आकाश भैरवको जग्गा थकालीले सिध्याए, पर्वपूजा चलाउनै धौधौ

दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — इन्द्रजात्राका अबसरमा वसन्तपुर क्षेत्रका थुप्रै मन्दिरमा मेला लाग्छ । त्यसमध्ये एक हो आकाश भैरव । इन्द्रचोकैमा छ आकाश भैरव मन्दिर । वसन्तपुर क्षेत्रको थुप्रै मन्दिरको पूजा व्यवस्था गुठी संस्थानले गर्छ ।

राजगुठीअन्तर्गत चलेका गुठी संस्थान स्थापना भएपछि सरकारको स्वामित्वमा गए । गुठीका नामका जग्गाबाट हुने आम्दानीबाट पर्वपूजा चलाउन खर्च दिन्छ संस्थानले । आकाश भैरव भने निजी गुठीअन्तर्गत थियो ।


आकाश भैरब गुठीका नाइके शरदकुमार डंगोलका अनुसार जग्गाको सञ्चालन गुठीभित्रका थकालीले गर्थे । समय क्रममा थकालीले आफ्ना नाममा जग्गा पार्दै, बेच्दै गए । ‘अहिले गुठीका नाममा एक टुक्रा पनि जग्गा छैन,’ डंगोल भन्छन्, ‘सरकारले एउटा बलिका लागि दुई बोको दिन्छ । अरू खर्च केही दिँदैन । आफैं बेहोर्नुपर्छ ।’


६२ परिवार छन् गुठियार । पहिला ६० परिवार थिए । ६२ परिवारले पालैपालोसँग चलाउनुपर्छ जात्रा । हरेक वर्ष ८ परिवारले सञ्चालन गर्नुपर्छ । यो वर्ष आठ परिवारले चलाएपछि अर्को वर्ष अर्कै आठ परिवारले चलाउँछन् । पूजाको व्यवस्था गर्ने, भोज आयोजना गर्नेलगायत सबै काम त्यही आठ परिवारको काँधमा आउँछ ।


आठदेखि ९ दिनसम्म मनाइन्छ यो जात्रा । वसन्तपुरमा इन्द्रजात्राको यः सिं ठड्याएको भोलिपल्ट आकाश भैरवलाई मन्दिरबाट बाहिर निकालेर खटमा विराजमान गराउने चलन छ । खटमा राखेर हरेक दिन पूजा हुन्छ । दिनको एक पटक जाँड चढाउनुपर्छ । भैरवको मुखबाट बग्ने गरी जाँड चढाइएको हुन्छ ।


मुखबाट निस्केको जाँड भुईं हुँदै बगाउनुपर्छ । जाँडबाट जिउँदो माछा पनि बगाउनुपर्ने चलन छ । माथिल्लो टोलमा कुमारीको रथयात्रा गर्ने दिन पूर्णिमा तिथिमा चाहिँ ५ वटा जिउँदा माछा बगाउनुपर्छ । माछा बग्दै गएर जाँड जम्मा भएको ठाउँमा पुग्छ । जाँड जम्मा भएको ठाउँलाई पातालपुर भनिन्छ ।


इन्द्रजात्रा र आकाश भैरवबीच गहिरो सम्बन्ध भएको डंगोल बताउँछन् । डंगोलका अनुसार आजभोलि गरिने इन्द्रजात्राको प्रदर्शनीमध्ये भैरवको प्रदर्शनी मुख्य हो । नाचमा पनि भैरव नाच, लाखे नाच र सवः भक्कुको नाच प्रसिद्ध छ । कुमारीको रथ तान्ने बेलामा यी नाच दिउँसै देखाइन्छ । कुमारीको रथ तान्ने बेलाको नाचमध्ये हलचोक आकाश भैरवको नाच पनि प्रसिद्ध छ ।


हनुमानढोका नासलचोकमा भैरवलाई राँगा बलि दिने चलनसमेत थियो । अहिले यो चलन भने हराएको छ । राँगालाई रक्सी खुवाइन्थ्यो । रक्सी खाएपछि त्यो उन्मत्त हुन्थ्यो अनि त्यसलाई मैदानमा छाडिन्थ्यो । भैरवको मुखुन्डो लगाएका व्यक्ति हातमा खड्ग लिन्थे । इतिहासकार गौतमबज्र बज्राचार्यका अनुसार खड्गै बोकेर राँगासँग जुध्न जान्थे । यो खतरनाक प्रदर्शनी हेर्न मान्छेको घुइँचो लाग्थ्यो ।


इन्द्रचोकको आकाश भैरवलाई पञ्चमुखी महादेवको दक्षिणमुख मानिन्छ । आकाश भैरवका सम्बन्धमा अनेक आख्यान र मिथक छन् । डंगोलका अनुसार अहिलेको टाउको भएको भैरव महाभारत युद्ध हेर्न गएका थिए । कुनै बेलाका राजा बार्बरी थिए उनी । कौरव र पाण्डबीच भएको महाभारतमा बार्बरी देखेपछि कृष्णले तिमी कसको पक्ष भनेर सोधे ।


बार्बरीले म दुवैको पक्ष भनिदिए । त्यसपछि कृष्णले टाउको काटिदिए । काटिएको टाउको आकाश मार्ग हुँदै खेतमा आइपुग्यो । ‘खेतमा आएका भैरवले हाम्रा पुर्खालाई छाप्रो बनाएर राख, पूजाआजा गर, किसानको कल्याण हुन्छ भने,’ डंगोल भन्छन्, ‘यो मिथक हो । प्रमाण छैन । भैरवले भनेअनुसार पुर्खाले छाप्रो बनाएर राखे । पछिसम्मै छाप्रै थियो । अहिलेको मन्दिर पछि बनेको हो ।’


भैरवको मन्दिर तीनतले छ । यसको वास्तुकला घरको जस्तो छ । कलाकृतिले भरिपूर्ण छ मन्दिर । मूर्ति दोस्रो तलामा छ । मूर्ति चाँदीको छ । भैरवको डरलाग्दो मूर्तिमध्ये पर्छ यो । भैरवको ठूलो पेट, ठूलो नाक, गोलाकार र पहेंला आँखा, दारा निस्केको, सर्पको गहना लगाएको कालो वर्णका छन् आकाश भैरव । त्यसैगरी हात्तीको छाला ओडेको, धेरै हात भएको, लामा लामा नंग्रा भएको, छड्के आँखाले हेरेका छन् । विष्णु धर्मोत्तर ग्रन्थका अनुसार यो शिवको उग्र रूप हो ।


पार्वतीलाई तर्साउन यो रूपमा प्रकट भएको हो । आकाश भैरवलाई न्याय, व्यापार र व्यवसायका देवता मानिन्छ । भैरवको मन्दिरभित्र गणेश, कुमार, भद्रकाली र भीमसेनका मूर्ति छन् । चाँदी र काँसका यी मूर्ति आकर्षक छन् । मन्दिरका पुजारी भने बज्राचार्य छन् । शिवकै प्रतीक मानिने यहाँ शिवरात्रि, दसैंको नवरात्रि, फागुन, जेठ महिनाका पूर्णिमा, बालाचतुर्दशी र इन्द्रजात्रामा दर्शनार्थीको विशेष भिड लाग्छ ।


आकाश भैरवको सम्बन्ध श्वेत भैरवसँग पनि छ । आकाश भैरव गुठीकै गुठियार गएर इन्द्रजात्राभर यहाँ बाजा बजाउनुपर्छ । आकाश भैरवमा पनि जाँड बगाइन्छ । श्वेत भैरवमा पनि जाँड चढाइन्छ । जाँडको प्रसाद लिने तरिका भने फरक छ । आकाश भैरवमा चढाएको जाँड पातालपुरमा जान्छ । श्वेत भैरवमा चढाएको भने मान्छेको मुखमा पार्न भिड लाग्छ । एकादशी तिथिमा यहाँको जाँड मुखमा पार्न महिलाको ठूलो भिड लाग्छ । वर्षमा एक पटक मात्र खुल्छ यो भैरवको मन्दिर ।


देगुतलेजु मन्दिरको उत्तरतिर छ यो । यो आँखीझ्यालभित्र राखिएको छ । मूर्तिको पछाडि जाँड राख्ने माटाको ठूलो घ्याम्पो छ । घ्याम्पाबाट भैरवको मुखमा ठूलो टुटी जोडिएको छ । त्यही टुटीबाट जाँड बगाइन्छ । टुटीभन्दा तल आँ गरेर जाँड मुखमा पार्न ठेलमठेल हुने गर्छ । टुटी बाँसबाट बनाइएको हुन्छ ।


रोगव्याधी नलागोस्, कुनै विघ्नबाधा नपरोस् भनेर प्रसादका रूपमा जाँड ग्रहण गर्ने चलन छ । ‘इन्द्रजात्रामा वसन्तपुर क्षेत्रको आकाश भैरव र श्वेत भैरव अनि इचंकुनारायणको हलचोक आकाश भैरव प्रसिद्ध छन्,’ इन्द्रजात्रा व्यवस्थापन समितिका वरिष्ठ उपाध्याक्षसमेत रहेका डंगोल भन्छन् ।


श्वेत भैरव मूर्ति शाहकालीन राजा रणबहादुर शाहको पालामा बनेको हो । विसं १८५२ मा बनेको यो मूर्ति रणबहादुर शाहले इन्द्रजात्राको शोभा बढाउन बनाएको त्रिरत्न सौन्दर्यगाथामा उल्लेख छ । सुनको यो मूर्तिलाई सरभमुख पनि भन्ने गरिएको छ । सरभलाई बाघभन्दा पनि खतरानाक जनावरका रूपमा लिइन्छ ।


यो जनावर संसारबाट लोप भइसकेको छ । यो मूर्ति बनाउन त्यतिबेलै चार हजार रुपैयाँ खर्च लागेको इतिहासकार बज्राचार्य बताउँछन् । यो मूर्ति पनि शिवको संहारक रूप हो । यसका पनि ठूलाठूला भयानक आँखा, ठाडाठाडा कपाल, तीखा दारा छन् ।


हलचोक भैरव चलाउन पनि समस्या

इन्द्रजात्रामा भैरव नाच देखाउन इचुकु नारायणदेखि आएका छन् देवगण । उनीहरू किलागलमा रहेको द्वव छें मा बसेका छन् । जात्रामा सहभागी हुन १७ जनाको टोली आएको छ । कुमारी यात्राका क्रममा कुमारीको छेउमा बसेर नाच्नुपर्ने चलन छ । वसन्तपुरमा इन्द्र जात्राको यः सिं ठड्याएपछि हलचोकमा पूजा हुन्छ ।


पूजा गरेर त्यसको भोलिपल्ट बाकसमा भैरवको मुकुट राखेर किलागल आउने चलन छ । ३ फिट लामो साढे दुई फिट चौडाइको हुन्छ बाकस । त्यसमा २ फिटको भैरवको मुकुट राखिन्छ । इन्द्रजात्राको यःसिं ढालेपछि देवगण फर्कन्छन् ।


इन्द्रजात्राको अवसरमा तीन वटा देवता निकाल्ने चलन छ । १२ वर्षे मेलामा भने १२ वटा देवता निकाल्नुपर्छ । इन्द्रजात्राका लागि भैरव निकाल्ने कामका लागि विभिन्न परम्परागत कामदारको व्यवस्था हुन्छ । मुकुन्डो मर्मत गर्ने, बाजा मर्मत गर्ने, हातहतियार मर्मत गर्ने, पोसाक धुलाइ गर्ने, चित्रकारसमेत गरी १७ जनाको टोली हुन्छ ।


१७ जनाका लागि गुठी संस्थानले बेहोर्ने दैनिक खर्च भने नगन्य भएको गुठीका नाइके सागर पतुवारले गुनासो गरे । १७ जनाका लागि दैनिक खर्च ७ सय रुपैयाँ मात्र दिन्छ । दामासाहीमा हिसाब गर्दा एकजनाका भागमा ४१ रुपैयाँ मात्र पर्न आउँछ,’ पतुवार भन्छन्, ‘पर्व चलाउने खर्चको अवस्था बिजोगलाग्दो छ । हामी आफैं खर्च गरेर जात्रा परम्परा धान्दै आएका छौं ।’


गुठीको जग्गा संस्थानले लिएपछि पर्वपूजा चलाउन समस्या भएको पतुवार बताउँछन् । भैरवको १३ रोपनी जग्गा रैकर भयो । बाँकी ५ रोपनी जग्गामा पनि मोहीले मुद्दा हालेका छन् । प्रकाशित : भाद्र ३०, २०७६ ०९:१४

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

ठडिँदै क्षतिग्रस्त विद्यालय

कान्तिपुर संवाददाता

भक्तपुर — सूर्यविनायक नगरपालिका–७ गुण्डुस्थित भैरवी आधारभूत विद्यालयको नवनिर्मित भवन विद्यालय व्यवस्थापन समितिलाई आइतबार हस्तान्तरण गरिएको छ । भूकम्पका कारण क्षतिग्रस्त भवनको राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरण केन्द्रीय आयोजना इकाइ शिक्षा (सीएलपीआईयू) मार्फत पुनर्निर्माण गरिएको हो ।

समितिलाई भवन हस्तान्तरण गरेको जिल्ला आयोजना कार्यान्वयन इकाइ शिक्षा (डीएलपीआईयू) भक्तपुर प्रमुख भरत श्रेष्ठले बताए । नवनिर्मित भवन उद्घाटन पूर्वमन्त्री एवं प्रतिनिधिसभा सदस्य महेश बस्नेतले गरेका हुन् ।

सीएलपीआईयूको ६९ लाख ६९ हजार रुपैयाँ र स्थानीयबासिन्दाले ६ लाख ३७ हजार बराबरको जनश्रमदान गरी ७६ लाख ६ हजार लागतमा ४ कोठे भवन निर्माण गरिएको हो । भूकम्पका कारण क्षतिग्रस्त अधिकांश विद्यालय पुनर्निर्माणको चरणमा छन् भने कतिपय विद्यालय पुनर्निर्माण प्रक्रियामा रहेका छन् । जिल्लाका क्षतिग्रस्त विद्यालय तीन पद्धतिबाट पुनर्निर्माण भइरहेका छन् ।

यसमध्ये विद्यालय व्यवस्थापन समितिले डीएलपीआईयूसँग सम्झौता गरी व्यवस्थापन समितिले निर्माण गर्ने, सीएलपीआईयूमार्फत ठेकेदारबाट र त्रिपक्षीय सम्झौता (राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरण, सीएलपीआईयू र गैसस) बाट पुनर्निर्माण थालिएको छ ।

डीएलपीआईयू भक्तपुरका अनुसार भूकम्पका कारण क्षतिग्रस्त विद्यालयमध्ये आर्थिक वर्ष ०७३/७४ मा बालसुधार मावि सानोथिमि, चुनादेवी मावि नगरकोट, चन्द्र सूर्योदय आधारभूत विद्यालय (आवि) गुण्डु घ्याम्पेडाँडा, सरस्वती आवि मनोहरा, सरस्वती आवि सिपाडोल, सन्तकृष्ण आवि सिपाडोल, बर्दायणी आवि तौमढी, ठूली ब्रम्हायणी आवि सुडाल, चण्डेश्वर मावि वासिकचा, जनप्रेमी आवि कौशलटार पुनर्निर्माण पूरा भएका छन् ।

त्यसैगरी आर्थिक वर्ष ०७४/७५ मा शान्ति निकेतन मावि सिपाडोल, सरस्वती मावि कांक्राबारी, गणेश मावि छालिङ, सरस्वतरी मावि थाकलमाथ, सिरुटार मावि सिरुटार, महेन्द्र शान्ति मावि बालकोट, राधाकृष्ण मावि छालिङ, बालमिकेश्वर आवि चरेली, शुशीला भैरव आवि कटुञ्जे गरी १९ विद्यालयको पुनर्निर्माण भएको जानकारी दिएको छ ।

आर्थिक वर्ष ०७३/७४ भित्र पुनर्निर्माण सुरु गरी अघिल्लो वर्ष नै सक्नुपर्ने विद्यालयसमेत पूरा नभएको डीएलपीआईयूले जनाएको छ । विद्यालय पुनर्निर्माणका लागि सरकारी मापदण्डअनुरूप जग्गाको समस्या र नगरपालिकाले नक्सापासमा ढिलाइ गरिदिँदा पुनर्निर्माण प्रभावित भएको श्रेष्ठले बताए ।

जसमध्ये, तौथली आधारभूत विद्यालय नगरकोट गैरीगाउँ र देउजा गाउँ आधारभूत विद्यालय चित्तपोलको भने आन्तरिक समस्याको कारण पुनर्निर्माणको थालनी हुन नसकेको डीएलपीआईयू प्रमुख श्रेष्ठ बताउँछन् । डीएलपीआईयू भक्तपुरका अनुसार १५ विद्यालय निमार्णाधीन चरणमा छन् भने १४ विद्यायलयको पुनर्निर्माण कार्य प्रारम्भ भएको छ ।

प्रकाशित : भाद्र ३०, २०७६ ०९:१४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×