उठाइयो इन्द्रजात्राको यःसिं- उपत्यका - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

उठाइयो इन्द्रजात्राको यःसिं

कोरोनाले गत वर्ष रोकिएको जात्रा यस वर्ष स्वास्थ्य सुरक्षाका मापदण्ड पूरा गरेर मनाइँदै
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — काठमाडौंको मुख्य पर्व इन्द्रजात्रा सुरु भएको छ । शनिबार बिहान ६ः५१ बजेको साइतमा वसन्तपुरको हनुमानढोका दरबार छेउको कालभैरव छेउमा इन्द्रध्वज उठाएपछि इन्द्रजात्रा सुरु भएको हो । भाद्र शुक्ल द्वादशी तिथिमा ३३ फिट अग्लो काठको लिङ्गो (यः सि) ठड्याएपछि इन्द्रजात्रा सुरु भएको मानिन्छ । लिंगो ठड्याएको भोलिपल्ट जीवित देवी कुमारीको रथयात्रा गराइन्छ । त्यस दिन राष्ट्रप्रमुखले कुमारीको दर्शन गर्ने चलन छ । 


परापूर्वकालदेखि चल्दै आएको यो पर्व गत वर्ष कोरोनाको कारण रोकिएको थियो । रथयात्रालगायत बाहिरी जात्रा रोकिए पनि पूजाआजा भने भएको थियो । यो वर्ष भने स्वास्थ्य सुरक्षाका सबै मापदण्ड पूरा गरेर पर्व मनाउन लागिएको इन्द्रजात्रा व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष गौतम शाक्यले जानकारी दिए । ‘जति सक्दो भीड कम गर्ने उपाय अपनाएका छौं,’ उनले भने । भीड कम गर्न जात्राका टोली पनि घटाइएको उनले जानकारी दिए ।

जात्रामा गुठी र खलका गरी २९ वटा बाजा समूह सहभागी हुन्छन । बाजा बजाउने एउटा टोलीमा ६० जना सम्म हुन्छन् । यो टोलीलाई घटाएको जात्रा व्यवस्थापन समितिका सदस्य गणपतिलाल श्रेष्ठले जानकारी दिए । ‘यो पटक धिमे बजाउने दुई जना र भुस्याहा बजाउन एक जना मात्र सहभागी गराउने भएका छौं,’ श्रेष्ठले भने, ‘गत वर्ष ६० जनासम्म टोली हुन्थे । यो वर्ष घटाउन आग्रह गरेका छौं ।’

महामारीका कारण यो वर्ष रथ तान्ने समय पनि परिवर्तन गरिएको छ । गत वर्ष अपराह्न चार बजे तानेर राति अबेलासम्म टोलमा डुलाइन्थ्यो । यो वर्ष भने तीन बजे नै तान्न सुरु गरेर ६ वजे फिर्ता गरिसक्ने गरी योजना छ । भीड कम गराउन कुमारी, गणेश र भैरवको रथ फरकफरक समयमा गुडाइने भएको छ । ‘१५/१५ मिनेटको फरकमा रथ गुडाइनेछ,’ श्रेष्ठले भने, ‘रथमा पनि धेरै मान्छे राखिने छैन ।’

इन्द्रलाई वर्षा र सहकालको देवता मानिन्छ । आठ दिनसम्म विभिन्न बाजा बजाएर नाच, गान, रथयात्रा गरी यो पर्व मनाइन्छ । कुमारी पूजाको समयमा कुमारीको दायाँबायाँ जीवित गणेश र भैरव राखिन्छ । सप्ताहव्यापी रूपमा गरिने पूजाविधि फरक फरक हुन्छ । भाद्र शुक्ल एकादशीको दिन निमन्त्रणा पुजा हुन्छ । यो दिन बिहान कुमारी, गणेश र भैरवमा सप्ताहव्यापी कार्यक्रमका लागि सरकारले निम्ता चढाउने परम्परा छ । पञ्चबुद्धको मूलपूरोहितले बौद्ध धर्म विधिअनुसार कुमारीलाई सगुन, शृंगार सामान र पोशाक चढाउँछन् । जीवित देवता गणेश र भैरवलाई पनि यही दिन निमन्त्रणा चढाउने परम्परा छ । कुमारी घरमा जीवित देवी कुमारी बस्दै आएकी छन् भने राखिएको छ भने गणेश र भैरवचाहिं आफ्नै घरमा बस्दै आएका छन् ।

कुमारीको रथ चलाउने पनि आफ्नै विधि छ । यसको अगुवाइ पञ्चबुद्धका पुरोहित, सेनाको बाजा, प्रहरीको बाजा र पञ्चैबाजाले गरिन्छ । कुमारीको रथ पछाडि शार्दूल जंगको पल्टन हुन्छ । बाजागाजासहित सहरका परिक्रमा हुन्छ । रथ वसन्तपुरमा आएप्छि देवीको पूजा गरी समय् बजि चढाउने र प्रसाद खाने चलन छ । पूर्णिमा तीथीमा हुने कार्यक्रमलाई थःने याः भनिन्छ । यो दिन माथिल्लो टोलमा रथयात्रा गरिन्छ ।

तल्लो टोल र माथिल्लो टोलमा रथयात्रा सकिएपछि आश्विन प्रतिपदा तिथिमा गाई दान पूजा हुन्छ । कुमारी घरअगाडिको डबलीमा तीनवटा मउडापमा कर्माचार्य र ब्राह्मणबाट गाई दान गर्ने चलान छ । गाई दान सकिएपछि भोलिपल्ट गणचक्र पूजा हुन्छ । सप्ताहव्यापी कार्यक्रमको समापनको दिनमा हुने रथयात्रा हो नानिचा । प्याफल, नरदेवी, किलागल, भेडासीं, इन्द्रचोक, मखन हुँदै वसन्तपुरस्थित गद्दी बैठकअगाडि रथ विसर्जन हुन्छ । यही दिन वसन्तपुरमा ठड्याइएको यः सिं पनि ढालिन्छ र विधिवत् रूपमा इन्द्रजात्रा सम्पन्न हुन्छ ।

इन्द्रजात्राको प्रारम्भ भने भाद्र शुक्ल द्वितीया तिथिमा साइत निकालेर काठ लिन गएपछि हुन्छ । यस वर्ष हनुमानढोका दरबारभित्रको नासलचोकमा मानन्धर समुदायले विधिवत पूजा गरेर भदौ २३ गते बुधबार बिहान १०ः५२ को साइतमा काठ लिन वनयात्रा गरेका थिए । इन्द्रजात्रामा मात्र नभई उपत्यकाका मुख्य जात्रामा यःसिं ठड्याउने चलन छ । पाहाचार्य, बिस्केटलगायत जात्रामा पनि यः सिं ठड्याउने चलन छ । ‘अग्लो ठाउमा यः सिं ठड्याएपछि अब जात्रा सुरु भएछ भनेर सबैले सर्वसाधारणले बुझ्छन्,’ संस्कृतिविद् यज्ञमान पति बज्राचार्य भन्छन्, ‘यः सिं ढालेपछि जात्रा सकिएछ भनेर बुझ्न ।

जात्राको सुरु र अन्त्य थाहा होस भनेर यः सिं ठड्याउने परम्परा सुरु भयो ।’ काठ लिन नालाको जंगलमा जाने चलन छ । जंगल मासिँदै गएको भन्दै नेपाली सेनालगायतले यो वर्ष वृक्षरोपणसमेत गरेको थियो ।

इन्द्रजात्राको व्यवस्थित रूपमा सुरुआत लिच्छविकालीन राजा गुणकामदेवको पालामा भएको मानिन्छ । मल्ल वंशका अन्तिम राजा जयप्रकाशले कुमारी राख्ने घर बनाएका थिए । यसअघि कुमारी आफ्नै घरमा बस्ने चलन थियो । कुमारीलाई तलेजु भवानीको प्रतीकसमेत मानिन्छ ।

प्रकाशित : आश्विन ३, २०७८ ०७:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

विकास निर्माणको दुरवस्था : विद्युत् लाइन भूमिगत गर्ने काम ६० प्रतिशत, समयमा प्रगति २० प्रतिशत मात्रै

अस्तव्यस्त विद्युत् पोल व्यवस्थित हुन सकेनन्
पहिलो र दोस्रो चरणमा मात्रै भौतिक प्रगति
काठमाडौं जिल्लाबाहिर जान सकेन परियोजना
हेमन्त जोशी

काठमाडौँ — काठमाडौं उपत्यकाभित्रको विद्युत् प्रसारण लाइन, वितरण प्रणाली र केबललाइनलाई भूमिगत गर्ने योजनाको कार्यप्रगति न्यून देखिएको छ । पहिलो चरणमा काठमाडौंको वितरण प्रणाली पूर्ण भूमिगत गर्ने नेपाल विद्युत् प्राधिकरणको योजना छ । २०७९ साउनसम्म आयोजना सक्ने लक्ष्य राखेको प्राधिकरणले हालसम्म एकचौथाइ काम पनि सकेको छैन । 

२०७६ फागुनबाट सुरु भएको काठमाडौं उपत्यका वितरण प्रणाली सुदृढीकरण परियोजना ३० महिनाभित्र सकिसक्ने लक्ष्य थियो । तर १८ महिना अवधिमा यो परियोजनामा औसत २० प्रतिशत मात्रै काम सकिएको प्राधिकरणले जनाएको छ । विद्युत् वितरण प्रणालीसँगै इन्टरनेट, टेलिफोन, केबल टेलिभिजन लाइन तथा अप्टिकल फाइबरलगायत संरचनालाई भूमिगत गर्ने काम प्राधिकरणले पाएको छ । यी संरचनालाई अत्याधुनिक र प्रविधिमैत्री बनाएर विद्युत् पोल हटाउने प्राधिकरणको योजना छ ।

भूमिगत वितरण प्रणाली निर्माणको काम तीन चरणमा ठेक्का लगाइएकोमा पहिलोमा २५, दोस्रोमा ३५ र तेस्रोमा निर्माणको प्रारम्भिक चरणमा मात्रै पुगेको प्राधिकरणले जनाएको छ । परियोजनाको पहिलो र दोस्रो चरणको ठेक्का भारतीय निर्माण कम्पनी केईआई इन्ड्रस्ट्रिज लिमिटेडले पाएको छ । तेस्रो चरणको ठेक्का भने एलएनटी कन्स्ट्रक्सनले पाएको छ । यी तीनवटै चरणका कामका लागि ११ अर्ब रुपैयाँ बराबर लागत अनुमान छ । पहिलो चरणअन्तर्गत आर्थिक प्रगति ४५ र भौतिक प्रगति २५ प्रतिशत रहेको काठमाडौंको मध्यपश्चिम क्षेत्रमा काम गरिरहेका इलेक्ट्रिकल इन्जिनियर राजकुमार केसीले जानकारी दिए । मध्यपश्चिम क्षेत्रमा पर्ने महाराजगन्ज, बूढानीलकण्ठ, धापासी क्षेत्रको तार भूमिगत गर्ने काममा बढी प्रगति देखिएको उनको भनाइ छ । ‘महाराजगन्ज क्षेत्र, सांग्रिला होटल क्षेत्र र गंगालाल अस्पतालदेखि बूढानीलकण्ठ क्षेत्रमा काम सकिएको छ,’ उनले भने, ‘चक्रपथ, गोंगबु, ओम अस्पताल, धुम्बाराही, मन्डिखाटार, टोखालगायत स्थानमा काम सुरु भएको छैन ।’ प्राधिकरणले सबैभन्दा पहिले रत्नपार्क वितरण केन्द्र र महराजगन्ज वितरण केन्द्र जोड्ने गरी काम सुरु गरेको थियो ।

दोस्रो चरणको ठेक्कामा लैनचौरदेखि सांग्रिला होटल, चाबहिलदेखि चुच्चेपाटी, मित्रपार्क, नयाँ बजार, खुँसिबु, कोटेश्वर, जडीबुटीलगायत क्षेत्रमा काम सकिएको पूर्व–उत्तर क्षेत्र हेर्ने आयोजना प्रमुख सुमन श्रेष्ठले जानकारी दिए । अहिले उत्तरढोका, नागपोखरी र ठमेल क्षेत्रमा काम भइरहेको उनको भनाइ छ । न्युरोड, जमल, पुतलीसडक, टेकु, थापाथली, माइतीघर एयरपोर्ट, सोह्रखुट्टे, बालाजुचोक, नयाँ बजारलगायत क्षेत्रमा काम गर्न बाँकी छ । पूर्व–उत्तर क्षेत्रको विद्युत् प्रणाली भूमिगत गर्ने काममा ३५ प्रतिशत प्रगति हासिल भएको श्रेष्ठले बताए । आयोजनाको तेस्रो चरणको काम भने ठेक्का सम्झौता भएर निर्माणको प्रारम्भिक चरणमा मात्रै प्रवेश गरेको छ । कीर्तिपुर क्षेत्रमा पछिल्लो एक सातादेखि काम भइरहेको आयोजना प्रमुख पीयूष मालाकारको भनाइ छ । ‘साढे चार अर्बको ठेक्कामा सर्भे, डिजाइन, निर्माण सामग्री खरिदलगायत कामका लागि १० प्रतिशत बजेट सकिएको छ,’ उनले भने, ‘पूर्वाधार निर्माणमा त निकै प्रारम्भिक चरणमै छौं । गत पुसबाट काम सुरु भएकोमा हामीले तीन वर्षभित्र सक्ने लक्ष्य राखेका छौं ।’ पश्चिम क्षेत्रअन्तर्गत जोरपाटी, साँखु, बानेश्वर, पेप्सीकोला, टाउन प्लानिङ, कीर्तिपुर, कलंकी, कुलेश्वर, बालाजुलगायत क्षेत्र पर्छन् ।

उपत्यकाको विद्युत् वितरण प्रणाली अस्तव्यस्त रहेका कारण प्राधिकरणले उच्च प्रविधियुक्त भूमिगत र स्वचालित विद्युत् वितरण प्रणाली वितरण गर्ने गरी यो योजना अघि बढाएको थियो । अहिले काठमाडौंमा मात्र सुरु यो योजना उपत्यकाका भक्तपुर तथा ललितपुर र बाहिरका महानगरपालिका र उपमहानगरपालिकामा कार्यान्वयन गर्ने प्राधिकरणको योजना छ । तर पहिलो चरणको काममै ढिलाइ भएपछि अरू क्षेत्रको प्रसारण तथा वितरण प्रणाली भूमिगत गर्ने कामसमेत अघि बढ्न सकेको छैन । कोभिडका कारण गरिएको निषेधाज्ञाले पनि परियोजनाको काम अघि बढ्न नसकेको हो ।

प्रकाशित : आश्विन ३, २०७८ ०७:४३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×