विश्व सम्पदामा बेवास्ता : कोतरिँदै स्वयम्भू

स्वयम्भूमा विश्व सम्पदाको गुण क्षय हुने गरी काम भइरहेको छ, नरोक्ने हो भने यो क्षेत्र खतरामा पर्न सक्छ
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — स्वयम्भूमा विश्वसम्पदाका मापदण्डविपरीत संरचना निर्माण भइरहेको छ । स्वयम्भूको मौलिकता नै मासिने गरी संरचना निर्माण भएपछि कुरूप बन्न लागेकोमा सरोकारवाला चिन्तित भएका छन् । यहाँ जंगल मासेर विहार बनेका छन् । कमजोर भौगोलिक अवस्था भएको स्वयम्भूको जमिनबाट पानी तानेर झन् कमजोर पारिएको छ ।

स्वयम्भू स्तूपवरिपरि आधुनिक निर्माण सामग्री राखेर धमाधम ढुंगा छाप्ने काम भइरहेको छ । ढुंगाको जडान सिमेन्ट र बालुवाको छ । प्राचीन स्मारक संरक्षण ऐनअनुसार विश्व सम्पदा क्षेत्रमा पहिला जुन निर्माण सामग्री प्रयोग भएको थियो, त्यही प्रयोग गर्नुपर्छ । ‘विश्व सम्पदामा सूचीकृत हुँदा जुन गुण थियो, त्यसमा ह्रास आउँदै गएको छ,’ युनेस्कोको सल्लाहकार संस्था इकोमस नेपालका अध्यक्ष काइवाइजेले भने, ‘स्वयम्भूमा विश्व सम्पदाको गुण क्षय हुने गरी काम भइरहेको छ । यसलाई नरोक्ने हो भने विश्व सम्पदा क्षेत्र खतरामा पर्न सक्छ ।’

विश्व सम्पदालाई असर गर्ने गरी बनेको अर्को संरचना हो, आनन्दकुटी महाविहार । महाविहार विस्तार क्रममा यहाँको खुला ठाउँ र जंगलसमेत सखाप पारिएको छ । २०७२ सालको भूकम्पले आनन्दकुटी विहारमा सामान्य क्षति भएको थियो । अहिले यहाँको परम्परागत बाटोसमेत थुनिएको ३० वर्षदेखि स्वयम्भूमा ‘मर्निङ वाक’ गर्दै आएका मधुसूदन श्रेष्ठ बताउँछन् ।

निजी स्वामित्वको विहारमा आधुनिक निर्माण सामग्री प्रयोग भएको थियो । पुरातत्त्व विभागका अनुसार विसं १९९८/९९ मा भिक्षु धम्मालोकले विहार स्थापना गरेका थिए । यहाँ रहेको बुद्धमूर्ति म्यान्मारका धर्म गुरुले उपहार दिएका हुन् । यही ठाउँमा श्रीलंकन चैत्य पनि छ । चैत्य र विहार दुवैको पुनर्निर्माण गर्न श्रीलंकाले आर्थिक सहयोग गरेको हो । विहारमा धर्म देशना र बौद्ध समारोह हुँदै आएको छ ।

उपत्यकाका धार्मिक जंगलमध्येमा पर्छ, स्वयम्भू । नेवार समुदायभित्रको बौद्धमार्गीमा गुँला पर्वका बेला एक महिनासम्म जंगल जाने परम्परा हुन्छ । १२ वर्षमा आउने नरदेवी जात्राको तयारी गर्ने बेला छोरा मान्छेलाई गुठीमा पस्न लायक बनाइन्छ । ६ देखि १२ वर्षसम्मका बालकलाई वनवास पठाउने चलन छ । एक दिन एकरात स्वयम्भूको जंगलमा जानुपर्छ ।

‘यति महत्त्वपूर्ण जंगल मासिँदै गएको छ । कसैलाई चासो छैन,’ श्वेतकाली नरदेवी १२ वर्षे मेला व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष सत्यनारायण डंगोलले भने, ‘जंगलको सौन्दर्य मासिने गरी भित्रभित्रै गैरकानुनी निर्माण भइरहेका छन् ।’

आनन्दकुटी महाविहारमा जाने बाटोमा कंक्रिट राखेर फलामका बार लगाइँदै छ । ‘यहाँ वर्षैपिच्छे नयाँ संरचना बनाइरहेका छन्, स्वयम्भू विकास महासमिति नै गैरकानुनी निर्माणमा लागेको छ,’ यस क्षेत्रमानियमित मर्निङ वाकमा आउने श्रेष्ठले भने, ‘सम्पदाको रक्षा गर्नुपर्ने निकायले नै संरक्षण गर्न सकेको छैन ।’

