कात्तिक नाच आजदेखि

प्रशान्त माली

(ललितपुर) — पाटन दरबार क्षेत्रको कात्तिक डबलीमा हुने ऐतिहासिक कात्तिक नाच शुक्रबारबाट सुरु हुँदै छ । १२ दिनसम्म चल्ने नाचका लागि बिहीबार दरबारको नासल चोकस्थित नाथेश्वरको पूजा गरिएको छ । नाचको पहिलो दिन ‘सुदामा लीला’ नाच देखाइने कात्तिक नाच संरक्षण समितिले जनाएको छ । दोस्रो दिन बा:थ प्याँख देखाइनेछ ।

यसमा ‘माक:सि मियेगु व खुसि छिकेगु’ कथा भनी श्रीकृष्ण, जय, विजय, सत्यभामा, रुक्मणीलगायत १० जना कलाकारले सेतो जामा, सेतो चोलो, हाकुपटासीजस्ता मौलिकता झल्कने पोसाक लगाएर नृत्य प्रस्तुत गर्नेछन् ।


आइतबारदेखि बिहीबारसम्म उषाहरण लीलानाच प्रदर्शन गरिने समितिले जनाएको छ, जसअन्तर्गगत वाणासुरलाई सहर्षभुज वरदान, उषा र अनिरुद्र शृंगार, देवी प्याँख, युद्ध कला प्रदर्शन गरिनेछ । समितिका अनुसार त्यसपछि जल शयन (मधु–कैटव वध), वराह अवतार नाच सुरु हुनेछ । कृष्णलीलामा आधारित यस नाचमार्फत दानव हिरण्याक्षको घमन्ड र अहंकार चलाखीपूर्ण तरिकाले नाश गरेको देखाइने समितिका कोषाध्यक्ष उत्तमरत्न शाक्यले जानकारी दिए । ‘नाचमा दानव हिरण्याक्षले पाताल, जमिन र स्वर्ग तीनै स्थानमा आफ्नो राज्य चलाउन देवता र मानव जातिलाई दु:ख दिनेछ,’ उनले भने, ‘स्वर्गका राजा इन्द्रले भगवान् विष्णुलाई पुकार्न यज्ञ गर्ने, दानवले यज्ञ भंग गर्न खोज्दा भगवान् विष्णु वराहको अवतारमा आई दानवलाई वध गर्ने दृश्य देखाइनेछ ।’


शाक्यका अनुसार नाचमा दानव वाणासुरकी छोरी उषा र श्रीकृष्णका नाति अनिरुद्रबीचको प्रेमसम्बन्ध झल्काइन्छ । ‘दानवको अहंकारलाई नाश गरी उषा र अनिरुद्रलाई मिलन गराइएको कथा छ,’ उनले भने, ‘नृत्यमा मनुष्य चोला धारण गरिसकेपछि अहंकार र घमन्डजस्ता अहंबाट सधैं टाढिएर बस्नुपर्छ भन्ने सन्देश यसमा छ ।’ कलाकारहरू नाचमा मुकुन्डो, चोलो, जामा, श्रीपेच, धाँगडा, माला, सिक्री, जबी (कम्मरमा लगाइने), लच्कन, सुदर्शनचक्रलगायत वेशभूषाले सजिएका हुन्छन् । यसमा खिं, बबू, ता, प्वंगा, धा, दम्वखिं, जो नगडा, मृदंगा (पचिमा), झ्याली, पोंगा र जुगुरात्रि र म्वाली (सनही) जस्ता बाजाको प्रयोग हुन्छ ।


नृत्यअनुसार सहभागी हुने विभिन्न गण (समूह) हुन्छन् । उषाहरण लीला नाचअन्तर्गत कृष्ण गणमा १२ जना, महादेवमा ६, इन्द्रमा ९, वाणासुरमा ५ र देवी गणमा ६ जना हुन्छन् । वाद्यवादक र संगीतकारबाहेक अन्यमा गरी जम्मा ४० जना कलाकार हुन्छन् । नाच बेलुका ७ बजेदेखि करिब १० बजेसम्म सञ्चालन हुन्छ । नेवारीमा नाचलाई कात्ती प्याखं भनिन्छ । अन्तिम दिन वस्त्रहरण लीलानाच हुने समितिले जनाएको छ । यो कृष्णलीलामा आधारित नाच हो, जसका मुख्य पात्र कृष्ण हुन् । राजा सिद्धिनरसिंह मल्लको पालादेखि प्रदर्शन हुँदै आएको नाच २००६ सालसम्म २७ दिनसम्म चलेको इतिहासकारहरू बताउँछन् । त्यसपछि दुई दिन मात्र (वराह अवतार र नरसिंह अवतार) सञ्चालन भएको थियो । विभिन्न निकायको सहयोगमा २०३८ सालदेखि आठ दिन प्रदर्शन हुँदै आएकामा गत वर्ष १२ दिनमा सीमित भयो ।


छोट्टियो नाच

परम्पराअनुसार कात्तिक महिनाभर अथवा २७ दिन सञ्चालन गर्नुपर्ने नाच यस वर्ष पनि १२ दिनमा सीमित हुने भएको छ । ‘हाम्रो लक्ष्य कात्तिक महिनाभर नै सञ्चालन गर्ने थियो तर सरकारी निकायले बेवास्ता गर्दा छोट्याउनुपर्‍यो,’ कात्तिक नाच संरक्षण समितिका कोषाध्यक्ष शाक्यले भने, ‘१२ दिन सञ्चालन गर्न करिब चार/पाँच लाख रुपैयाँ आवश्यक पर्छ, नाच पूरै सञ्चालन गर्ने हो भने ३० लाख चाहिन्छ ।’


पहिला अड्डा (गुठी संस्थान स्थापना गर्नुअघि) हुँदा नाचमा सहभागी हुने कलाकारलाई अड्डाबाट खटिएका कर्मचारीले घरमै आएर मानसम्मानसाथ बोलाउँथे । संस्कृति संरक्षणमा स्थानीयहरू लागिपर्दा पनि सरकारी निकायले बेवास्ता गर्दा नाच सञ्चालनमा समस्या भएको कात्तिक नाचका गुरु केशवकृष्ण श्रेष्ठ बताउँछन् । ‘बडादसैंमा पाटन दरबारमा फूलपाती भित्र्याउन पनि कात्तिक नाचको मुख्य भूमिका हुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘तर सम्बन्धित सरकारी निकायले पहल नगर्दा बन्द भएको छ ।’ प्रकाशित : कार्तिक १५, २०७६ ०९:३२

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

म्हःपूजामा विदेशी

पाटन दरबार क्षेत्रमा १० देशका ४५ विदेशीले पहिलोपटक सुकुलमा बसेर नेवारी परम्पराअनुसार म्हःपूजा गरे
प्रशान्त माली

(ललितपुर) — शिरमा ढाका टोपी लगाएर लहरै बसेका विदेशी । सम्मुखमा एक–एक मन्दः (मण्डल) । मन्दमा आँखे, वा (धान), हाकु मुस्या (कालो भटमास), ग्वः गु माय् (मास) । अघिल्तिर तःसी (बिमिरो), झमसी, आमासी, पासी, खोसी (ओखर), केरा, अम्बा, भोगटेलगायत फलफूल । तःसीमाथि खेलु इताः, तपुगु जंजका, स्वामाः स्वा (फूलको माला) । 

मन्दमा सुरुमा थकालीलाई बस्न लगाइयो । त्यसपछि क्रमशः अन्य व्यक्ति बस्न थाले । थकालीलाई शंखको पानीले चोख्याई सुकुन्दा, बिमिरोलगायत फलफूलको पूजा गरी अर्घ्य दिन लगाइयो । यो रौनकसँगै उत्सव सुरु भयो । त्यसपछि सबैले पालैपालो पूजा गरे ।

सगुनमा धौ, खेय् र न्या (दही, अन्डा, शुक्ति माछा) देखेपछि विदेशीहरू मुखामुख गर्न थाले । अधिकांश त सलिचा (माटोको कचौरा) मा लोकल रक्सी र जाँडमा रमाइरहेका देखिन्थे । नेवारी परम्पराअनुसार सगुनमा रक्सी वा जाँडमध्ये एक अनिवार्य लिनुपर्छ । ज्यापू समाजका उपाध्यक्ष सन्तमान महर्जनले विधिपूर्वक म्हःपूजा गरे संकट निर्मूल हुने र जगत्मा शान्ति हुने धार्मिक विश्वास रहेको बताएपछि उनीहरू थप हौसिए ।

