हराउँदै नेवार संस्कृति- उपत्यका - कान्तिपुर समाचार

हराउँदै नेवार संस्कृति

पूरै राग गाउन छाडिएको छ । पाटन दरबारमा फूलपाती भित्र्याउँदा देखाइने नाच लोप भइसक्यो । मत्स्येन्द्रबहाल डबलीमा देखाइने कामसिंह राजाको नृत्य पनि देख्न पाइँदैन । 
प्रशान्त माली

(ललितपुर) — सम्यक् महादान पर्व परम्पराअनुसार प्रत्येक वर्ष आयोजना गर्नुपर्ने हो । तर, हिरण्य वर्ण महाविहारले गुठीको आम्दानी कम भएको भन्दै हरेक पाँच वर्षमा मात्र पर्वको आयोजना गर्दै आएको छ । ललितपुरको पाटनस्थित नागबहालमा हालै यो पर्व सकियो ।

खोकना तोरीको तेलका लागि प्रसिद्ध ठाउँ हो । यहाँ तेल राख्ने छालाको भाडा, हुक्का तान्ने बाँसको साधन, धागो बेर्ने यन्त्र फेलु, काठको ठेकी (सिध:प) लोप भइसकेका छन् । नगरा र पछिमा बजाउने चलन पनि बन्द भइसकेको छ । भर्खरै सम्पन्न महोत्सवमा लोप भइसकेका यस्तै सामग्री र संस्कृतिलाई देखाउने प्रयास गरिएको थियो ।

एक महिना नचाउनुपर्ने लोकप्रसिद्ध कात्तिक नाच १२ दिन मात्रै नचाइन्छ । सिद्धिनरसिंह मल्लले राष्ट्र र जनताको कल्याणार्थ नेपाल सम्वत् ७६१ मा सुरु गरेको नाच आर्थिक अभावले जेनतेन सञ्चालनमा छ ।

लोपोन्मुख बन्दै गएका ऐतिहासिक महत्वका जात्रापर्व खोज्दै जाने हो भने लामो सूची बन्न सक्छ । कात्तिक नाच संरक्षण समितिका कोषाध्यक्ष उत्तमरत्न शाक्य अनुसार पाटन दरबार क्षेत्रको कात्तिक डबलीमा नाच देखाइसकेपछि बुङमतीस्थित मत्स्येन्द्रबहाल डबलीमा कामसिंह राजाको नृत्य प्रस्तुत गरिथ्यो । अहिले यो पनि बन्द छ । ठेचोका दाफा खलकहरू ऋतुअनुसार बुङमतीस्थित रातो मत्स्येन्द्रनाथ मन्दिर पुगेर भजन आउने चलन पनि रोकियो । माधवनारायण पर्व र दाफा भजन गाएर स्वयम्भूमा जाने चलन भने जेनतेन चलिरहेको छ ।


स्थानीय तहको चुनावअघि उम्मेदवारहरूले जात्रापर्वहरूको संरक्षण गरेर पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका थिए । चुनावी नारा र घोषणापत्र पनि यी विषय समेटिए । ललितपुर क्षेत्र नम्बर ३ बाट उम्मेदवार बनेकी पम्फा भुसालले ललितपुरलाई सांस्कृतिक राजधानी बनाउने चुनावी नारा अघि सारेकी थिइन् । चुनावी घोषणापत्रमै ललितपुरलाई सांस्कृतिक राजधानी बनाउने उल्लेख थियो । सुनाकाठीमा आयोजित चुनावी घरदैलो कार्यक्रममा पूर्वप्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालले भुसाललाई जिताएमा सांस्कृतिक राजधानी बनाएरै छाड्ने घोषणासमेत गरेका थिए । भुसालले चुनाव जितिन् पनि । स्थानीय तह, प्रदेश र संघीयस्तरका जनप्रतिनिधिले अहिले यस्ता मुद्दा बिर्सिइसकेका छन् । ‘सांस्कृतिक राजधानी बनाउने अवधारणा छ,’ भुसाल भन्छिन्, ‘प्रस्तुत गर्न सकिएको छैन ।’ युरोप अमेरिकामा जस्तै ललितपुरलाई सांस्कृतिक राजधानी बनाउन सकिने आफ्नो इच्छा रहेको उनको भनाइ छ ।


कात्तिक नाच संरक्षण समितिका कोषाध्यक्ष उत्तमरत्न शाक्यका अनुसार ज्येष्ठ पूर्णिमामा दरबारमा गाइने ३२ राग पनि पूरा गाउन छाडिएको छ । दसैंमा गोरखा दरबारबाट फूलपाती पाटन दरबारमा भित्र्याउँदा देखाइने नाच पनि अहिले देखाइन्न । ‘ललितपुर महानगरपालिकाले नाचका लागि दुई लाख दिने गरेको छ तर एक महिना नाच चलाउन १० लाखभन्दा बढी चाहिन्छ,’ उनले भने । मेयर चिरीबाबु महर्जनले नाच जर्गेना गर्न १० करोड रूपैयाँको कोष स्थापना गर्ने प्रतिबद्धता जनाए पनि त्यो पूरा नभएको उनले गुनासो गरे ।


