काष्ठमण्डपमा पाँचौं शताब्दीको मेथ

दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — काष्ठमण्डप पुनर्निर्माणका क्रममा पाँचौं शताब्दीको मेथ फेला परेको छ । काष्ठमण्डपका काठको ल्याब परीक्षणमा यस्तो तथ्य फेला परेको हो । यसअघि जग परीक्षण गर्दा सातौं शताब्दीको भएको पत्ता लागेको थियो । जगको परीक्षणअघि काष्ठमण्डपको इतिहास १२ औं शताब्दी मानिन्थ्यो । ‘अब सात सय वर्ष इतिहास सर्‍यो,’ काष्ठमण्डप पुनर्निर्माण समितिका संयोजक राजेश शाक्य भन्छन्, ‘परीक्षण गर्न थप केही नमुना पठाएका छौं । अझै नयाँ तथ्य पत्ता लाग्न सक्छन् ।’

पाँचौं शताब्दीको उक्त मेथ काष्ठमण्डपको माथिल्लो तलाको उत्तरतिरको थाममा प्रयोग भएको छ । मेथ भनेको निदाल र थामको बीचमा राखिने प्राचीन प्रविधि हो । काष्ठमण्डपका पुराना काठलाई कार्बन डेटिङका लागि बेलायतको स्टर्लिर्ङ विश्वविद्यालय पठाइएको थियो । ‘उक्त विधिबाट मूल थाममाथिको मेथ पाँचौं शताब्दीको भएको प्रमाणित भएको हो,’ शाक्य भन्छन्, ‘कष्ठमण्डपको भित्री जगको गारो सातौं शताब्दी र बाहिरी जग नवौं शताब्दीको भएको पत्ता लागेको थियो ।’ कार्बन डेटिङका लागि नमुना संकलन गर्न विश्वविद्यालयका प्राध्यापक इयान सिम्पसन टोलीसहित आएका थिए ।


जगको नमुना परीक्षण पनि सोही विश्वविद्यालयको प्रयोगशालामा भएको थियो । त्यही जग उत्खनन्पछि काष्ठमण्डपको प्राचीनता पत्ता लागेको थियो ।


२०७२ सालको भूकम्पपछि बेलायतको दुराहम विश्वविद्यालय र पुरातत्त्व विभागले काष्ठमण्डपको जग अनुसन्धान गरेका थिए । त्यस क्रममा कोइला, जगको माटो र बालुवा परीक्षण गरिएको थियो । ‘त्यसका लागि ६/७ महिना लाग्यो,’ पुरातत्त्व विभागका प्रवक्ता रामबहादुर कुँवरले भने, ‘यो परीक्षणले हाम्रो इतिहास झन् प्राचीन रहेको तथ्य सार्वजनिक भयो ।’


कुँवरका अनुसार अँगार परीक्षण गर्दा काष्ठमण्डप बन्नु पहिला यो ठाउँमा मानव बस्ती रहेको पाइएको छ । ‘२२ सय वर्ष पुरानो अँगारका आधारमा त्यसबेला यहाँ खेती रहेको पाइयो,’ कुँवर भन्छन्, ‘पहिलाको इतिहास कथा, जनश्रुतिका आधारमा थियो, अहिले वैज्ञानिक रूपमा पुष्टि भयो ।’ उत्खनन् गरेर दुराहम विश्वविद्यालयले जग बलियो रहेको जनाएको थियो । ‘त्यही भएर हामीले जग चलाएनौं,’ काष्ठमण्डप पुनर्निर्माण समितिका सचिव गौतम डंगोल भन्छन् । वंशावलीअनुसार काष्ठमण्डप लक्ष्मीनरसिंह मल्लको पालामा बनेको हो । त्यसबेला विसेत नाम गरेका तान्त्रिकले गोरखनाथको कृपाबाट पाएको कल्पवृक्षबाट काष्ठमण्डप नामक सत्तल बनाएको र त्यसकै नामबाट काठमाडौं नाम रहन गएको उल्लेख छ । लक्ष्मीनरसिंह मल्ल सोह्रौं शताब्दीका राजा हुन् ।


इतिहासकार डा. महेशराज पन्तले भने ‘जनैपूर्णिमादेखि रानीपोखरीसम्म’ पुस्तकमा लक्ष्मीनरसिंहको पालाभन्दा अगाडि नै काष्ठमण्डप बनेको जनाएका छन् । हरिराम जोशीले निकालेको ‘रोलम्ब’ पत्रिकामा भने काष्ठमण्डप बाह्रौं शताब्दीमा बनेको उल्लेख छ । प्रज्ञा प्रतिष्ठानले २०४४ सालमा निकालेको ‘स्थानमान शब्दकोश’ ले भने काष्ठमण्डप निर्माणको समय ११ औं शताब्दी उल्लेख गरेको छ ।


यज्ञमानपति वज्राचार्यको २०६७ सालमा प्रकाशित ‘नेपालका प्राचीन वज्राचार्य लीलावज्र’ पुस्तकमा भने काष्ठमण्डप सातौं शताब्दीमा लीलावज्रले बनाएको उल्लेख छ । नेपाल भाषा एकेडेमीका प्राज्ञसमेत रहेका वज्राचार्य भन्छन्, ‘हामीले सातौं शताब्दीमा बनेको भन्दै आएका थियौं । विज्ञानले पनि यही पुष्टि गर्‍यो ।’


काष्ठमण्डपको मुख्य टेको थाम हो । चारवटा थाम उठाएर यसको निर्माण भएको छ । थामको चुकुल ढुंगामा खोपिएको प्वालमा छिराएर अड्याइन्छ । ‘जीर्णोद्धार गर्दा एउटा थामको चुकुल ढुंगामा अड्याइएको रहेनछ, त्यही त्रुटिले जगैदेखि भत्कियो,’ योजनाकार तथा वास्तुविद् काई वाइजे भन्छन्, ‘किन भत्कियो भनेर हामीले अध्ययन नै गरेका छैनौं । जीर्णोद्वार गर्दा कतै आधुनिक सामग्री प्रयोग गरियो । त्यही भएर पनि भत्कियो ।’


१९९० सालको भूकम्पमा समेत नभत्किएको काष्ठमण्डपको २०२७ सालतिर पनि जीर्णोद्धार गरिएको थियो । लामो समय रोकिएको काष्ठमण्डप निर्माणको काम उपभोक्ता समितिमार्फत् अघि बढेको छ । समितिका अनुसार काठमाडौं महानगरबाट ५ करोड ५० लाख रुपैयाँ निकासा भएको छ । त्यसमध्ये २ करोड २३ लाख १९ हजार रुपैयाँ खर्च भएको समितिका सचिव गौतम डंगोलले जानकारी दिए । काष्ठमण्डप माटोको जडानबाट निर्माण भइरहेको छ । प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७६ ०९:३६

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

पशुपति क्षेत्रको विनाशप्रति युनेस्को मिसनको चासो

दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — राष्ट्रसंघीय निकाय युनेस्कोको ‘मनिटरिङ मिसन’ ले पशुपति क्षेत्रमा भएका गैरकानुनी संरचना निर्माण र सांस्कृतिक सम्पदामा पुगेको क्षतिप्रति चासो राखेको छ । मिसन टोली उपत्यकाका सातवटै विश्व सम्पदाको अध्ययन गर्न काठमाडौं आएको छ । सबैभन्दा बढी पशुपतिमा क्षति पुगेको भन्दै टोलीका सदस्यले त्यहाँको विनाश रोक्न ध्यानाकर्षण गराए । 

‘काठमाडौं भ्याली एउटा क्षेत्र मानेर युनेस्कोले विश्व सम्पदा सूचीमा राखेको हो । सातवटै सम्पदा अलग–अलग सूचीकृत भएका होइनन् । एक विश्व सम्पदा क्षेत्रको सातवटा अलग–अलग घटक मात्र हुन्,’ मिसनको नेतृत्व गरेका ग्यामिनीले भने, ‘एउटा मात्र सम्पदामा असर पुग्यो भने उपत्काका पूरै विश्व सम्पदामा असर पर्न सक्छ । एउटा सम्पदा विश्व सूचीबाट हट्यो भने सातैवटा सम्पदा हट्छ । यसतिर ध्यान दिन आग्रह गर्छु ।’ उपत्यकामा काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुर दरबार स्क्वायर, पशुपतिनाथ मन्दिर, बौद्धनाथ, स्वयम्भूनाथ, चाँगुनारायण मन्दिर क्षेत्र विश्व सम्पदा सूचीमा छन् ।

टोलीमै रहेकी केटरिनले पशुपतिमा प्राचीन बस्ती उठाएको, सांस्कृतिक मार्ग थुनिएको र फलामको घेरा लगाएर प्राचीनता मासिएको पाइएको बताइन् । उनले पशुपति क्षेत्र विकास कोषले बनाउन लागेको गुरुयोजनामा प्राचीन मार्गलाई ध्यान दिन पनि सुझाइन् ।

शनिबार पशुपति क्षेत्रको निरीक्षणमा आएको मिसन टोलीले कोषसँग गुरुयोजनाबारे जानकारी मागेको थियो । तर, सोमबार पुरातत्त्व विभागमा भएको छलफलमा कोषका इन्जिनियर केदार थपलिया गुरुयोजनाको जानकारीबिनै प्रस्तुत भए । सूचना उपलब्ध नगराएको भन्दै पुरातत्त्व विभागका विश्व सम्पदा शाखा प्रमुख सुरेश सुरज श्रेष्ठले आपत्ति जनाएका थिए । त्यससछि भने थपलियाले पशुपति क्षेत्रबारे सामान्य जानकारी दिएका थिए ।
ॅप्राचीन बस्ती हटाएकोमा चित्त दुख्यो’

टोली सदस्य कटरिनले यहाँको प्राचीन बस्ती हटाएकोमा आफूलाई चित्त दुखेको बताइन् । पशुपति क्षेत्रमा खुला ठाउँ बनाउने भन्दै २०५८ सालमा अधिग्रहण गरी यहाँका केही प्राचीन बस्ती हटाइएको थियो । कांग्रेस नेता बलबहादुर केसी संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री छँदा वनकाली क्षेत्रको ९० र तिलगंगा क्षेत्रको ५८ घर भत्काइएका थिए । त्यतिबेला कोषका सदस्यसचिव वसन्त चौधरी थिए ।

‘संकटकाल लागेको बेलामा अधिग्रहण गरियो । हामीले आवाज उठाउन पनि पाएनौं,’ पशुपतिनाथका भण्डारी केदारमान भण्डारी भन्छन्, ‘घरमात्रै होइन डबली, चोक र शक्तिपीठ पनि विस्थापित भए, मूर्ति चोरिए,’ उनी भन्छन्, ‘बाजा बजाउनेहरू पनि गए, अन्त गएपछि यहाँ आइराख्न समस्या हुँदो रहेछ ।’

पशुपति क्षेत्रका नौ बस्तीमध्येको इतापाखा हुँदै कोषसँगै रहेको वेद विद्याश्रम मावि जाने बाटो थियो । त्यहाँ पस्ने थोत्रो ढोका अहिले पनि देखिन्छ । तर दुई वर्षअघि बनेको पर्खालले ढोकाबाट छिर्ने बाटो बन्द गरियो । उक्त ढोकाभन्दा दक्षिणतिर अर्को बाटो थियो, जहाँबाट पशुपति क्षेत्रका मुख्य जात्रा चलाइन्छ । कोषको भवनभन्दा पूर्वतिर लगाइएको पर्खालले यो बाटो पनि बन्द भएको छ । ‘देशोद्धार पूजा गर्दा त्यही बाटो प्रयोग हुन्छ, यहीँ अवरोध गरिएको छ,’ भण्डारी गुनासो गर्छन्, ‘बाटोमा कोषको कार्यालयका ढोका छन् । ढोका वर्षमा एकपटक खोलिदिन्छन् । ढोका खोले पनि बाटो गतिलो हुँदैन । कतै झाडी भएको हुन्छ, कतै चिप्लो । कतै त रेखांकन नै मेटिएको हुन्छ ।’

मिसन टोलीलाई भक्तपुर नगरपालिकाकी उपमेयर रजनी जोशीले भक्तपुरमा निर्माण भइरहेको सम्पदाका बारे जानकारी गराएकी थिइन् । सम्पदा संरक्षण अभियन्ता सञ्जय अधिकारीले विश्व सम्पदा क्षेत्रमा भइरहेका गैरकानुनी निर्माणबारे प्रतिवेदन तयार पारेर टोलीलाई हस्तान्तरण गरे । काठमाडौं भ्याली पिजर्भेसन ट्रस्टका रोहित रञ्जितले ललितपुरमा आफ्नो संस्थाले गरेका कामबारे जानकारी दिए ।

पुरातत्त्व विभागका निमित्त महानिर्देशक दामोदर गौतमले क्षति भएका सम्पदामध्ये ४० प्रतिशत काम सकिएको बताउँदै भने, ‘आउँदो वर्ष थप ४० प्रतिशत काम सम्पन्न हुनेछ । दुई वर्षभित्रका सबै सम्पदा सम्पन्न गर्ने लक्ष्य लिएका छौं ।’

युनेस्कोको ‘मनिटरिङ मिसन’ मा दुई जना विज्ञ सहभागी छन् । २०७२ सालको भूकम्पयता यहाँका सम्पदाको अध्ययन गर्न दुईपटक यस्तो मिसन आइसकेको छ । सन् २०१५ मा जर्मनीको बोनमा बसेको विश्व सम्पदा कमिटीको बैठकबाट नै उपत्यकाका विश्व सम्पदा स्थललाई खतराको सूचीमा राख्न ‘ड्राफ्ट डिजाइन’ हुँदै आएको थियो । त्यसयताका प्रत्येक ‘सेसन’ मा उपत्यकाका विश्व सम्पदलाई खतराको सूचीमा राख्ने प्रस्ताव हुँदै आएको आएको छ ।

‘हामीले यहाँ जे देख्यौं, त्यो विश्व सम्पदा केन्द्रमा बुझाउँछौं,’ ग्यामिनले भने, ‘खतराको सूचीमा राख्ने वा के गर्ने भन्ने प्रस्ताव विश्व सम्पदा समितिले गर्छ ।’ उनी भूकम्प गएको वर्ष मिसन टोलीमा सहभागी भई नेपाल आएका थिए । त्यसबेलाको भन्दा काममा धेरै सुधार आएको आफूले पाएको उनले बताए ।

प्रकाशित : कार्तिक ५, २०७६ ०९:४४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×