नेवार जातिले तिहारमा म्हःपूजा अथवा आफ्नो शरीरको आफैंले पूजा गरी सुगन (हाँस वा कुखुराको फूल) लिई आपसमा ‘न्हू दँया भिन्तुना’ (नयाँ वर्षको शुभकामना) आदानप्रदान गर्ने गर्छन् । यस वर्ष ललितपुरमा भने फरक दृश्य देखियो । पाटन दरबार क्षेत्रमा विभिन्न १० देशका ४५ विदेशीले पहिलोपटक सुकुलमा बसेर नेवारी परम्पराअनुसार म्हःपूजा गरेका छन् । उनीहरूलाई यो अवसर ज्यापू समाज यलले जुटाएको हो । सोमबार साँझ इटली, फ्रान्स, स्विट्जरल्यान्ड, अमेरिका, स्विडेन, दक्षिण अफ्रिका, इंग्ल्यान्ड, नर्वे, स्पेनलगायत देशका नागरिक म्हःपूजामा सहभागी भए ।

नेवारको ठूलो चाड हो स्वन्तिः (तिहार) । नयाँ कार्य सुरु गर्नेबेला सफलताको कामना गरेर शान्तिस्वस्ति गर्ने चलन छ ।

स्पेनका किलियन जर्नेटले म्हःपूजामा सहभागी हुन पाउँदा खुसी व्यक्त गरे । ‘यस्ता कार्यक्रम प्रत्येक वर्ष आयोजना गर्नुपर्छ,’ उनले भने, ‘नेपाली परम्परा अन्तराष्ट्रियस्तरमा समेत पुगेको छ, यस्ता आकर्षणले विदेशीलाई तान्छ, जसको फाइदा नेपालको अर्थतन्त्रमा पुग्छ ।’ एउटा जातीय संस्थाले मात्र नभई राष्ट्रले नै योजनाबद्ध तरिकाबाट यसखाले कार्यक्रम आयोजना गर्न सुझाए ।

विदेशीहरूलाई पूजा गर्न लगाउँदा सम्यक सम्बुद्धका रूपमा आएका पुष्पकेतु राजालाई नमस्कार गरी स्वा (फूल), धू, धूप, सिन्ह, जाकी (अक्षता), चिउरा, मोही, फलफूल, पेय पदार्थ र दक्षिणा राखी मन्त्र पनि वाचन गरिएको थियो । ज्यापू समाजका उपाध्यक्ष महर्जनले राष्ट्रिय विभूति शंखधर साख्वाले देशका जनतालाई ऋण मुक्त गराएको सम्झनामा भाइटीकाका दिनबाट नेपाल संवत् फेरिने गरेको सुनाए । नेपाल सम्वत् ११४० सुरु भएको बताएपछि विदेशीहरूले ‘ह्याप्पी न्यु इयर’ भन्दै एक–आपसमा खुसी साटे ।

यमपञ्चकको पाँचौं वा अन्तिम दिन भाइटीका गर्ने चलन छ । प्रायः नेवारहरूले भने बुधबार भाइटीका लगाए । संस्कृतिविद् हरिराम जोशीका अनुसार म्हःपूजा जस्ता उत्तम कार्य कृष्णपक्षभन्दा शुक्लपक्षमा गर्ने गरिन्छ । म्हःपूजाको रात समूहगत रूपमा परम्परागत भाकामा गीत गाउँदै देउसी–भैलो खेल्ने चलन छ । नेपालमा म्हः (शरीर) लाई महत्त्व दिई पूजा गर्ने सिद्धान्त लीलाबज्रले प्रतिपादन गरेको कथन रहेको संस्कृतिविद् जोशी बताउँछन् । लीलाबज्र लिच्छविकालीन समयका हुन् । उनी तक्षशीला, विक्रमशील महाविहारका प्राध्यापक हुन् । द्यःपिनिगु (देवता) को मूर्तिमा तान्त्रिक शक्तिद्वारा जीवन्यास गर्ने व्यक्ति हुन् । हाम्रो शरीरमा सबै देवीदेवता र तीर्थस्थलहरू रहेको महत्व बुझेर म्हःपूजा गरिएको जनविश्वास छ ।

ज्यापू समाजका उपाध्यक्ष महर्जनले नेपाल भ्रमण वर्ष २०२० लाई लक्षित गरेर म्हः पूजा आयोजना गरिएको बताए । म्हःपूजाका दिन वसन्तपुरबाट सुरु भएको झाँकीसहितको र्‍याली जैसीदेवल–लगन–न्हुमट–कोहीहिटी–भीसमेस्थान–यत्खा–नरदेवी–टेंगल–असन–इन्द्रचोक भई पुनः वसन्तपुर पुगेर टुंगिएको थियो ।

प्रकाशित : कार्तिक १४, २०७६ ०७:३९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×