काष्ठमण्डपमा पाँचौं शताब्दीको मेथ

दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — काष्ठमण्डप पुनर्निर्माणका क्रममा पाँचौं शताब्दीको मेथ फेला परेको छ । काष्ठमण्डपका काठको ल्याब परीक्षणमा यस्तो तथ्य फेला परेको हो । यसअघि जग परीक्षण गर्दा सातौं शताब्दीको भएको पत्ता लागेको थियो । जगको परीक्षणअघि काष्ठमण्डपको इतिहास १२ औं शताब्दी मानिन्थ्यो । ‘अब सात सय वर्ष इतिहास सर्‍यो,’ काष्ठमण्डप पुनर्निर्माण समितिका संयोजक राजेश शाक्य भन्छन्, ‘परीक्षण गर्न थप केही नमुना पठाएका छौं । अझै नयाँ तथ्य पत्ता लाग्न सक्छन् ।’

पाँचौं शताब्दीको उक्त मेथ काष्ठमण्डपको माथिल्लो तलाको उत्तरतिरको थाममा प्रयोग भएको छ । मेथ भनेको निदाल र थामको बीचमा राखिने प्राचीन प्रविधि हो । काष्ठमण्डपका पुराना काठलाई कार्बन डेटिङका लागि बेलायतको स्टर्लिर्ङ विश्वविद्यालय पठाइएको थियो । ‘उक्त विधिबाट मूल थाममाथिको मेथ पाँचौं शताब्दीको भएको प्रमाणित भएको हो,’ शाक्य भन्छन्, ‘कष्ठमण्डपको भित्री जगको गारो सातौं शताब्दी र बाहिरी जग नवौं शताब्दीको भएको पत्ता लागेको थियो ।’ कार्बन डेटिङका लागि नमुना संकलन गर्न विश्वविद्यालयका प्राध्यापक इयान सिम्पसन टोलीसहित आएका थिए ।

जगको नमुना परीक्षण पनि सोही विश्वविद्यालयको प्रयोगशालामा भएको थियो । त्यही जग उत्खनन्पछि काष्ठमण्डपको प्राचीनता पत्ता लागेको थियो ।

२०७२ सालको भूकम्पपछि बेलायतको दुराहम विश्वविद्यालय र पुरातत्त्व विभागले काष्ठमण्डपको जग अनुसन्धान गरेका थिए । त्यस क्रममा कोइला, जगको माटो र बालुवा परीक्षण गरिएको थियो । ‘त्यसका लागि ६/७ महिना लाग्यो,’ पुरातत्त्व विभागका प्रवक्ता रामबहादुर कुँवरले भने, ‘यो परीक्षणले हाम्रो इतिहास झन् प्राचीन रहेको तथ्य सार्वजनिक भयो ।’

कुँवरका अनुसार अँगार परीक्षण गर्दा काष्ठमण्डप बन्नु पहिला यो ठाउँमा मानव बस्ती रहेको पाइएको छ । ‘२२ सय वर्ष पुरानो अँगारका आधारमा त्यसबेला यहाँ खेती रहेको पाइयो,’ कुँवर भन्छन्, ‘पहिलाको इतिहास कथा, जनश्रुतिका आधारमा थियो, अहिले वैज्ञानिक रूपमा पुष्टि भयो ।’ उत्खनन् गरेर दुराहम विश्वविद्यालयले जग बलियो रहेको जनाएको थियो । ‘त्यही भएर हामीले जग चलाएनौं,’ काष्ठमण्डप पुनर्निर्माण समितिका सचिव गौतम डंगोल भन्छन् । वंशावलीअनुसार काष्ठमण्डप लक्ष्मीनरसिंह मल्लको पालामा बनेको हो । त्यसबेला विसेत नाम गरेका तान्त्रिकले गोरखनाथको कृपाबाट पाएको कल्पवृक्षबाट काष्ठमण्डप नामक सत्तल बनाएको र त्यसकै नामबाट काठमाडौं नाम रहन गएको उल्लेख छ । लक्ष्मीनरसिंह मल्ल सोह्रौं शताब्दीका राजा हुन् ।

इतिहासकार डा. महेशराज पन्तले भने ‘जनैपूर्णिमादेखि रानीपोखरीसम्म’ पुस्तकमा लक्ष्मीनरसिंहको पालाभन्दा अगाडि नै काष्ठमण्डप बनेको जनाएका छन् । हरिराम जोशीले निकालेको ‘रोलम्ब’ पत्रिकामा भने काष्ठमण्डप बाह्रौं शताब्दीमा बनेको उल्लेख छ । प्रज्ञा प्रतिष्ठानले २०४४ सालमा निकालेको ‘स्थानमान शब्दकोश’ ले भने काष्ठमण्डप निर्माणको समय ११ औं शताब्दी उल्लेख गरेको छ ।

यज्ञमानपति वज्राचार्यको २०६७ सालमा प्रकाशित ‘नेपालका प्राचीन वज्राचार्य लीलावज्र’ पुस्तकमा भने काष्ठमण्डप सातौं शताब्दीमा लीलावज्रले बनाएको उल्लेख छ । नेपाल भाषा एकेडेमीका प्राज्ञसमेत रहेका वज्राचार्य भन्छन्, ‘हामीले सातौं शताब्दीमा बनेको भन्दै आएका थियौं । विज्ञानले पनि यही पुष्टि गर्‍यो ।’