मूर्त तथा अमूर्त सम्पदा संरक्षणका लागि गोदावरी नगरपालिको १० लाख बजेट छुट्याएको छ । मेयर गजेन्द्र महर्जनले ठेचो, चापागाउँ, ठैबलाई सम्पदा बस्ती घोषणा गर्ने योजनामा रहेको बताए । ‘नगरको सांस्कृतिक सम्पदाकाबारे पाठ्यक्रममा समावेश गर्दै छौं,’ उनले भने, ‘प्रत्येक जात्रापर्व सञ्चालन गर्न बजेटको व्यवस्था गरेका छौं ।’ युनेस्कोले जात्रा, नाच, पाटी, अन्य सम्पदालाई मापदण्ड हेरेर विश्व सम्पदामा सूचीकृत गर्छ । संविधानको अनुसूची–८ मा स्थानीय तहको अधिकारको सूचीमा भाषा, संस्कृति, ललितकलाको संरक्षण र विकास शीर्षकमा नीतिनियम बनाउन सक्ने प्रावधान छ । तर, कुनै पनि निकायले बनाएका छैनन् ।


महालक्ष्मी नगरपालिकाका मेयर रामेश्वर श्रेष्ठले नीति तर्जुमा गर्न लुभू र सानोगाउँका संस्कृतिसँग सम्बन्धित गुठीयारसँग छलफलको तयारीका रहेको बताए । ‘सबैलाई समेटेर एउटा मूल समिति बनाउने तयारीमा जुटेका छौं,’ उनले भने । जिल्लामा सबभन्दा पुरानाको लिच्छवीकालिन संस्कृति पाटन दरबार क्षेत्रसँग सम्बन्धित छ । लिच्छवीकालीन मनमानेश्वरी देवी पूजाविधि पर्व, ल्याकु पायो (दरबारबाट निस्कने खड्ग जात्रा), पाटन नकबहिलको अष्टमात्रिका नाच, ठेचोको नवदुर्गा नाच र हवन पर्व मुख्य हुन् । हवन पर्व र ल्याकु पायो बन्द भएको दुई दशकभन्दा बढी भइसक्यो । हवन पर्वमा दरबारको दसैंघरमा राखिएको जमरा जता ढल्कियो त्यतै अष्टमात्रिका, नवदुर्गा र ल्याकु पायोलाई एकैपटक नगर परिक्रमा गरिन्छ । यस्तो चलन उपत्यकाका अन्य ठाउँमा हुने जात्रापर्वमा छैन ।


हनुमान ढोका दरवार क्षेत्रसँग सम्बन्धित जात्रापर्व पनि क्रमश: बन्द हुदै गएका छन् । इन्द्रजात्राको बेला बसन्तपुर दरबार क्षेत्रमा मत्स्य, कश्यप, बराह, नरसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण, बुद्ध र कल्की दस अवतारको नृत्य गर्ने चलन थियो । यसवर्ष प्रदर्शन भएन ।


इतिहासविद् प्राध्यापक त्रिरत्न मानन्धरले जात्रापर्व संरक्षण गर्न अक्षयकोष खडा गर्नुपर्ने बताए । ‘यसप्रति सरकारको ध्यान जान सकेको छैन,’ उनले भने ।


काठमाडौं महानगर संस्कृति सम्पदा पर्यटन विभाग प्रमुख रामबहादुर थापाले महानगरले संस्कृति संरक्षण प्रवर्द्धन गर्न छुट्टै निनी बनाइसकेको बताए । ‘जात्रापर्व गुठी संस्थानअर्न्तगत सञ्चालन हुन्छ,’ उनले भने, ‘गुठीको अधिकार क्षेत्र हस्तान्तरण भइनसकेकाले कार्यान्वयमा कठिनाइ भइरहेको छ ।’ ललितपुर उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष कृष्णलाल महर्जनले जात्रापर्व संरक्षण गर्न एजेन्डामा छलफल गरेर अगाडि बढ्न तयार रहेको बताए ।

प्रकाशित : फाल्गुन २५, २०७६ १२:१३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अस्पताल छेउमै बेचिन्छ खैनीचुरोट

फातिमा बानु

काठमाडौँ — स्वस्थ सहर बनाउने भन्दै दुई वर्षअघि काठमाडौं महानगरपालिकाले धूम्रमान निषेध अभियान नै चलायो । स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय मातहतका कार्यालयले पनि अभियानमा सघाए । यी दुई निकायले अस्पताल वरपर बेच्न राखिएका सुर्तीजन्य पदार्थमा रोक नै लगाए । अहिले  अभियानको खिल्ली उडाउँदै अस्पतालजस्तो संवेदनशील ठाउँमै खैनीचुरोट बिक्री भइरहेको छ ।