भगवान् पाउमा वरपर प्राचीन ढुंगामा जथाभावी तिब्बती अक्षर लेखिएका छन् । पाउसँगैको सिंहलगायतका मूर्तिमा रङ लगाएर विरूप पारिएको छ । भगवान् पाउछेउमै महानगरको स्वीकृतिमा मनाङ सेवा समाजले कंक्रिटको आधुनिक गेट बनाउन लागेको थियो । सम्पदा संरक्षण अभियन्ताले विरोध गरेपछि उक्त गेट महानगरले डोजर लगाएर भत्काइदिएको थियो ।

विवादमा विश्वशान्ति महाविहार
स्वयम्भू चैत्यको छेउमै रहेको विश्वशान्ति विहार (कर्मराज महाविहार) विवादमा परेको छ । सम्पदा संरक्षण अभियन्ताले चैत्य छेउको महाविहारमा आधुनिका कंक्रिट, रड, सिमेन्टजस्ता आधुनिक निर्माण सामग्री प्रयोग गरेको भन्दै आपत्ति जनाएका छन् । महाविहारले जंगल क्षेत्रसमेत मासेको उनीहरूको आरोप छ । विहारले भने जंगल नमिचेको बरु पुनर्निर्माण गर्दा विहारकै साइज घटाएको दाबी गरेको छ । ‘पहिलाको भन्दा तला र साइज घटाएका छौं,’ महाविहारका महासचिव राजेन्द्रलाल मानन्धर भन्छन्, ‘पहिला चार तला थियो, अहिले तीन तलामा झारेका छौं । पहिला आठ आनामा बनेको विहार अहिले छ आनामा छ ।’

संयुक्त राष्ट्रसंघीय निकाय युनेस्कोको मनिटरिङ मिसनले समेत विवादित महाविहारबारे जानकारी लिएको छ । युनेस्को टोलीलाई विहारका महासचिव मानन्धरले नियमसंगत तरिकाले बनाएको जानकारी दिएका थिए । ‘नियमसंगत बनाएको भए सर्वसाधारणले किन प्रश्न उठाए त ?’ युनेस्कोका काठमाडौं कार्यालयका प्रमुख क्रिस्चियन म्यानहार्टले प्रश्न गरेका थिए ।

‘खै किन गरे ? वास्तविकता नबुझेर विरोध गरेका होलान्,’ मानन्धरको जवाफ थियो, ‘हामीले सबै निकायबाट स्वीकृति लिएरै बनाएका हौं । महानगरले नक्सा पास गरेको छ । पुरातत्त्व विभागले अनुमति दिएको छ ।’

२०१५ सालमा निर्माण भएको महाविहारको विवाद २०१८ सालदेखि सुरु भएको हो । विहारको निर्माण तिब्बती लामाले गरेका थिए । निर्माणपछि केही समय यो खाली रहेकाले २०१९ सालमा सरकारसमक्ष उजुरी पर्‍यो । पछि मुद्दा नै चलेपछि यसको जिम्मा लामालाई नै दिइएको थियो । यो गुम्बा सुरुमा महायानी गुम्बाको रूपमा निर्माण भएको थियो । विश्वशान्ति गुम्बा राखिए पनि पछि यसको नामकरण तिब्बती गुम्बा गरियो । तिब्बती गुम्बालाई कर्मराज महाविहार नामकरण गरियो । यो गुम्बासँगै बुद्धमूर्ति पनि बनाइएको थियो । महाविहार पूर्ण रूपमा क्षति भएपछि यहाँको बुद्धमूर्ति बाहिरै प्लास्टिकले छोपेर राखिएको छ । भूकम्पअघि विहारको नाममा दुई आना तीन दाममात्र जमिन थियो । पछि मन्त्रिपरिषद्बाट निर्णय गराएर जग्गा बढाएको भन्दै सम्पदा संरक्षण अभियन्ताले आपत्ति जनाएका थिए । ‘वन मिचेर विहार बनाइयो । यही कारण स्वयम्भू चैत्य पनि खतरामा छ । एउटा बुद्धमूर्ति राख्न चारतले विहार किन चाहियो ?’ उनीहरूले प्रश्न गरेका थिए ।

‘२०२१ सालको नापीमा १४ आना ३ दाम नै रहेछ,’ विहारका महासचिव मानन्धर भन्छन्, ‘पछि जग्गा कता परेछ अनि मन्त्रिपरिषद्बाट निर्णय गराएरै महाविहारको नाममा पारिएको हो ।’ यसको जग्गाधनी गुठी संस्थान छ भने मोहीचाहिँ कर्मराज महाविहार हो ।

पुजारीलाई घर
महाविहारले नै यहाँका पुजारीका घर पनि बनाइदिएको छ । स्वयम्भू क्षेत्रमा बुद्धाचार्यको मात्र बसोबास छ । यहाँका पुजारी बुद्धाचार्य नै हुन्छन् । घर आफ्नो भए पनि यसको स्वामित्व आफ्नो हुँदैन । बस्न पाउँछन्, बेच्न पाउँदैनन् । महाविहारले नै पुजारीका १८ वटा घर बनाइदिएको छ । महाविहार र पुजारीका घरसमेत गरेर १३ करोड रुपैयाँ खर्च भएको छ ।

पुजारीलाई हात लिन घर बनाइदिएको आरोपमा पुजारी ईश्वरमान बुद्धाचार्यले भने, ‘महाविहारले पुजारीको घर बनाइदियो त अरूलाई किन टाउको दुख्नु ?’ भूकम्पले पुजारीको अधिकांश घर भत्किएका थिए । चार घरमात्र बस्न हुने अवस्थामा छन् । अहिले घर र महाविहार निर्माण अन्तिम चरणमा पुगेका छन् ।


प्रकाशित : कार्तिक २०, २०७६ ०९:०६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

वडाको अभियान : घरमै वृद्धवृद्धाको स्वास्थ्य परीक्षण

ललितपुर महानगरपालिकाको ३ नम्बर वडा कार्यालयले सुरु गरेको ‘नि:शुल्क स्वास्थ्य उपचार अभियान’ बाट वृद्धवृद्धाले प्रत्यक्ष लाभ लिएका छन्
प्रशान्त माली

(ललितपुर) — वृद्धावस्थाका कारण पुल्चोककी राममाया महर्जन भर्‍याङबाट तलमाथि गर्न सक्दिनन् । लौरोको सहारामा मुस्किलले एउटा कोठाबाट अर्कोमा पुग्छिन् । २०७२ को भूकम्पको त्रासले उनको मुटुमा समेत असर पुगेको थियो । त्यसयता उनी दैनिक औषधि सेवन गर्छिन् । प्रत्येक साता अक्सिजन, गुल्कोजको मात्रा र प्रेसर जँचाउनुपर्छ । 

ललितपुर महानगरपालिकाको ३ नम्बर वडाले घरदैलोमा पुगेर नि:शुल्क प्राथमिक स्वास्थ्य उपचार सेवा थालेपछि भने उनको पीडा कम भएको छ । सोमबार स्वास्थ्य टोलीले उनी रहेको पाँचौं तलामा पुगेर जाँच गर्‍यो । सुगर, प्रेसर सबै ठीक भएको जानकारी गराउँदा उनको खुसीको सीमा रहेन । ‘हामीजस्ता वृद्धाका लागि यस्तो कार्यक्रम ल्याएर अत्यन्त राम्रो गर्‍यो,’ ९२ वर्षीया महर्जनले हाँस्दै भनिन्, ‘सबैलाई धन्यवाद छ ।’ टोलीले उनको तौल, ज्वरो, अक्सिजन र शरीरमा गुल्कोजको मात्रालगायत परीक्षण गरेको थियो ।

महर्जनको स्वास्थ्य परीक्षणलगत्तै टोली पुल्चोक ‘छेँ क्व’ टोलमा पुग्यो । ज्येष्ठ नागरिकको नि:शुल्क स्वास्थ्य परीक्षणमा थिए, वडा कार्यालयबाट खटिएका गंगा महर्जन, रञ्जु तोलांगी र रुपेश थापा । पसलमा बसिरहेकी ८६ वर्षीया नानीबेटी महर्जनलाई उनीहरूले एकै स्वरमा भने, ‘तपाईंको स्वास्थ्य अवस्था जाँच गर्न आएका छौं ।’

