झोरमा बालमैत्री पार्क

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — सामाखुसीदेखि करिब ७ किलोमिटर टाढा पर्छ, झोर । टोखा नगरपालिकामा अवस्थित झोर पुगेपछि ग्रामीण क्षेत्रको अनुभव बटुल्न सकिन्छ । चिसो हावा, झुल्दै गरेका धानका खेतहरू, पानीका छाँगाहरूमा रमाउन हिउँदमा आन्तरिक पर्यटकको घुइँचो लाग्दछ ।

त्यहाँ प्राकृतिक झरना, बौडेश्वर मन्दिर, किम्बदन्तीमा महादेव लुकेका गुफा, भष्मासुरका पाइला अर्थात् छाप पनि रहेको स्थानीय बताउँछन् ।

बालमैत्री घोषणा गर्ने अवधारणअन्तर्गत टोखा नगरपालिकाले बालमैत्री पार्कलाई पहिलो प्राथमिकता दिएको जनाएको छ । नगरपालिकाले सार्वजनिक जग्गालाई संरक्षण गर्ने योजनासमेत अघि सारेको छ ।

एक कार्यक्रममा सहभागी हुन पुगेका उपप्रधान तथा रक्षामन्त्री ईश्वर पोखरेलले मन्दिर र सार्वजनिक जग्गालाई संरक्षण गर्न खोजिएको र यो काम अत्यन्त सराहनीय रहेको बताए । प्राकृतिक झरनालाई संरक्षण गर्दै नगरपालिकाले बौडेश्वर महादेव मन्दिरको दीर्घकालीन परियोजना अघि सारेको छ ।

मन्दिर परिसरमा रहेको ६० रोपनी सार्वजनिक जग्गालाई संरक्षण गर्दै करिब ३हजार वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा पहिलो चरणमा बालमैत्री पार्क र शौचालय निर्माण कार्य सुरु गरेको छ । पार्कमा बालबालिकालाई लक्षित गरी पिङ, चिप्लेटीलगायत अन्य संरचना निर्माण गरिने छ ।

६० वर्ग किलोमिटर प्लिन्थ एरिया अर्थात् क्षेत्रफलमा एकतले पुरुष तथा महिला शौचालय निर्माण हुने नगरपालिकाका इन्जिनियर रूद्रप्रसाद आचार्यले बताए । ‘१० वर्षे योजनाअन्तर्गत विभिन्न पार्क निर्माण गरिने छ,’ उनले भने, ‘पहिलो चरणमा बालमैत्री पार्क र शौचालय निर्माण गरे पनि अन्यचरणमा झोलुगें पुल, युवायुवतीमैत्री पार्क, झरना बग्ने ढुंगालाई महादेवको स्वरूप दिइने छ ।’

संघीय सरकारको विशेष अनुदान र काठमाडौं महानगरको नगर–नगर साझेदारी कार्यक्रमअन्तर्गत नगरपालिकाले पार्क तथा शौचालय निर्माणका लागि ३ करोड ८५ लाख बजेट विनियोजन गरेको छ । पहिलो चरणको निर्माणका लागि २ करोड ७७ लाख (भ्याटबाहेक) बजेटमा शृखंला निर्माण सेवा कम्पनीलाई ठेक्का दिइएको आचार्यले बताए ।

‘चालू आर्थिक वर्षमा पार्क र शौचालय निर्माण कार्य सक्ने गरी काम सुरु गरिसकेको छ,’ उनले भने । सम्पूर्ण परियोजनाअन्तर्गत झरनामा रहेको ढुगांलाई महादेवको मूर्ति बनाउने, युवायुवतीमैत्री पार्क, पिकनिक स्पोट, चारै तिरका दृश्य हेर्नका लागि झोलुगें पुल, रक क्लाइम्बिङ निर्माण गरिने छ । जुन परियोजन सक्नका लागि करिब १० वर्ष लाग्ने छ ।

सम्पूर्ण परियोजनाका लागि करिब ३० करोड बजेट अनुमान गरिएको उनले बताए । झोरमा हाल अन्य संरचनाहरू नभए पनि प्राकृतिक झरनाले गर्दा वर्षायाममा आन्तरिक पर्यटकको घुइँचो लाग्ने स्थानीयको भनाइ छ ।

प्रकाशित : भाद्र २९, २०७६ ०९:५२
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

अब बहुविधिबाट जनगणना

गणेश राई

काठमाडौँ — विशेषज्ञहरुले त्रुटि औंल्याएपछि राष्ट्रिय जनगणनाको तथ्यांक विश्वसनीय बनाउने तयारी छ । जनगणनामा खटाइने जनशक्ति चुस्त एवं प्रविधिमैत्री हुनेछन् । सम्बन्धित समुदायको घर, परिवारले दिने वैयक्तिक, पारिवारिक सूचना, जात, जाति र भाषालाई समेत यकिन गरिनेछ ।


राष्ट्रिय जनगणना २०६८ को तथ्यांकमा दुरा जातिको जनसंख्या ५ हजार ३ सय ९४ छ । दुरा भाषा बोल्नेको संख्या भने २ हजार १ सय ५६ छ । वास्तविकतामा भने यो भाषा बोल्नेहरू छैनन् । ‘दुरा भाषा बोल्न जान्ने कोही पनि छैनन्,’ भाषाशास्त्री प्राध्यापक दानराज रेग्मी भन्छन्, ‘लमजुङका एक शिक्षक मुक्तिनाथ घिमिरेलाई मात्र दुरा भाषा आउने भएकाले उनैले सम्बन्धित जातिलाई सिकाइरहेका छन् ।’

घले जातिको जनसंख्या २२ हजार ८ सय ८१ छ । जनगणनामा भने यो भाषा बोल्नेको संख्या ८ हजार ९२ देखाइएको छ तर विज्ञ भने यसलाई घले होइन, गुरुङ भाषा भन्छन् । नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका उपकुलपति जगमान गुरुङ भन्छन्, ‘घले र गुरुङ भाषा एउटै हो । एक जना जापानी भाषाशास्त्री आएर थोरै फरक पाइयो भनेर छुट्टै भाषा भनिदिएपछि समुदाय विभाजित बन्यो ।’

सरकारले सूचीकृत गरेका ५९ आदिवासी जनजातिमध्ये राई जाति एक हो । किराँत राई समूहमा २८ वटा भाषा छन् । तिनलाई ‘राई भाषा’ भनिँदैन । बान्तवा, चाम्लिङ, कुलुङ, थुलुङ, वाम्बुलेलगायत उल्लेख गरिन्छ तर जनगणनामा राई भाषा बोल्नेको संख्या १ लाख ५९ हजार १ सय १४ जना देखाइएको छ ।

गणकले भने यसलाई नबुझी जनगणनामा राई भाषा भनी लेखिदिए । ‘राई भाषा कसले बोल्छ, हामीले समुदाय भेटेका छैनौं,’ भाषाशास्त्री रेग्मी भन्छन् । त्यसैगरी राई जातिभित्रको बान्तवा भाषा बोल्नेको संख्या जनगणनामा १ लाख ३२ हजार ५ सय ८३ रहेको उल्लेख छ । राई जातिअन्तर्गत पर्ने बान्तवालाई पनि जनगणनामा जातिका रूपमा चिनाइएको छ र ४ हजार ६ सय ४ जना यसका मानिस यो जातिका रहेको उल्लेख गरिएको छ ।

खस, जुम्ली, डोट्यालीलगायतलाई नेपाली भाषाका भाषिका मानिएको छ तर जनगणनाले तिनलाई अलग भाषाको पहिचान दिएको छ । ‘यी भाषा पहिले नेपाली भाषाका भाषिका थिए, अहिले भाषा भएका छन्,’ भाषाशास्त्री रेग्मी भन्छन्, ‘भाषाभित्र ऐतिहासिक भाषिका, व्यक्ति भाषिका र प्रयोजनपरक भाषिका हुन्छन् । जनगणनामा लेखाउँदैमा सबै भाषा हुन सक्दैनन् ।’

यी जनगणनामा भएका त्रुटिका केही उदाहरण मात्र हुन् । यस्ता त्रुटि अबको गणनामा दोहोर्‍याउन नहुने केन्द्रीय तथ्यांक विभागले काठमाडौंमा आयोजना गरेको ‘राष्ट्रिय जनगणना २०७८ तयारी सन्दर्भमा भाषा तथा जातजातिसम्बन्धी अन्तरक्रिया’ मा सहभागी विज्ञहरूले सुझाएका छन् । तथ्यांकअनुसार नेपालमा १ सय २५ जातजाति र १ सय २३ भाषा छन् । ती भाषामध्ये करिब दुई दर्जन विदेशी भाषासमेत रहेका छन् । भाषाशास्त्रीको मतानुसार भारोपेली, चीन–तिब्बती, आग्नेली र द्रबिड भाषा परिवारका भाषा छन् ।
'अब मिथ्यांक हुनेछैन’

विशेषज्ञहरूले त्रुटि औंल्याएपछि दुई वर्षपछि हुने राष्ट्रिय जनगणनाको तथ्यांक विश्वसनीय बनाइने अधिकारीले बताएका छन् । उनीहरूका अनुसार जनगणनामा खटाइने जनशक्ति चुस्त एवं प्रविधिमैत्री हुनेछन् । सम्बन्धित समुदायको घर, परिवारले दिने वैयक्तिक, पारिवारिक सूचना, जात, जाति, भाषालाई यकिनसमेत गरिने जनाइएको छ ।

१९६८ सालदेखि प्रत्येक १० वर्षमा राष्ट्रिय जनगणना गरिँदै आएको छ । २०७८ जेठ २५ देखि असार ८ भित्र १२ औं राष्ट्रिय जनगणना हुनेछ । मुलुक संघीय संरचनामा बदलिएपछिको यो पहिलो जनगणना हो । त्यस निम्ति संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकारको प्रत्यक्ष सहभागिता रहने बताइएको छ । राष्ट्रिय योजना आयोगअन्तर्गत रहेको केन्द्रीय तथ्यांक विभागले राष्ट्रिय जनगणना गर्दै आएको छ ।

‘राष्ट्रिय जनगणनाको तथ्यांकलाई यथार्थपरक बनाइनेछ,’ योजना आयोगका सदस्य रामकुमार फुयाँलले भने, ‘यसको बलियो समीक्षा हुन्छ । मुलुक निर्माणमा सहयोग पुग्ने आधिकारिक तथ्यांक बनाइनेछ । यो तथ्यांकले ‘समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली’ लक्ष्य प्राप्तिलाई सम्बोधन गर्नेछ ।’ आयोगले तथ्यांक ऐन, २०१५ लाई परिवर्तन गरी नयाँ ऐनको मस्यौदा मन्त्रिपरिषद्मा पेस गरेको फुयाँलले जनाए ।

राष्ट्रिय जनगणनाको पूर्वतयारीलाई जनसरोकारको विषय बनाइने आयोगका कार्यवाहक अध्यक्ष कृष्णप्रसाद ओलीले बताए । ‘विगतका जनगणनामा भएका त्रुटि, कमजोरी, समस्या, उठेका मुद्दालाई सम्बोधन गरेर हामी अघि बढ्छौं,’ उनले भने, ‘जात, जाति र भाषाका विषयहरूलाई प्रदेशगत उन्नतिको विषय बनाइनेछ ।’

सबै पक्षको सुझाव लिएर जनगणनाको काम अघि बढाइने तथ्यांक विभागका महानिर्देशक नेबिनलाल श्रेष्ठले बताए । ‘जनगणनाका लागि एउटा मात्र मुख्य प्रश्नावली फारम प्रयोग गरिनेछ,’ उनले भने, ‘बहुमोडल दृष्टिकोण अपनाइनेछ । त्यसमा सहज पहुँच, उच्च नेटवर्क र व्यवस्थापन जस्ता पक्षका आधारमा ट्याब्लेट र कागजी प्रश्नावली प्रयोग गरिनेछ ।’

उनका अनुसार प्रत्येक घरिपरिवारलाई हुलाक टिकट तथा खाममार्फत जनगणना सन्देश तथा अनुरोधपत्र पुर्‍याइनेछ । विदेशमा रहेका नेपालीका निम्ति कूटनीतिक नियोगमा विद्युतीय गणना (ई–सेन्सस) विधिबाट जनगणना गरिनेछ । ‘मोडिफाइड डि जुरे अर्थात् गणनाको समयमा कुनै व्यक्तिले अक्सर बसोबास गरेकै ठाउँबाट गणना गरिनेछ,’ महानिर्देशक श्रेष्ठले भने, ‘कोही नछुटून् र कोही नदोहोरिऊन् । जो जहाँ बसोबास गर्छ, त्यहींबाट गणना हुनेछ ।’

अन्तर्क्रियामा भाषा आयोगका अध्यक्ष लवदेव अवस्थीले जनगणनाअघि मातृभाषाको परिभाषा स्पष्ट पार्नुपर्ने बताए । ‘व्यक्तिले सबभन्दा धेरै जानेको भाषा नै मातृभाषा हो,’ उनले भने, ‘अबको जनगणनामा पुर्ख्यौली भाषालाई विरासतको भाषा र अहिले बोल्दै गरेकोलाई मातृभाषाका रूपमा उल्लेख गर्न आवश्यक छ ।’

जनसंख्याविद् बालकृष्ण माबुहाङले जनगणनालाई समाजको समृद्धिको आधार बनाउनुपर्नेमा जोड दिए । ‘विगतका तीनवटा जोखिमपूर्ण जनगणना गरेर निकालिएको तथ्यांकले समस्या आयो । अब त्यस्तो तथ्यांकले समाधान दिँदैन,’ उनले भने, ‘स्नातक वा स्नातकोत्तर तहमा जनसंख्या वा तथ्यांकशास्त्र अध्ययन गरिरहेका युवा जनशक्तिलाई परिचालन गर्न जरुरी छ । स्थानीय समुदायसमेत संलग्न गरिनुपर्छ, जसमा ३३ प्रतिशत महिला गणक हुनुपर्छ ।’

जनगणना कार्य सांस्कृतिक समावेशी विषय भएकाले त्यसमा पूर्वाग्रह एवं दुराग्रह रहन नहुने विश्लेषक सीके लालले बताए । ‘सरोकारवालासम्म पुगेर उनीहरूले जे बताउँछन्, त्यसलाई गणकले लगतमा उल्लेख गर्नुपर्छ,’ उनले भने, ‘सरकार चार तहमा रहेकाले मातृभाषा, पारिवारिक भाषा, तेस्रो र चौथो भाषा उल्लेख गरिनु उचित हुनेछ । औपचारिक डिग्रीको सर्टिफिकेटले केही गर्दैन । त्यसैले साक्षर मात्र भए पनि जसको जे सीप छ, त्यो उल्लेख गरिनुपर्छ ।’

प्रकाशित : भाद्र २९, २०७६ ०९:४१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT