भूकम्पको पीडामा भगवान् पनि !- उपत्यका - कान्तिपुर समाचार

भूकम्पको पीडामा भगवान् पनि !

बहुमूल्य मूर्ति तथा अन्य सामग्री राष्ट्रिय संग्रहालयमा राखिएको पुरातत्त्व विभागले बताए पनि भग्न मन्दिरको दृश्यले यो दाबीलाई पत्याउने आधार दिँदैन
सीमा तामाङ

(ललितपुर) — ढुंगा खोपेको छेपु अर्थात् गरुडको मूर्ति झारले पुरिएको छ । ढुंगामै कुँदिएका अरू मूर्तिको छेउटुप्पो छुट्टिएका छन् । काठका मूर्ति पनि उसरी नै अलपत्र देखिन्छन् । मूल मन्दिरको जगलाई संरक्षण गर्नुका साटो निर्माण सामग्री थुपारेर अस्तव्यस्त बनाइएको छ । 

भूकम्पको साढे चार वर्ष बित्दासमेत धेरैमा यसको त्रास मेटिइसकेको छैन । कतिपय भूकम्पपीडित अझै टहरोमै दैनिकी गुजारिरहेका छन् । ललितपुरस्थित शंखमूलको जगतनारायण मन्दिरको यो कहालीलाग्दो अवस्था देख्दा लाग्छ, मानिसमात्र होइन भगवान् पनि भूकम्पबाट पीडित छन् । स्थानीयका अनुसार मन्दिर ध्वस्त भए पनि मूर्ति रहेको ठाउँलाई बाहिर देखाउन मिल्दैन । तर पुनर्निर्माणले गति नलिँदा भगवान्का मूर्ति अस्तव्यस्त छन् । इँटा र काठमा कुँदिएका मूर्तिको स्वरूप बिग्रँदै गएको छ । मन्दिरमा प्रयोग गरिएका प्राचीन काठ, इँटा, ढुंगा फुटेर असरल्ल छन् । काठमा कुँदिएका कला पनि पानीमा भिजेर नचिनिने अवस्थामा छन् । निर्माण सम्पन्न नभएको सत्तलको पनि ढाकछोप गरिएको छैन ।


मन्दिरको पूर्व, पश्चिम र दक्षिणतर्फ तीन वटा सत्तल छन् । उत्तरतर्फ मन्दिरको ढोका छ । मन्दिमा गणेश, कुमार, रातो हनुमानको ढुंगाको मूर्ति छन् । भूकम्पबाट यी मूर्ति भने जोगिएका छन् । मन्दिरको ढोकामा रहेका दुईमध्ये एउटा भने अलपत्र छ । मन्दिर छेउमा राखिएको बहुमूल्य तथा प्राचीन घण्टीको आधा भाग माटोमा पुरिएको देख्दा मन कुँडिन्छ । ढुंगाको कलात्मक थामको पनि अवस्था उस्तै छ । मन्दिरको उत्तरतर्फ अग्लो गरुडको स्तम्भ छ । त्यसको मुनि निर्माण सामग्री थुपारिएका छन् ।


भूकम्पले ध्वस्त बनाएको ललितपुरस्थित शंखमूलको जगतनारायण मन्दिरमा अलपत्र घन्टा । तस्बिर : बिजु महर्जन/कान्तिपुर

मन्दिरको बहुमूल्य मूर्ति तथा अन्य सामग्री छाउनीस्थित राष्ट्रिय संग्रहालयमा राखिएको पुरातत्त्व विभागका प्रवक्ता रामकुमार कुँवरले दाबी गरे पनि यहाँको दृश्यले उनको दाबीलाई पत्याउने आधार दिँदैन । ‘उठाउन सकिने र बहुमूल्य मूर्ति संग्रहालयमा छन्,’ उनले भने, ‘तर एक ठाउँदेखि अर्को ठाउँमा सार्न नसकिने वस्तु परिसरमै छन् ।’ पुनर्निर्माण सकिएपछि बिस्तारै त्यसको व्यवस्थापन हुने उनले बताए ।


मन्दिरको पुनर्निर्माण गर्न आवश्यकताअनुसार सार्वजनिक जग्गा नभएकाले निर्माण सामग्री जथाभावी राखिएको डकर्मी राजन सुवालले बताए । मन्दिरमा १४ जना कामदार कार्यरत छन् । दुई जनाले काष्ठकलाको र १२ जनाले सत्तलको जग खन्ने, गारो लगाउने काम गरिरहेका छन् । अहिले पश्चिमतर्फको सत्तल भत्काई जग खन्ने काम भइरहेको उनले बताए ।


मुख्य मन्दिर निर्माणको गर्न तीन वटा पेटी बनाइसकेको छ । तर, त्यहाँ पनि झार उम्रिएको छ । पूर्वतर्फ रहेको सेतो हनुमान पनि झारले घेरिएको छ । पश्चिमतर्फको सत्तल भत्काई जग खन्ने काम भइरहेको कम्पनीका सुपरभाइजर सुरज महर्जनले बताए । दक्षिणतर्फको सत्तल पूर्णरूपमा निर्माण भएको छैन । दुईतले सत्तलको छाना छाउन बाँकी छ ।


भूकम्पले ध्वस्त बनाएको ललितपुरस्थित शंखमूलको जगतनारायण मन्दिरमा अलपत्र मूर्ति । तस्बिर : बिजु महर्जन/कान्तिपुर

पूर्वतर्फको सत्तलको एक तला निर्माण गरिए पनि दोस्रो तलाको काम बाँकी छ । महर्जनका अनुसार पहिलो ठेकेदार (रविनकुमार जोशी) ले कामदार र निर्माण सामग्री समयमा ल्याउन नसक्दा कामले गति लिन सकेको थिएन । तीन वर्षदेखि सुपरभाइजरमा काम गरिरहेका महर्जनले भने, ‘ठेकेदार बीचबीचमा गायब हुन्थ्यो । कहिले तीन, कहिले सात महिनासम्म सम्पर्कविहीन हुन्थ्यो । त्यसबेला कामसँगै मजदुरले पनि पैसा नपाएको गुनासो आउँथ्यो ।’ त्यसकारण पुरातत्त्व विभागले नै अहिले नयाँ ठेकेदारलाई कामको जिम्मा दिएको छ । ‘नयाँ ठेकेदारले काम सुरु गरेको दुई महिना भए पनि सम्झौताअनुसार तीन महिना पुगेको छ,’ उनले भने, ‘म्याद सकिएकाले थप गर्ने प्रक्रियामा छ ।’


विभागले ९ करोड २० लाख रुपैयाँमा राजेन्द्र/रफिना/राम जेभीलाई निर्माणको जिम्मा दिएको थियो । ०७३ पुसदेखि ०७६ असार मसान्तसम्म निर्माण सम्पन्न हुने गरी सम्झौता भए पनि मन्दिरको ३० प्रतिशत काम सम्पन्न भएको विभागका इन्जिनियर पूर्णबहादुर श्रेष्ठले बताए । ‘निर्माण सामग्रीको अभाव र ठेकेदारको ढिलासुस्तीका कारण ढिलाइ भएको हो,’ उनले भने, ‘अहिले निर्माणले गति लिएको छ । दाँची अप्पा (पुराना खालका इँटा) अभाव हुँदा अन्य काम गरिरहेका छौं ।’ मौलिक शैलीमा मन्दिर निर्माण गर्नुपर्ने भएकाले कहिलेकाहीँ निर्माण सामग्रीको अभावले पनि काम रोकिने गरेको उनले बताए । ‘कम्पनीले एक वर्षअघि एक करोड ३५ लाख ६७ हजार रुपैयाँ भुक्तानी लिएको थियो,’ उनले भने, ‘त्यसपछि थोरै रुपैयाँको मात्र काम भएकाले भुक्तान गरिएको छैन ।’


जगद्गुरु आश्रमका गुरु दीपक पोखरेलले ठेकेदारको ढिलासुस्ती र सम्बन्धित निकायको चासो नपुग्दा निर्माण सुस्त भएको बताए । उनका अनुसार शंखमूल, वागमती, रुद्रमती र मणिमतीको संगमस्थल भएकाले शंखमूललाई पवित्र धाम मानिन्छ । ‘हाल निर्माण भएको पार्कमा परापूर्वकालमा रावणले पानीमुनि १० वर्ष तपस्या गरेका थिए  । तपस्यापछि प्रसन्न भएर शिवजीले ती रावणको नाम शंखासुर राखिदिएका थिए ,’ उनले भने, ‘शंखासुरले तपस्या गरेको ठाउँबाट पानीको मूल उठेपछि यस ठाउँलाई शंखमूल नामकरण गरियो,’ पोखरेलले भने ।


उक्त मन्दिरलाई जंगबहादुर राणाका भाइ जगतशमशेर राणाले एक सय ७० वर्ष पहिले निर्माण गरेको जनश्रुति छ । शंखमूलधाममा रहेको जगतनारायण मन्दिर परिसर प्रथम जगद्गुरुको सम्मानमा सरकारले ०६८ सालमा जगद्गुरु निवासको रूपमा प्रदान गरेको हो । पाँच रोपनी जग्गामा मन्दिर निर्माण भइरहेको छ ।

प्रकाशित : माघ ११, २०७६ ०७:५०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

व्यापारिक कम्प्लेक्स बनाउन फेरि चलखेल

विद्यालयको पर्खाल एकतर्फी रूपमा भत्काउँदा खेल मैदानको रूपमा रहेको ७ आना खाली जग्गा गुम्नेछ
प्रशान्त माली

(ललितपुर) — ललितपुरको पुल्चोकस्थित मदन स्मारक माध्यमिक विद्यालयको खेलमैदानमा व्यापारिक कम्प्लेक्स बनाउन फेरि चलखेल सुरु भएको छ । विद्यालयको जग्गामा बाटो विस्तार गरेर भवन बनाउन लागिएको हो । सडक विस्तार गर्ने बहानामा विद्यालयको जग्गामा एकतर्फी पर्खाल लगाउन थालिएको छ । यसअघि स्थानीयले जिल्ला प्रशासन कार्यालय ललितपुरमा उजुरी दिएपछि काम रोकिएको थियो ।

विद्यालयले ०६४ मा पूर्वपट्टिको तीन रोपनी जग्गामा व्यापारिक भवन बनाउन ललित मण्डप ट्राभल एन्ड टुर्सलाई २५ वर्षका लागि भाडामा दिएको थियो । ०६८ मा विद्यालय, टुर्स र क्लासिक डाइमन्सबीच सहमति हुँदा डाइमन्सलाई दिने निर्णय भयो । ठेकेदारले भवन बनाउन लाग्दा ललितपुर महानगरपालिकाले गाइडेड ल्यान्ड डेभलपमेन्ट (जीएलडी) मापदण्डअनुसार सडक चौडा नभएको भन्दै नक्सापासमा रोक लगाएको थियो । अहिले नक्सापास स्वीकृतिका लागि कम्प्लेक्स बनाउने योजनाअनुरूप सडक चौडा गर्न विद्यालयको पर्खाल भत्काइएको स्थानीय बताउँछन् ।

विद्यालयको पूर्वपट्टिको भाग न:टोल–पाटनढोका सडकअर्न्तगत पर्छ । जीएलडी मापदण्डअनुसार सडक ११ मिटरको छ । सडकको क्षेत्राधिकारअनुसार बीच भागबाट दायाँबायाँ ५.५ मिटर छोड्नुपर्छ ।

विद्यालय व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष रमेश डंगोलले आफूहरूको निर्णयविपरीत जनप्रतिनिधिको संरक्षणमा उपभोक्ता समितिले जबरजस्ती काम थालेको बताए । ‘सडक विस्तारको आवश्यकता हो भने सबैसँगको सहकार्यमा गर्नुपर्थ्यो,’ उनले भने, ‘यो त मनोमानी ढंगबाट भयो ।’ विद्यालयको पर्खाल एकतर्फी रूपमा भत्काउँदा खेल मैदानको रूपमा रहेको ७ आना जग्गा क्षति पुग्ने उनले बताए । ‘यो बिल्कुल विद्यालयलाई मान्य छैन,’ उनले भने ।