नर्ससहितको टोली घरमै आएपछि उनी पनि दंग परिन् । प्रेसरको बिरामी उनले १५ वर्षदेखि निरन्तर औषधि सेवन गर्दै आइरहेकी छन् । प्रत्येक साता प्रेसर जँचाउनुपर्नेमा यसपटक उनले भ्याइनन् । नर्सले प्रेसर जाँचेर ठिक भएको जानकारी गराएपछि मात्रै उनले ढुक्कको सास फेरिन् ।

‘सुगर देखापरेको छ, तर औषधि नै खानुपर्ने अवस्थामा होइन,’ नर्स गंगा महर्जनले सुझाइन्, ‘गुलियो खानेकुरा र आलु नखानुस्, दिनको एक छाक रोटी खानुस् । ठीक हुन्छ ।’

पुल्चोक त:ननी टोलका ८४ वर्षीय धवचा महर्जन मुटुका बिरामी हुन् । उनले हिँडडुल गर्न नसकेको चार वर्ष बित्यो । गत वर्ष अल्सर भएपछि उनी थला परे । घरमा बस्दाबस्दै न्यास्रो मानेका उनलाई बुहारीले स्वास्थ्य टोली आएको जानकारी गराएपछि खुसी देखिए । ‘स्थानीय तहमा जनप्रतिनिधि आएको बल्ल महसुस भएको छ,’ बुहारी मायाले भनिन्, ‘घरमै स्वास्थ्यकर्मी आएपछि बालबालिकाको पनि स्वास्थ्य जाँच गराउन पायौं ।’ जाँच गर्ने क्रममा महर्जनको प्रेसर निकै बढेको पाइयो । ‘प्रेसर कम गर्न मुख बाँधेर हुँदैन । औषधि नै खुवाउनुपर्छ,’ नर्सले भनिन्, ‘नत्र हातखुट्टा नचल्ने रोग लाग्न सक्छ ।’ उनले बिरामीमा दम देखापरेकाले धूमपान नगराउन पनि सल्लाह दिइन् ।

ललितपुर महानगरपालिका– ३ नम्बरमा ३ सय ५० जना वृद्धवृद्धा छन् । अधिकांश रोगबाट ग्रसित छन् । उनीहरूमध्ये कोही कष्टकर यात्रा गरेर मेडिकल त कोही अस्पताल पुगिरहेका छन् । नसक्नेहरू घरमै कुँजिन बाध्य छन् । ललितपुर महानगरले घरदैलो नि:शुल्क स्वास्थ्य उपचार अभियान सुरु गरेपछि भने उनीहरूलाई प्रत्यक्ष लाभ पुगेको छ ।

वडा नम्बर ३ का अध्यक्ष श्रीगोपाल महर्जन बेलैमा उपचार गराउनुपर्छ भनेर सचेतना जगाउने यस्तो कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको बताउँछन् । ‘अर्को सातादेखि ईसीजी र युरिन टेस्टको सुविधा पनि थप्छौं,’ उनले भने, ‘रोग देखापर्ने ३० देखि ६० वर्ष उमेर समूहमा हो । युवावस्थामा जोस जाँगर हुने भएकाले उपचार गराउनेतिर ध्यान हुँदैन ।’

अभियानले वडाका बासिन्दामा देखिएको रोगसम्बन्धी तथ्यांक संकलनमा पनि सघाउ पुर्‍याउने उनले बताए । ‘वडा कार्यालयमा स्वास्थ्य केन्द्र पनि सञ्चालनमा गरिसकेका छौं,’ उनले भने, ‘बिरामीलाई सरकारले दिँदै आएको औषधि र नि:शुल्क स्वास्थ्य परामर्श दिने व्यवस्था गरेका छौं ।’ उनले केन्द्रमा साताको एक दिन डाक्टर पनि राख्ने तयारीमा रहेको बताए । वडाले इन्फ्लुएन्जा भ्याक्सिन दिने योजना पनि बनाएको छ । यसका लागि ३ लाख रुपैयाँ बजेट पनि विनियोजन गरिसकेको वडाध्यक्ष महर्जनले बताए ।

नर्स महर्जनका अनुसार अभियानले सर्वसाधारणमा स्वास्थ्यसम्बन्धी चेतना जगाएको छ । ‘सानो परामर्शले ठूलो रोग लाग्नबाट बचाउन मद्दत गर्छ,’ उनले भनिन्, ‘परिवारको समय र खर्च पनि बचाउँछ ।’अभियानमा संलग्न नर्स सुमेरु सिटी अस्पतालबाट नि:शुल्क खटिएका हुन् ।


प्रकाशित : कार्तिक २०, २०७६ ०९:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT