इन्द्रायणी नाचको तयारी

प्रशान्त माली

काठमाडौँ — कीर्तिपुर दरबार क्षेत्र र कोर बस्तीमा धेरै चोकमध्ये ‘तःननी’ सबभन्दा ठूलो चोक हो । नेपाल भाषामा ‘तः’ को अर्थ ठूलो र ‘ननीः’ को अर्थ चोक बुझिन्छ । यो चोकमा बेलुका इन्द्रायणी नाचको प्रशिक्षण भइरहेको छ । विजया दशमी र कोजाग्रत पूर्णिमामा यो नाच देखाइन्छ । 

देवी नाचको तयारी गरिँदै । तस्बिर: बिजु महर्जन/ कान्तिपुर

तःननी चोकमा बिहीबार साँझ आठ बजे ‘आखाः छेँ’ (गुठीघर) मा तःननी दाफा खलकका गुठियारको उपस्थित बाक्लो थियो । कीर्तिपुरबासीका इष्टदेवता बाघभैरव मन्दिरको पश्चिमपट्टि नाथगुरुको क्षमापूजामा सहभागी जनाउन स्थानीयको आएका थिए । क्षमापूजामा दाफा खलः कजी (व्यवस्थापक) ७८ वर्षीय ज्ञानबहादुर महर्जन अग्रपंक्तिमा थिए । उनले नाचमा सहभागी १६ जनाको नेतृत्व गरेका थिए । क्षमापूजा गर्न कीर्तिपुर नगरपालिका–१० तःननी टोलबाट परम्परागत रुट हुँदै बाघभैरव मन्दिर र बस्तीको दक्षिण उत्तरपट्टि अवस्थित पीठमा पुगेका थिए । क्षमा पूजाको साइत भने राति ९ बजे थियो । पूजा १० बजेतिर सकिएपछि नाचको प्रशिक्षण सुरु भयो । यो प्रशिक्षण भने २० वर्षपछि मात्रै भएको हो । कृष्ण जन्माष्टमीको तेस्रो दिनपछि १६ जनाले नाच सिकिरहेका छन् । यो नाच नाच्नेलाई देवगण भनिन्छ । पहिलो पटक उनीहरू देवगण बनेका हुन् । ‘त्यसैले लामो समय प्रशिक्षण दिनुपरेको हो,’ तःननी टोलका दाफाखलका अध्यक्ष दिलिप महर्जनले भने ।
देवी नाचको तयारी गरिँदै । तस्बिर: बिजु महर्जन/ कान्तिपुर

नेवारी परम्पराअनुसार नाच प्रशिक्षण दिन बलिसहित नाथगुरुको अनिवार्य पूजा गर्नुपर्छ । नाच सिक्ने प्रशिक्षार्थीले भने ‘किसिली’ राखेर नाथगुरुलाई पूजा गर्नुपर्ने हुन्छ । नेपाल भाषामा ‘किसिली’ को अर्थ पालामा अक्षता, सुपारी, दक्षिणा राखेर नाथगुरुलाई चढाउने हो । ‘किसिली’ राखेपछि नाचमा सिद्धि प्राप्त हुने जनविश्वास छ । काजी ज्ञानबहादुरको घरमा प्रशिक्षण दिनुपर्ने हो तर ठाउँ अभावले सम्भव नभएपछि गुठीघरमा भइरहेको छ । स्थानीय गुठियार मिलेर टोलको पश्चिमपट्टि ३ आना जग्गामा आखाःछेँ (गुठीघर) निर्माण गरिएको छ ।

नाचको प्रशिक्षणमा इन्द्रायणी, ब्रह्मायणी, भैरव, ख्याक, कवः, दागिनी र पो (दुईजना) गरेर १६ जना जना सहभागी छन् । विजयादशमी र कोजाग्रत पूर्णिमा देखाइने जात्रामा भने प्रशिक्षण लिइरहेका मध्येबाट आठ जना देवगण बन्ने छन् । इन्द्रायणी, ब्रह्मायणी, भैरव देवगण कसलाई बन्नाउने भन्ने यकिन भएको छैन । प्रशिक्षार्थीको लगनशीलताका आधारमा विजयादशमीमा छनोट गरिने प्रशिक्षक ज्ञानबहादुर महर्जनले बताए । नाचको प्रशिक्षणमा राजकुमार महर्जन, मुकेश महर्जन, अमन महर्जन, चोविश महर्जन, कविन, नहिन्द्र, अब्युट, धीरेन्द्र, सन्तोष, श्रवण महर्जनलगायत सहभागी छन् ।

प्रशिक्षण बेलुका ८ देखि १२ बजेसम्म गरिरहेका छन् । नाच कीर्तिपुर दरबार क्षेत्र, बाघभैरव मन्दिर परिसर र जगतपाल महाविहार डबलीमा देखाइन्छ । कीर्तिपुरमा प्रत्येक १२ वर्षमा बाघभैरव र प्रत्येक वर्ष इन्द्रायणी नाच नचाइन्छ । बाघभैरव माली र इन्द्रायणी महर्जन समुदायले सञ्चालन गरिन्छ । स्थानीय भाषामा इन्द्रायणी नाचलाई ‘देवी प्याँख’ भनिन्छ । इन्द्रायणी नृत्यमा मुख्य भूमिका ‘दागिनी’ पात्रको हुन्छ ।

दागिनी महिलाको भेषमा हुन्छिन् । नाचमा देउला जातिको प्रतिनिधित्व गरेर महर्जन थरका व्यक्तिले माछा मारेर शुभकार्यका लागि उपलब्ध गराएको दृश्य देखाउँछन् । नाचका गायन गुरु ८० वर्षीय पानबहादुर महर्जनका अनुसार नेवारहरूको व्रतबन्ध, विवाह, सुगन दिँदा अनिवार्य माछा चाहिन्छ । ‘नाचले कीर्तिपुरमा पहिला देउला जाति माछा मारेर जीविकोपार्जन गर्ने र कीर्तिपुरबासीलाई उपलब्ध गराउने कुरालाई पुष्टि गर्छ,’ उनले भने, ‘अहिले पनि कतिपय देउला जातिले माछा उपलब्ध गराउने चलन बाँकी छ ।’

प्रकाशित : आश्विन १८, २०७६ ०८:१६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

महानगरलाई अनुगमनमा अवरोध

प्रशान्त माली

काठमाडौँ — आइतबार वाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभागबाट गोंगबु क्षेत्रमा अनुगमनमा पुगेका टोलीलाई व्यवसायीले घेरेर अनुगमनमा अवरोध गरे । विभागले अनुगमनमा अवरोध झेलेको यो पहिलोपटक होइन । नयाँ ऐन बनेपछि स्थानीय तहले पनि अनुगमन गर्ने अधिकार पाएका छन् । त्यो अधिकार उपयोग गर्ने क्रममा स्थानीय तहले पनि अवरोध व्यहोरिरहेका छन् ।

आइतबार काठमाडौं महानगर पालिकाका उपमेयर हरिप्रभा खड्की श्रेष्ठसहित गएको अनुगमन टोलीलाई कंलकीस्थित खसीबजारमा व्यापारीहरूले अवरोध गरेका थिए । त्यहाँका व्यापारीले मूल्यमा एकरूपता कायम नगरेको, खरिदबिक्री बिल जारी नगरेको, सरसफाइ नगरेको गुनासो बढेपछि अनुगमनमा पुगेका थिए । महानगरबाट अनुगमनमा खटिएका टोलीलाई कालीमाटीमा पनि सहज रूपमा अनुगमन गर्न दिएनन् । बल्खुमा पनि उस्तै समस्या भयो ।

काठमाडौं महानगरपालिकाका अनुसार भन्सार छली, तस्कर, न्यून बिजकीकरण गरेर ल्याइएका सामानबारे यथार्थ कुरा बाहिर आउने डरले अनुगमनमा अवरोध खडा गरेका हुन् । काठमाडौं महानगर कृषि विभाग प्रमुख हरिबहादुर भण्डारीले अधिकांश व्यापारीले कर छलीका कुरा बाहिर आउने डरले बिल नकाटेको बताए । ‘बिल भनेको कानुनी दस्तावेज पनि हो,’ उनले भने ।

असन, मखन क्षेत्रका अधिकांश पसलमा मूल्यसूची छैन । पसलैपिच्छे फरक मूल्य छ । दसैंको किनमेल गर्न आएकी विराटनगरकी ३५ वर्षीय शोभा पोखरेल एउटा झोला खरिद गर्न तीनवटा पसल धाइन् । भोटाहिटीस्थित झोला पसलमा भेट भएकी उनी पसलैपिच्छे फरक मूल्यका कारणले वास्ताविक मूल्य पत्ता लगाउनै मुस्किल परेको बताइन् । ‘पसलेले भनेको भरमा वस्तुको मूल्य विश्वास गर्नुपर्छ,’ उनले भनिन्, ‘चाडपर्वमा आवश्यक हुन्छ । जति भने पनि तिर्नैपर्‍यो ।’

वीरगन्जका ४६ वर्षीय पवन वज्राचार्य पनि किनमेल गर्न पुगेका थिए । ‘एउटै सामान पसलको आगनमा छुट्टै मूल्य र पसलभित्र छुट्टै मूल्य छ,’ उनले भने, ‘व्यापारीलाई भन्दा सामानको गुणस्तर फरक परेकाले मूल्य फरक परेको जवाफ फर्काउँछन् ।’

उपभोक्ताकर्मी प्रेमलाल महर्जनले उपभोक्ता संरक्षण ऐन २०७५ मा कडा कारबाहीको व्यवस्था नहुँदा व्यापारीले मनोमानी गर्ने गरेको बताए । ‘ऐन राजस्व संकलनमा केन्द्रित छ ।

प्रकाशित : आश्विन १५, २०७६ ०८:४१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्