काष्ठमण्डपको मुख्य टेको थाम हो । चारवटा थाम उठाएर यसको निर्माण भएको छ । थामको चुकुल ढुंगामा खोपिएको प्वालमा छिराएर अड्याइन्छ । ‘जीर्णोद्धार गर्दा एउटा थामको चुकुल ढुंगामा अड्याइएको रहेनछ, त्यही त्रुटिले जगैदेखि भत्कियो,’ योजनाकार तथा वास्तुविद् काई वाइजे भन्छन्, ‘किन भत्कियो भनेर हामीले अध्ययन नै गरेका छैनौं । जीर्णोद्वार गर्दा कतै आधुनिक सामग्री प्रयोग गरियो । त्यही भएर पनि भत्कियो ।’

१९९० सालको भूकम्पमा समेत नभत्किएको काष्ठमण्डपको २०२७ सालतिर पनि जीर्णोद्धार गरिएको थियो । लामो समय रोकिएको काष्ठमण्डप निर्माणको काम उपभोक्ता समितिमार्फत् अघि बढेको छ । समितिका अनुसार काठमाडौं महानगरबाट ५ करोड ५० लाख रुपैयाँ निकासा भएको छ । त्यसमध्ये २ करोड २३ लाख १९ हजार रुपैयाँ खर्च भएको समितिका सचिव गौतम डंगोलले जानकारी दिए । काष्ठमण्डप माटोको जडानबाट निर्माण भइरहेको छ ।

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७६ ०९:३६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

रामेछाप विमानस्थल विस्तार : जग्गा अधिग्रहण प्रक्रिया सुरु

कान्तिपुर संवाददाता

(रामेछाप) — रामेछाप विमानस्थललाई विस्तार गरी क्षेत्रीय स्तरको उडान गर्ने योजना अघि बढेको छ । नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणले यसका लागि प्रारम्भिक अध्ययन थालेको छ । संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उडड्यन मन्त्रीको एक सयवटा योजनामा रामेछाप विमास्थलको सुधार विस्तार कार्यक्रमसमेत समावेश गरिएको छ ।

२०३५ सालमा निर्माण भएको विमानस्थलको धावनमार्ग छोटो भएकाले त्यसलाई विस्तार गर्न जग्गा अधिग्रहण प्रक्रिया पनि सुरु भएको छ । यसका लागि प्राधिकरणले अधिकारीहरू खटाइसकेको छ ।

हाल सञ्चालन रहेको विमानस्थलको लम्बाइ ५ सय ३० मिटर छ । तत्कालका लागि उक्त विमानस्थललाई उत्तरतर्फ २ सय मिटर र दक्षिणतर्फ १ सय मिटर बढाउने योजना प्राधिकरणले अघि सारेको हो ।

विस्तारका लागि प्रस्तावित क्षेत्रमा पर्ने उत्तरतर्फको जग्गा व्यक्तिगत आबादी हो भने दक्षिणतर्फ तामाकोसीको बगर पर्छ । तामाकोसी नियन्त्रण गर्दा १ सय मिटर जग्गा विमानस्थलका लागि उपयोग गर्न सकिने प्राविधिकहरूको राय छ ।

चार महिनाअघि तारा एयरको डोर्नियर विमान रामेछाप विमानस्थलमा अवतरण गर्न लाग्दा परैदेखि घ्रिसिँदै आएको थियो । विस्तार गर्दा पनि हाल अवतरण गर्न सक्नेभन्दा ठूला क्षमताका विमान बस्न सक्दैनन् । डोर्नियर, ट्विनअटर र लेटजस्ता साना आकारका विमानमात्र बस्न सक्ने उक्त विमानस्थल विस्तार गर्दा अवतरण र उडानमा सहजता आउने प्राविधिकहरू बताउँछन् ।
प्रमुख जिल्ला अधिकारी लीलाकुमारी केसी पाण्डेले भविष्यका लागि समेत सोचेर अहिले नै क्षेत्र विस्तार गर्नुपर्ने बताइन् ।

विमानस्थलमा हाल प्रहरी ब्यारेक, सुरक्षा पोस्ट, एक्सरेलगायतका सामान्य पूर्वाधारसमेत छैनन् । ‘सुरक्षा संवेदनशीलता बुझेर त्यसका लागि योजनामा समावेश गर्नुपर्छ,’ प्रहरी नायव उपरीक्षक सन्तोषकुमार भट्टराईले भने, ‘अतिरिक्त टर्मिनल भवन विस्तार, प्रतीक्षालय, पार्किङ, शौचालयलगायतको असुविधा भएकाले त्यसलाई समेत मध्यनजर गर्नुपर्छ ।’

स्थानीयवासीले विमानस्थललाई क्षेत्रीय विमानस्थलका रूपमा विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिँदै आएका थिए । काठमाडौंबाट नजिकको पूर्वी पहाडमा पर्ने रामेछापमा पूर्वतर्फका सबै आन्तरिक उडान गर्ने गरी सञ्चालन गर्नुपर्ने स्थानीय बाबुकाजी दाहालले बताए । ‘रामेछाप विमानस्थल उत्रने यात्रु ठूला जहाजले काठमाडौं ओसार्न सके काठमाडौंको हवाई चाप घट्न सक्छ,’ उनले भने ।

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७६ ०९:३३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्