नब्बे सालमा भत्केका मन्दिर अझै ठडिएनन्- उपत्यका - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

नब्बे सालमा भत्केका मन्दिर अझै ठडिएनन्

कति मन्दिर थिए, कति पुनर्निर्माण भए भन्ने अभिलेख नै छैन । समयमा पुनर्निर्माण नहुँदा कतिपय सम्पदा लोप भइसकेका छन् ।
प्रशान्त माली

काठमाडौँ — ललितपुरका ८२ वर्षीय अनन्तकान्त आचार्य राजोपाध्यायले पाटन दरबार क्षेत्र मूलचोकस्थित मनमानेश्वरी देवीको मन्दिरमा दैनिक पूजापाठ नगरेकै तीन दशक बित्यो ।

१९९० सालको भूकम्पअघिको भस्मेश्वर मन्दिर (अग्लो) र उमामहेश्वर मन्दिर (होचो) र भूकम्पले भत्किएपछि सोही मन्दिरको हालको अवस्था ।


लिच्छवि राजा मानदेवको इष्टदेवताको मन्दिर १९९० सालको महाभूकम्पमा भत्किएपछि मूर्ति दरबारकै मू छेँ (आँगम घर) मा सारियो । झन्डै ३० वर्षअघि आँगम घरबाटै मूर्ति चोरिएपछि मनमानेश्वरीको पूजा नै रोकियो । त्यतिबेला मन्दिर बनाउन धेरै पहल गरे पनि हालसम्म पुनर्निर्माण हुन नसकेको राजोपाध्याय बताउँछन् ।

१९९० मा भत्केको बहादुर शाह भवनको उत्तरपट्टिको लिच्छविकालीन मू छेँ पनि पुनर्निर्माण हुन सकेको छैन । दरबार क्षेत्रकै उमामहेश्वर र भस्मेश्वर मन्दिरको समस्या पनि उस्तै छ । यीबाहेक पाटन सुन्धारामा ध्वस्त बनेको ढुंगाबाट निर्मित ग्रन्थकुट शैलीको उमामहेश्वर मन्दिर, क्वाबहाल टोलको १७ वटा गजुर भएको राधाकृष्ण मन्दिर, स्वठ र सौगलको कृष्ण र शिव मन्दिर पनि पुनर्निर्माण हुन सकेका छैनन् । पुनर्निर्माण नहुँदा हौगः टोलको मन्दिर पनि अस्तव्यस्त अवस्थामा छ ।

युनेस्कोको विश्व सम्पदामा सूचीकृत पाटन दरबार क्षेत्रमा १९९० सालमा भत्केर पुनर्निर्माण हुन नसकेका यी केही सम्पदा हुन् । प्रलयकारी भूकम्पले वसन्तपुर, भक्तपुर दरबार क्षेत्र, बौद्धनाथ र स्वयम्भूनाथ स्तूपामा पनि क्षति पुर्‍यायो । समयमा पुनर्निर्माण नहुँदा कतिपय सम्पदा भने लोप भइसकेका छन् । काठमाडौं उपत्यका संरक्षण ट्रस्ट (केभीपीटी) का नेपाल निर्देशक रोहित रञ्जितकारका अनुसार विसं १९१७ तिर प्रकाशित किताबमा १८९० सालको महाभूकम्पले धेरै मठमन्दिर भत्किएको उल्लेख छ । ‘कति मन्दिर थिए, कति पुनर्निर्माण भए, त्यसको तथ्यांक अहिलेसम्म राख्न सकिएको छैन,’ उनले भने, ‘अन्य ठाउँको भन्दा उपत्यकाका तीन दरबार क्षेत्रको सम्पदामा भएका क्षति पत्ता लगाई पुनर्निर्माणमा सबैले चासो दिनुपर्छ ।’

सन् १८९९ मा अस्ट्रियन फोटोग्राफर कुर्ट बोएकले पाटन दरबार क्षेत्रमा खिचेको तस्बिरमा ढुंगाबाट निर्मित शिखर शैलीको तीनवटा मन्दिर देखिन्छ । ती कृष्ण मन्दिर (च्यासीः देग), शिव मन्दिर र लक्ष्मीनाराण मन्दिर हुन् । अहिले कृष्ण मन्दिर मात्रै छ । शिव मन्दिर गुम्बजमा सीमित छ भने लक्ष्मीनारायणको सिँढीमा पसल राखिएको छ । माथ्लो तला पर्यटकहरू बसेर तस्बिर खिच्ने कौसीको रूपमा परिणत भएको छ । पहिले यी तीनै मन्दिर एकै आकार प्रकारका थिए । १९९० को भूकम्पमा तीनवटै भत्किए । शिव र लक्ष्मीनारायण मन्दिरको सामान जम्मा गरेर च्यासीःदेग मन्दिर मात्र बनाएको रञ्जितकार बताउँछन् । केभीपीटीले १४ वर्षअघि वसन्तपुर क्षेत्रका सातवटा मन्दिर जीर्णोद्धार गरेको थियो । त्यसक्रममा कालभैरवको पूर्वपट्टि नारायण मन्दिरको टुँडाल वरिपरि अन्य मन्दिरको पनि जीर्णोद्धार गरिएको थियो । यसले पनि दरबार क्षेत्रमा त्यतिबेला अन्य मठमन्दिर भएको पुष्टि हुने उनले बताए ।

सम्पदा समयमा पुनर्निर्माण हुन नसक्नुमा सरकारको मात्र नभई स्थानीयवासीको पनि कमजोरी रहेको सरोकारवालाहरू बताउँछन् । ‘ललितपुर महानगरले उपभोक्ताले काम थाल्ने गरी भस्मेश्वर मन्दिर पुनर्निर्माण गर्न २०७६/७७ मा ५० लाख बजेट विनियोजित गरेको थियो,’ मंगल टोल सुधार संघका सचिव रवि दर्शनधारीले भने, ‘हुन त यो बजेट पुनर्निर्माणको हकमा धेरै थोरै हो तर सम्बन्धित टोलबासीले पुनर्निर्माणका लागि समिति गठनमा ध्यान नदिएपछि बजेट फ्रिज भयो ।’ केभीपीटीले उमामहेश्वर पुनर्निर्माण गर्न विस्तृत परियोजना प्रतिवेदन (डीपीआर) तयार गरिरहेको उनले बताए । मू छेँका लागि ललितपुर महानगरले गत वर्ष छुट्याएको २० लाखबाट भुइँतलासम्मको काम भइसकेको छ । भूकम्पले भत्केका पाटनका मन्दिर मात्र पुनर्निर्माण गर्न अर्बौं बजेटले नपुग्ने दर्शनधारी बताउँछन् ।

पुरातत्त्व विभागका प्रवक्ता रामबहादुर कुँवरले सबै सम्पदालाई एकैपल्ट समेट्न नसकिने बताए । विभागलाई वार्षिक ५० करोड हाराहारीमा मात्र बजेट आउने भएकाले सबैतिर काम गर्न नसकिने उनको भनाइ छ । सम्पदा समयमा पुनर्निर्माण हुन नसक्दा पर्यटकबाट धानिएका होटल, रेस्टुरेन्ट तथा हस्तकला व्यवसायी प्रत्यक्ष मारमा छन् ।

प्रकाशित : वैशाख ५, २०७८ १२:१८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

वायु प्रदूषणले बिरामी बढे

‘राति झ्याल–ढोका लगाएर सुत्यो भने सास फेर्न सकिँदैन, झ्याल–ढोका बन्द नगरे कोठा धूलैधूलोले भरिन्छ’
वसन्तप्रताप सिंह

बझाङ — आकाशमा धूलोजन्य तुवाँलो बाक्लिदै गएपछि चैत दोस्रो सातादेखि बझाङमा राम्रोसँग घाम लागेको छैन । बाक्लो धूलो र तुवाँलोका कारण स्थानीयमा श्वासप्रश्वासलगायत विभिन्न स्वास्थ्य समस्या देखिन थालेको छ । भिजिविलिटी कम हुँदै गएका कारण हवाई यातायात पनि बन्द भएको छ ।

बझाङ सदरमुकाम चैनपुरको आकाशमा देखिएको बाक्लो तुवाँलो। तस्बिर : वसन्तप्रताप सिंह/कान्तिपुर

‘यत्रो उमेर भयो, यति बाक्लो तुँवालो लागेको कहिल्यै देखिनँ’ जयपृथ्वी नगरपालिका– १, कैलासका ७८ वर्षीय भिकु खड्काले भने, ‘दिउँसै रात परेजस्तो हुन थालेको छ । यसरी तुवाँलो लाग्छ होला भनेर मैले त सोचेको पनि थिइनँ ।’ उनले २०५४/०५५ सालतिर ठूलो खडेरी पर्दा आकाशमा बाक्लो तुवाँलो लागेको सम्झना भए पनि अहिलेको अवस्थाको जस्तो नभएको बताए । ‘त्यतिबेला बिहानतिर तुवाँलोले घाम मधुरो देखिए पनि दिउँसो झलमल्ल भैहाल्थ्यो । अहिले त हड (शरीरमा) घाम नलागेकै दुई हप्ताभन्दा बढी भैसक्यो’ उनले भने ‘राति झ्याल–ढोका लगाएर सुत्यो भने सास फेर्न सकिँदैन । झ्याल–ढोका बन्द नगरे भने कोठा धूलैधूलो भरिन्छ ।’

बाक्लो तुवाँलोका कणहरू घरका कोठाभित्र पनि पस्ने भएकाले पानी र खानेकुराको भाँडामा पनि धूलो जम्ने गरेको र घरभित्र राखिएका लत्ताकपडा र सामानहरूमा पनि धूलो जम्न थालेको छ । ‘पानी र खानेकुरा छोप्न बिर्सियो भने एकै छिनमा एक तह धूलो जमिसकेको हुन्छ । झ्याल–ढोका राम्रोसँग बन्द नगर्दा कोठाभरि धूलैधूलो हुन्छ । यस्तो त कहिले देखेकी थिइनँ’ जयपृथ्वी नगरपालिकाकी लक्ष्मी खड्काले भनिन् ।

स्वस्थ मानिसलाई राति सुत्दा पनि उकुसमुकस भएर सास फेर्न गाह्रो हुने, खोकी लाग्ने, आँखा, नाक र घाँटी पोल्ने, खर्खराउनेजस्ता समस्या भैरहेको स्थानीयले बताउन थालेका छन् । तुवाँलोले बाक्लिँदै जान थालेपछि विभिन्न समस्या लिएर स्वास्थ संस्थामा पुग्नेहरूको भीड पनि बढ्न थालेको स्वास्थ्यकर्मीहरूले बताएका छन् । ‘अहिले श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या लिएर आउनेको संख्या पहिलाको भन्दा दोब्बर छ,’ कैलास स्वास्थ्य चौकीका इन्चार्ज कमलराज जोशीले भने ‘बालबालिका र बृद्धबृद्धाहरूलाई त झन बढी जोखिम छ । निमोनिया र दमका रोगीहरू पनि बढिरहेका छन् । यो सबैको कारण वायु प्रदूषण नै हो ।’ उनले चैत पहिलो हप्तासम्म यस्ता समस्या लिएर आउनेहरू दैनिक चार पाँच जनाको हाराहारी हुने गरेकोमा दोस्रो हप्तादेखि २० जनाभन्दा माथि हुने गरेको बताए ।

धूलो र तुवाँलोको कारण जिल्ला अस्पताललगायत जिल्लाभरिका सबै स्वास्थ्य संस्थाहरूमा श्वासप्रश्वास, आँखा र छालासम्बन्धी बिरामीको संख्या एक्कासि बढ्न थालेको जिल्ला अस्पताल बझाङले जनाएको छ । वायुमण्डलमा प्रदूषित हुँदा रुघाखोकीलगायत घाँटी र फोक्सोको संक्रमण बढेका बिरामीहरू साविकभन्दा २५ प्रतिशतले बढिरहेको जिल्ला अस्पताल बझाङका प्रमुख डाक्टर सन्दीप ओखेडाले बताए । यस्तै आँखा चिलाउने, रातो हुने, आँसु आउने र आँखामा विभिन्न खालका संक्रमण भएका बिरामीको संख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको उनले जानकारी दिए । तुवाँलोकै कारण छाला चिलाउने, रातो हुने, एलर्जी हुने खालका बिरामी पनि बढिरहेको उनको भनाइ छ ।

वायु प्रदूषणको जोखिमबाट बच्न सकभर घरबाट बाहिर ननिस्किने, निस्कनैपर्दा मास्क र चस्मा प्रयोग गर्ने, जीउ ढाकिने खालको लुगा लगाउनुपर्ने उनको सुझाव छ । यस्तो अवस्थामा हावामा अक्सिजनको मात्रा कम हुने हुनाले हुरी चलेको अवस्थामा बाहेक झ्याल–ढोका बन्द नगर्न उनले सुझाए । विभिन्न ठाउँमा लागेको डढेलोका कारण वायुमण्डल नराम्ररी प्रभावित भएको र जोडले हावा नचल्दा र पानी नपर्दा धूवाँ र फोहोरका कणहरू घनीभूत रुपमा जम्मा भएका कारण बाक्लो तुवाँलो लागेको जानकारहरू बताउँछन् ।

उडान बन्द

तुवाँलोले आकाश ढाकेपछि हवाई सेवा पनि बन्द भएको छ । हवाई सेवा बन्द हुँदा जिल्लामा उपचार हुन नसकेर जिल्लाबाहिर रिफर गरिएका गम्भीर प्रकृतिका बिरामीहरूलाई बढी समस्या भएको छ ।

भीएफआर (आँखाले हेरेको भरमा गरिने उडान) प्रणालीबाट नियमित उडान गरिरहेको एक मात्रै कम्पनी समिट एयरले मौसमकै कारण नियमित उडान भर्न नसकेको जनाएको छ । भिजिविलिटी (नाङ्गो आँखाले देखिने क्षेत्रको दायरा) कम हुँदै गएका कारण विमान उडान र अवतरण गर्न कठिन भएकाले नियमित उडानहरू रद्द भैरहेको बझाङ विमानस्थल प्रमुख एयर ट्राफिक कन्ट्रोलर महेन्द्र सिंहले बताए ।

‘भीएफआर फ्लाइटका लागि कम्तीमा पनि ५ किलोमिटर सराउन्डिङ भिजिबिलिटी आवश्यक हुन्छ तर बाक्लो तुवाँलोका कारण भिजिबिलिटी १५ सय मिटरभन्दा पनि कम छ’ उनले भने ‘यस्तो अवस्थामा उडान गर्न नमिल्ने भएकाले मौसम सफा नहुन्जेल विमानस्थल नखोल्ने निर्णय गरेका छौ ।’ उनले उडान भर्नका लागि जहाजहरू तयारी अवस्थामा रहेकोले मौसममा सुधार हुनेबित्तिकै नियमित उडान हुने बताए ।

प्रकाशित : वैशाख ५, २०७८ १२:१७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×