सुर्तीजन्य पदार्थ नियन्त्रण गर्न राम्रो कानुन बनाएको भन्दै अर्न्तराष्ट्रिय स्तरमा नेपाल पुरस्कृतसमेत भइसकेको छ । तर, कार्यान्वयन पाटो फितलो हुँदा अस्पतालमात्रै होइन सार्वजनिक स्थल र सरकारी कार्यालयमै सुर्तीजन्य पदार्थको बिक्री रोकिएको छैन । राजधानीको प्रसूति गृह, वीर अस्पताल, त्रिवि शिक्षण अस्पतालका मूल ढोकामै सुर्तीजन्य पदार्थ बिक्री हुन्छ । कानुन कार्यान्वयन गराउने स्वास्थ्य मन्त्रालयको मुल गेटनजिक समेत नाङ्लोमा चुरोट, खैनी बेच्न राखिएको देखिन्छ ।

सुर्तीजन्य पदार्थ (नियन्त्रण तथा नियमन) ऐन २०६८ अनुसार अस्पतालको एक सय मिटर दुरी वरपर यस्ता पदार्थको प्रयोग र बिक्रीवितरण गर्न पाइँदैन । ऐनले सार्वजनिक स्थानमा चुरोट, बिँडी, सिगरेट, तमाखु, सुल्फा, कक्कड, खैनी, गुट्खाको प्रयोग र बिक्रीवितरणमा रोक लगाएको छ । त्रिवि शिक्षण अस्पतालका छाती रोग विशेषज्ञ डा. निरज बमले अस्पताल वरपर सुर्तीजन्य पदार्थ बेच्न राखिँदा कतिपय बिरामी सेवन गरेरै वार्डमा छिर्ने गरेको बताए । ‘अस्पतालको मुलगेटमै बेच्न राखेपछि चुरोटको तलतल लागेका बिरामीले समेत बाहिर गएर सेवन गर्ने गरेको पाइएको छ,’ उनले भने, ‘रोग नलागेकाले पनि अस्पताल नजिक चुरोट खाइदिँदा हावाको माध्यमबाट कमजोर बिरामीको फोक्सोमा धुवाँ पुग्छ, चुरोट खाएसरह उसलाई असर गर्छ ।’

२०७४ माघ १० गतेको मन्त्रिपरिषद् बैठकले सुर्तीजन्य पदार्थको बजार अनुगमन र नियन्त्रण गर्न सहायक प्रमुख अधिकारी र प्रत्येक स्थानीय तहको प्रशासकीय प्रमुखलाई जिम्मेवारी तोकेको छ । कुनै पालिका र जिल्लाले अनुगमन रिपोर्ट नबुझाएको स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयका कानुन अधिकृत पुष्कर नेपालले बताए । ‘सुर्तीजन्य पदार्थ नियन्त्रण कसैको प्राथमिकतामा छैन,’ उनले भने, ‘हालसम्म कुनै पालिकाले सार्वजनिक स्थानबाट सुर्तीजन्य पदार्थ जफत गरेको या कसैलाई कारबाही गरेको थाहा छैन ।’ अस्पताल प्रमुखलाई आफ्नो अस्पताल वरपर सुर्तीजन्य पदार्थ नियन्त्रणको जिम्मेवारी दिए पनि उनीहरूले वास्ता देखाएका छैनन् ।

सय मिटर परसम्म गएर बिक्रीवितरणमा रोक लगाउने काम सम्भव नभएको थापाथलीस्थित प्रसूति गृह अस्पतालका प्रशासक रानु थापाले बताइन् । ट्रमा सेन्टर अगाडि भित्तामै ठूला अक्षरले ‘धूम्रपान निषेध’ भनेर लेखिएको छ । तर, गेटवरपर चुरोट र खैनी खाइरहेको देखिन्छ । यसको नियन्त्रणका लागि अस्पतालबाट केही पहल हुन नसकेको सूचना अधिकारी अर्जुन भेटवालले बताए । ‘उनीहरूलाई सजाय दिने र जरिवाना लगाउने कानुनी अधिकार हामीलाई छैन,’ उनले भने । स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयमा सुर्तीजन्य पदार्थ नियन्त्रण समिति भए पनि यो निष्क्रिय छ ।

क्यान्सररोग विशेषज्ञ डा प्रभात ठाकुरका अनुसार नेपालमा पुरुषको मृत्युको पहिलो कारण फोक्सोको क्यान्सर हो । ‘मुख र फोक्सो क्यान्सरको ८० प्रतिशत कारण खैनीचुरोट सेवन हो,’ उनले भने ।

प्रकाशित : फाल्गुन २५, २०७६ १२:११
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×