आधुनिक सामग्री प्रयोगले तिहारको मौलिकता हरायो

लीला श्रेष्ठ

भक्तपुर — भक्तपुर नगरपालिका–२, ब्यासीकी संगीता तजले यतिबेला लक्ष्मीपूजाको तयारीमा व्यस्त छिन्  । यसअघि नै उनले घरका झ्याल, ढोका, चोटा, कोठा, संघार, कौसी, अटाली र भ‍र्‍याङलगायतको सरसफाइ सिध्याइसकिन्  ।

भाइटीकामा पाँच दाजुभाइलाई उपहार के दिने भन्ने अन्योल उनमा छ ।

तौमढीको तिहार विशेष मेलामा भेटिएकी संगीता किनमेलमा व्यस्त देखिइन् । ‘वर्षभरि मनाइने चाडपर्वमध्ये तिहारको महत्त्व बेग्लै छ,’ उनले भनिन्, ‘किनमेल, उपहार, दाजुभाइ/दिदीबहिनीको स्नेह, म्हःपूजा र आशीर्वाद ।’ लक्ष्मीपूजा, म्हःपूजा र तेलको धाराले छेकेर कहिल्यै नओइलाउने मखमलीको मालासँगै दाजुभाइको दीर्घायुको कामना गर्ने क्षण विशेष रहेको उनी बताउँछिन् ।

दाजुभाइ/दिदीबहिनीको प्रेम, स्नेह र सद्भावको पर्वका रूपमा मनाइने तिहारले संगीताजस्तै धेरै महिलालाई व्यस्त बनाएको छ । सहरको मुख्य चोकहरू तिहारका सामग्रीले भरिभराउ छन् । ‘दीपावली, सप्तरंगी टीका, देउसी/भैली, मखमली/सयपत्री फूल र स्नेहरूपी आशीर्वादले उमंग थपेको छ,’ स्थानीय सुन्तली जोशीले भनिन्, ‘तिहारको किनमेलले छुट्टै आनन्द दिन्छ ।’

बजारमा बिमिरो, ओखर, कटुस, सप्तरंगी टीका, मखमली, सयपत्री फूल, भाइमसला, ढाका टोपी, फलफूल, रंगीचंगी विद्युतीय बत्ती, माटोको पाला, कुचो, गरगहनालगायतको बिक्री बढेको छ ।

तिहारका लागि भक्तपुर नगरपालिकाका तौमढी, दत्तात्रय, सूर्यविनायक, सल्लाघारी, नयाँ थिमि, पुरानो थिमि, गठ्ठाघर, कौशलटार, लोकन्थलीलगायत मुख्य चोकहरूको रौनक बेग्लै छ । विशेषगरी लक्ष्मीपूजा, म्हःपूजा र भाइटीकाका लागि किनमेलको थलोको रूपमा तौमढीलाई लिने गरिएको तौमढी क्लबका अध्यक्ष विजय द्यौभडेलले बताए । ‘बिस्केट जात्रा, गाईजात्रालगायत भक्तपुरका अधिकांश चाडपर्वले तौमढीको रौनकता बढेको छ,’ उनले भने, ‘काभ्रे, कालीमाटीका व्यापारीसमेत तिहारमा तौमढी आउँछन् ।’

भक्तपुरका अन्य स्थानमा पनि भीड बढेको छ । अघिल्लो वर्षको तुलनामा यस वर्ष तिहारमा महँगी बढेको सर्वसाधारणले गुनासो गरे । ‘तिहारमा नभई नहुने सामग्रीको भाउ सर्वसाधारण सुहाउँदो छैन,’ संगीताले भनिन्, ‘फलफूल, मखमली/सयपत्री फूल, मिठाईको भाउ अकासिएको छ ।’ चाडपर्वसँगै अकासिने बजार भाउलाई नियन्त्रण गर्न सम्बन्धित निकायले बेवास्ता गरेको सर्वसाधारण बताउँछन् । मिठाई, मासुलगायत चाडपर्वमा नभई नहुने खाद्यवस्तुको अनुगमन हुन नसक्दा गुणस्तरहीन र महँगीको मार बेहोर्नुपरेको कमलविनायककी तारा अवालले बताइन् । ‘चाडपर्वले छोपेको छ, किनमेल नगर्ने कुरा पनि भएन,’ उनले भनिन्, ‘उच्च बजार भाउ नियन्त्रण गर्ने, गुणस्तरीय सामग्री खरिद–बिक्रीतर्फ सम्बन्धित निकायको अनुगमन फितलो छ ।’