सडकको अर्कोतर्फ मिश्रित बस्ती भएकाले मापदण्ड लागू नहुने महानगरको तर्क छ । ललितपुर महानगरपालिका–३ का अध्यक्ष श्रीगोपाल महर्जनले पाटनढोका–पुल्चोक सडकको पूर्वपट्टिका बस्तीमा घर बनाउँदा सेडब्याक छोड्न नपर्ने दाबी गरे । ‘सेडब्याक छोड्न नपर्ने भएकाले सडक विस्तार गर्दा घर पनि भत्काउन पर्दैन,’ उनले भने, ‘विद्यालय व्यवस्थापन समितिसँग छलफल गरेर मात्र पर्खाल लगाएको हो ।’ विद्यालयका प्रिन्सिपल गोविन्दप्रसाद पौडेलले जनप्रतिनिधिसँग छलफल भए पनि विद्यालय व्यवस्थापन समितिबाट निर्णय नभएको बताए । ‘महानगरमा भएको बैठकमा विद्यालयले सहजीकरण गर्ने भन्ने कुरा भएको हो,’ उनले भने । यस विषयमा स्थानीयले अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग र जिल्ला प्रशासन कार्यालय ललितपुरमा उजुरी दर्ता गरेका छन् । अख्तियारमा परेको उजुरीमा विद्यालयको जग्गामा विभिन्न संरचना निर्माण गरी व्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गर्ने उद्देश्यले पर्खाल लगाउन थालेको, प्रशासनले गर्नुपर्ने निगरानीमा कमी आउनासाथ विद्यालयको जाडो बिदाको दिन पारेर पुन: काम सुरु गरेको र आर्थिक चलखेल हुन सक्ने सम्भावना रहेको उल्लेख छ ।

स्थानीय पृथविन्दु महर्जनले केही पहुँचका व्यक्तिको मिलेमतोमा सडक विस्तारको नाममा विद्यालय जग्गामा व्यापारिक कम्प्लेक्स बनाउन लागेको बताइन् । ‘अख्तियारले यससम्बन्धी चाँडै छानबिन थालेर दोषीमाथि कारबाही गरोस्,’ उनले भनिन् । ललितपुरका प्रमुख जिल्ला अधिकारी भागिरथ पाण्डेयले महानगर र विद्यालयबीच सहमतिमा काम हुन लागेकाले प्रशासनको खासै भूमिका नभएको प्रतिक्रिया दिए । ‘विद्यालयलाई क्षतिपूर्ति दिने र आवश्यक परेमा संरचना बनाउने निर्णय भएको छ,’ उनले भने ।

सचिवले दिए राजीनामा
विवाद बढेपछि उपभोक्ता समितिका सचिव राजेन्द्रप्रसाद विडारीले पदबाट राजीनामा दिएका छन् । उनी विद्यालयका शिक्षकसमेत हुन् । विद्यालय ललितपुर महानगरपालिका–३ मा पर्छ । तर, सडक चौडाको काम भने २० नम्बर वडाबाट स्थानीय उपभोक्ता समिति गठन गरेर भएको छ । उपभोक्ता समितिका अध्यक्ष दिनेश महर्जनले विडारी विद्यालयका शिक्षक भएकाले समितिमा बस्न नहुने भएर राजीनामा दिएको तर्क गरे । ‘३ नम्बर वडाले चासो नदिएकाले २० बाट काम थालेका हौं,’ उनले भने, ‘२० नम्बरका वडाध्यक्षको सहमतिमै काम थालिएको हो ।’

ललितपुर महानगर–२० का वडाध्यक्ष चन्द्र महर्जनले ट्राफिक जामका कारण सडक विस्तार गर्नुपरेको दाबी गरे । यही सडक चौडा गर्न ललितपुर महानगरले यस आर्थिक वर्षमा ३५ लाख रुपैयाँ बजेट छुट्याएको छ ।

प्रकाशित : माघ ११, २०७६ ०७:४५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×