादवलाई पराजित गरेका थिए ।

‘सामान्य किसानका छोरा हुन् रामसहाय । शिक्षक हुँदै मन्त्री भएका छन्, निर्वाचन क्षेत्रमा उत्साह छ,’ यादवका गाउँले शिक्षक रामविलास साह तेलीले भने, ‘सरल, इमानदार र शालीन नेताका रूपमा हामी उनलाई चिन्छौं ।’ रामसहायलाई मन्त्री बनाइएकामा जिल्लाका कार्यकर्ता पंक्तिमा खुसियाली भए पनि उनकै परिवारमा खासै उत्साह देखिँदैन । उनले निकै ढिलो पालो पाएको र मूल्यांकनमा निकै समय लागेको गुनासो छ ।

‘कम समय र थोरै साधन स्रोतमा संगठन निर्माण, आन्दोलन र राजनीतिमा जति कष्ट गर्नुभयो त्यो अनुसारको पार्टीले मूल्यांकन गर्न सकेन । जनताको प्रत्यक्ष सरोकार राख्ने कृषि वा विकासमूलक मन्त्रालय दिएको भए हुन्थ्यो,’ रामसहायकी श्रीमती चम्पादेवीले भनिन्, ‘उहाँको राजनीतिक पहुँच बढाउन आफैं बालबच्चाको बोझ उठाएर गोठमै बसेर कष्ट गर्दै छु । हाम्रो बाँच्ने स्रोत गाईभैंसीको दूध हो ।’ मन्त्री पत्नी चम्पाले एउटा गाई र एउटा भैंसी स्याहार्ने आफ्नो दैनिकी रहेको बताइन् । दुई छोरा र एक छोरी पढ्दै छन् । ‘असन्तुष्टि पार्टी अध्यक्षज्यूलाई पनि सुनाउँछु,’ उनले भनिन् । मन्त्री रामसहाय यादव भने सन्तुष्ट छन् । ‘म मन्त्री बन्नुले गरिब तप्कालाई राजनीति गर्ने ऊर्जा मिलेको छ, त्यसैमा खुसी छु,’ उनले भने, ‘जेका लागि जिम्मेवारी मिलेको छ, त्यसमा परिवर्तन ल्याउँछु ।’ छाप्रो–गोठको बासदेखि मन्त्री निवाससम्मको बास पाउनु संघर्षले ल्याएको सौभाग्य भएको उनले बताए ।


२०४८ सालमा शिक्षण पेसामा प्रवेश पाएका यादव कलैया–५ घुसुकपुर टोलमा तिनै ठडिएको पिलर भएको पुरानो घडेरीको फुसको छाप्रोमा परिवारसहित बस्थे । घर छेउमै रहेको पन्नादेवी माविमा गणित र विज्ञान विषय पढाउँथे । त्यो बेला गजेन्द्रनारायण सिंह नेतृत्वको सद्भावना पार्टीसित नजिक थिए ।

उपेन्द्र यादवसित भेट भएपछि प्रभावित भएर अर्द्धभूमिगत राजनीति गर्न थाले । संगठन बनाउनमा जुटे । २०६४ मा उनले शिक्षक पदबाट राजीनामा दिए र फोरमका तर्फबाट पहिलो संविधानसभामा सामानुपातिक सभासद भए । सँगै पार्टीको स्थापनाकालदेखि महासचिव पदमा छन् । पटकपटकको मधेस आन्दोलनमा उनी सक्रिय थिए । फोरमको राजनीति सुरु गरेदेखि उनले घर बनाउन भ्याएनन् । घर खर्चले गाह्रो पर्न थालेपछि गाई र भैंसी पाल्न थाले । पुर्ख्यौली घर कचोर्वामा रहेको आफ्नो खेतका रूखबिरुवा बेचेर कलैया–५ गोरुबजार छेउमा १२ धुर जग्गा किने । त्यसैमा गाईभैंसी पालन गर्न गोठ बनाए । परिवारसहित त्यही गोठमा बस्न थाले । चम्पाले गाईबस्तु स्याहारिन्, उनीचाहिँ राजनीतिमा पूर्णकालीन भएर लागिपरे ।

प्रकाशित : आश्विन २५, २०७८ १०:४३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×