आधुनिकताले छोप्यो
केही वर्षअघिसम्म माटाको पालामा दीपावली गर्ने भक्तपुर विभिन्न किसिमका विद्युतीय बत्तीले झिलीमिली देखिन्छ । थोरैले मात्र माटोको पाला प्रयोग गर्ने गरेका छन् । ‘बढ्दो आधुनिकता र प्रविधिका कारण विद्युतीय सामग्रीले बजार लियो,’ सूर्यविनायक नगरपालिकाकी रजनी जोशीले भनिन्, ‘प्राकृतिक र वातावरण सुहाउँदो सामग्रीले भन्दा रंगीचंगी र झिलीमिलीले मान्छेलाई तान्यो । माटोको भाँडोले स्वास्थ्यलाई असर गर्दैन, त्यो अहिलेका मान्छेले बुझेका छैनन् ।’

देखावटीपन र आधुनिकताले तिहारको मौलिकता लोप भएको संस्कृतिकर्मीहरू बताउँछन् । ‘हाम्रो तिहार परनिर्भरतामा आधारित भयो, भारतलगायत सात समुद्रपारिका मुलुकबाट सामान नआए तिहार मनाउनै नपाउने वातावरण बनिसक्यो,’ साहित्यकार एवं संस्कृतिकर्मी तेजेश्वरबाबु ग्वंगले भने, ‘मौलिकताबाट हटेर देखासिकीमा परिणत भयो ।’ पहिले आफैंले उत्पादन गरेको फलफूल, मखमली/सयपत्री फूलको उपहार आदानप्रदान हुने गरे पनि अहिले विद्युतीय बत्ती, रंगीन मिठाई भित्रिएसँगै देखावटी गर्ने शैलीका कारण मौलिकता हराउँदै गएको उनी बताउँछन् ।

ग्वंगका अनुसार नयाँ धानको चामल पिसेर बनाइएको सेल, मुटुमारी (एक किसिमको रोटी) बनाई दाजुभाइलाई कोसेली लग्ने संस्कार हराउँदै गयो । विभिन्न रङ मिसिएका मिठाईले गर्दा घरघरमा सेलरोटी पाक्ने क्रम घट्यो । त्यसैगरी माटोको पालामा तेल राखेर बत्ती बाली लक्ष्मीपूजा गर्ने समाज विद्युतीय बत्तीमा हराएको उनले बताए ।

प्रकाशित : कार्तिक १०, २०७६ ०८:१०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

स्वीकृतिबिनै जग्गा प्लटिङ : कारबाहीमा जनप्रतिनिधिको मौनता

जग्गा व्यवसायीले सडकको पर्खाल नै भत्किने गरी प्लटिङ गरेका छन्
लीला श्रेष्ठ

(भक्तपुर) — भक्तपुरका चारवटै स्थानीय तहमा सार्वजनिक/पर्ति जग्गा अतिक्रमण गरी प्लटिङ भइरहे पनि सम्बन्धितलाई कारबाही हुन सकेको छैन । स्थानीय तहको नेतृत्व लिएका जनप्रतिनिधिले मौन स्वीकृति दिएकाले जग्गा कारोबारीलाई प्लानिङ गर्न हौसला मिलेको स्थानीयबासीको आरोप छ ।

दसैं बिदाको मौका छोपेर जग्गा व्यवसायीले सूर्यविनायक नगरपालिका–८ सिपाडोलमा डोजर चलाएर जग्गा प्लटिङ गरेका छन् । भिरालो जग्गामा डोजर लगाएपछि स्थानीयबासीको सिँचाइको मुख्य स्रोत राजकुलोसमेत पुरिएको छ । जग्गा प्लटिङ गर्न वडा कार्यालयको सिफारिसमा नगरपालिका र नगर विकास प्राधिकरणबाट स्वीकृति लिनुपर्ने हुन्छ । ‘तर यहाँको जग्गा प्लानिङ गर्न डोजर चलाउन कसैले पनि स्वीकृति लिएको छैन,’ वडाध्यक्ष किरण थापाले भने, ‘रातारात डोजर चलाएर प्लानिङ गरिएको छ ।’

प्लटिङको स्वीकृति सिफारिस गर्नुअघि नगरपालिकाले बस्तीयोग्य हो/होइन अध्ययन गर्नुपर्ने नियम छ । खेतीयोग्य जग्गामा प्लटिङको सिफारिस गर्न मिल्दैन । नगरपालिकाले बस्तीयोग्य जग्गाको यकिन गरेर सिफारिस गरेपछि मात्र नगर विकास प्राधिकरण कार्यालयले स्वीकृति दिने नीतिगत व्यवस्था छ ।

जग्गा व्यवसायीले नगरपालिका, नगर विकासलाई बेवास्ता गर्दै सार्वजनिक सम्पत्तिको अतिक्रमण गरी डोजर चलाएको स्थानीयवासी बताउँछन् । ‘सिँचाइको मुख्य स्रोत राजकुलो पुरिएको छ भने सार्वजनिक बाटो नै मासिने गरी प्लानिङ गर्न लागिएको छ,’ स्थानीय केशव बस्नेतले भने । अवैध प्लटिङको विषयमा वडा कार्यालयमा उजुरीसमेत परेको छ । सिपाडोलमा जस्तै चाँगुनारायण नगरपालिका–८ कालीओपीस्थित कमलविनायक–नगरकोट वैकल्पिक सडक नै मिचेर जग्गा प्लटिङ गरिएको छ । जग्गा व्यवसायीले सडकको पर्खाल नै भत्किने गरी प्लटिङ गरेका हुन् । उक्त स्थानमा जग्गा खरिद गर्ने ग्राहकले भवन बनाउन मिल्ने अवस्थासमेत छैन । ‘तीनतिरबाट सडकको मापदण्ड मिचेर भिरालोमा प्लटिङ गरिएको छ,’ स्थानीय ध्रुव केसीले भने, ‘सडकको मापदण्ड छोड्दा कुनै संरचना नै बन्दैन ।’

केन्द्रीय सरकार र नगरपालिकाले जग्गा प्लटिङ कार्यविधि तथा निर्देशिकासमेत बनाएका छन् । तर, अनुमतिबिना प्लटिङ गर्दासमेत नगरपालिकाले कारबाहीको प्रक्रिया अघि बढाएको छैन ।

‘स्थानीय जनप्रतिनिधिको आडमा भू–माफियाले सार्वजनिक जग्गा, सडक, राजकुलो, खोला मिचेर पर्खाल लगाउने, डोजर चलाउने काम गरेका छन्,’ चाँगुनारायण नगरपालिका–९ ताथलीका विमल थापाले भने, ‘कारबाहीको कुरै छाडौं उल्टै संरक्षण छ ।’ चाँगुनारायण नगरपालिकाका ९ वटै वडामा मापदण्डविपरीतका प्लटिङ भइरहेको उनले बताए ।

सूर्यविनायक नगरपालिकाको जग्गा प्लटिङ कार्यविधि–२०७४ र चाँगुनारायण नगरको जग्गा विकास निर्देशिका–२०७४ अनुसार व्यवसायीले नगरपालिकाको कार्यविधिविपरीत स्वीकृति नै नलिई प्लटिङ गरका छन् । कार्यविधिअनुसार प्लटिङ गर्दा नक्साको आवेदन नगरपालिकामा दर्ता भएको मितिले सात दिनभित्र भवन इजाजत शाखाले स्थलगत सर्जमिन गरी सम्बन्धित सँधियार र रोहवरमा वडा कार्यालयका प्रतिनिधि तथा अन्य सात जनालाई राखी नगरपालिकामा पेस गर्नुपर्ने हुन्छ ।

जग्गा प्लटिङको नाममा व्यवसायीले मनोमानी ढंगले डोजर/एक्स्काभेटर चलाएको स्थानीयको गुनासो छ । ‘प्लटिङको नाममा व्यवसायीले स्थानीयको आँखामा छारो हाल्ने काम गरेका छन्,’ स्थानीय अरुणा श्रेष्ठले भनिन्, ‘सस्तोमा जग्गा किनेर महँगोमा बेच्नलाई ढिस्को ताछेर सम्याइएको छ ।’ जथाभावी ढिस्को ताछ्ने, सडक खन्ने गर्दा बस्ती भासिने जोखिम बढेको उनले बताइन् ।

नगरपालिकाले भने स्वीकृतिबिना प्राकृतिक संरचनाको ख्याल नगरी बनेको प्लानिङलाई मान्यता नदिने जनाएको छ । ‘अव्यवस्थित प्लटिङ क्षेत्रमा घर/बाटोको सिफारिस हुँदैन,’ सूर्यविनायक नगरपालिका प्रमुख वासुदेव थापाले भने । अव्यवस्थित रूपमा स्वीकृति नै नलिई प्लानिङ भएको जग्गा खरिद नगर्न नगरपालिकाले आह्वान उनी बताउँछन् ।

मध्यपुर थिमि र भक्तपुर नगरपालिकाले जग्गा एकीकरण आयोजनाहरू सञ्चालन गरिरहेका छन् । काठमाडौं उपत्यका नगर विकास प्राधिकरण जिल्ला आयुक्तको कार्यालय भक्तपुरका अनुसार २०७५ कात्तिकसम्म ३७ स्थानमा निजी प्लानिङले स्वीकृति लिएको तथ्यांक छ । एक वर्षयता कुनै कम्पनी तथा व्यक्तिले निजी प्लानिङको स्वीकृति नलिएको इन्जिनियर गणेश कोजुले बताए ।

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७६ ०९:३८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×