कुमारी यात्रामा झुम्यो वसन्तपुर

जात्रामा संलग्न हुने सबैलाई कुमारी घर बोलाइन्छ र भोज खुवाइन्छ । भोज खर्च गुठीले व्यहोर्छ । भोज खाने, खुवाउने कार्यलाई  ‘वलँ भ्वय्’ भनिन्छ । यही दिन तलेजु भवानीका पुजारीको घरमा पनि भोज खाने चलन छ ।
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — यःसिं उठाएको दिनदेखि वसन्तपुरमा इन्द्रजात्राको रौनक सुरु भएको छ । इन्द्रजात्रा सुरु भएको चौथो दिन कुमारी रथयात्रा गरिने भएकाले यो दिन विशेष उत्सवमय हुन्छ ।

काठमाडौंको वसन्तपुरमा इन्द्रजात्रा सुरु भएको चौथो दिन शुक्रबार कुमारी रथयात्राका सहभागी । वसन्तपुर क्षेत्रको तल्लो टोलमा कुमारीलाई रथयात्रा गराएपछि राष्ट्रप्रमुखले कुमारीको दर्शन गर्ने परम्परा छ ।     तस्बिर : इलिट जोशी/कान्तिपुर 

शुक्रबार वसन्तपुर क्षेत्रको तल्लो टोलमा कुमारी रथयात्रा गराएपछि राति राष्ट्रप्रमुखले कुमारी दर्शन गर्ने परम्परा छ । यही परम्पराअनुसार राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले वसन्तपुर गद्दीबैठकबाट कुमारी दर्शन गरिन् । कुमारीघरमा बस्ने कुमारी जुनसुकै दिन निस्कन नपाउने परम्परा छ । वर्षमा १३ पटक मात्र बाहिर निकालिन्छ । त्यसमध्ये इन्द्रजात्राको बेलामा विशेष महत्त्वको साथ बाहिर निकालिन्छ ।

भाद्र द्वादशी तिथिबाट आश्विन चौथी तिथिसम्म मनाइने इन्द्रजात्राको अवसरमा तीनपटक कुमारी बाहिर निकालिने परम्परा रहेको इन्द्रजात्रा व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष गौतम शाक्य बताउँछन् । राजकीय सम्मानका साथ भाद्र शुक्ल पक्षको चतुर्दशी, पूर्णिमा र आश्विन कृष्ण पक्षको चौथी तिथिमा रथयात्रा चलाइन्छ ।

टोलबासीले आफ्नो राष्ट्रिय जीवित देवी कुमारीको दर्शन गरून् भन्ने उद्देश्यले टोलटोलमा रथयात्रा गर्ने परम्परा रहेको हो । शुक्रबार वसन्तपुरबाट सुरु भएको रथयात्रा तल्लो टोल घुमाइयो । तल्लो टोलमा वसन्तपुर, मरु, चिकंमुगल, जैसीदेवल, ब्रम्हटोल, ह्युमत, कोहिटी, भीमसेनस्थान, मरु हुँदैन वसन्तपुर आएर टुंगिन्छ ।

भोलिपल्ट माथिल्लो टोलमा रथयात्रा हुन्छ । माथिल्लो टोलको पनि परम्परादेखि चल्दै आएको रुट हुन्छ । वसन्तपुरबाट निकालेर प्याफल, यट्खा, नरदेवी, तेंगल, न्ह्योखा, न्हेकतला, असन, मच्छिन्द्रबहाल, इन्द्रचोक, मखन, हनुमानढोका हुँदै फेरि वसन्तपुरमै ल्याइन्छ ।

सप्ताहव्यापी कुमारी पूजामा के हुन्छ ?
सैनिक बाजा, प्रहरीको बाजा, पञ्चैबाजा बजाइन्छ । कुमारीको दायाँ–बायाँ जीवित गणेश र जीवित भैरव राखिन्छ । सप्ताहव्यापी रूपमा गरिने पूजाविधि फरकफरक हुन्छ । भाद्र शुक्ल एकादशीको दिन निमन्त्रणा पूजा हुन्छ । यो दिन बिहान कुमारी, गणेश र भैरवमा सप्ताहव्यापी कार्यक्रमकका लागि सरकारले निम्ता चढाउने परम्परा छ ।

पञ्चबुद्धको मूल पुरोहितले बौद्धधर्म विधिअनुसार कुमारीलाई सगुन, शृंगार सामान र पोसाक चढाउँछन् । जीवित देवता गणेश र भैरवलाई पनि यही दिन निमन्त्रणा चढाउने परम्परा छ । जीवित देवी कुमारी कुमारीघरमा राखिएको छ भने गणेश र भैरवचाहिँ आफ्नै घरमा बस्दै आएका छन् । कुमारीलाई पञ्चबुद्धको मूल पुरोहितले र गणेश, भैरवलाई अन्य पुराहितले निम्ता चढाउने परम्परा छ ।

कुमारीका लागि ६ गजको कपडा चढाइन्छ । गणेश र भैरवलाई चाहिँ ‘गुल मण्ड’ नाम गरेको विशेष पोसाक चढाउने परम्परा छ ।
भाद्र द्वादशी तिथिमा गर्ने अर्को पूजा विधि छ । यसलाई नेपालभाषामा मह्री ब्वयेगु भनिन्छ । यस दिन साँझ कुमारी, गणेश र भैरवमा सांस्कृति रोटी चढाउने कार्यक्रम हुन्छ । रोटी विशेष तरिकाले बनाइएको हुन्छ ।

कुमारी परम्पराबारे अध्ययन गरेकी दुर्गा शाक्यका अनुसार २६ प्रकारका रोटी चढाइन्छ । त्यो दिन कुमारीलाई दस पाउको अष्टमंगल ८ थान चढाइन्छ । गणेश र भैरवलाई भने अष्टमंगल चढाइँदैन । दस पाउको मठ कुमारीलाई २ थान र गणेश र भैरवलाई १/१ थान चढाइन्छ । चार पाउको मठ, दुई पाउको मठ, दस पाउको ऐंठा, तीन पाउको ऐंठा, डेढ पाउको ऐठा, दस पाउको जोपस्ता, तीन पाउको जोपस्ता, डेढ पाउको जोपस्ता कुमारी, भैरव र गणेशलाई नै चढाइन्छ ।

त्यसैगरी दस पाउको कल्ले मह्री, दुई पाउको कल्ले मह्री, ६ पाउको ‘ठू’ मह्री, ६ पाउको खाजा थान, दुई पाउको खाजा, ५ पाउको फिनी, ६ पाउको मिठाइ, दुई पाउको मिठाई, ६ पाउको गणेश भोग, एक धार्नी मकैको कछुवा (भाले), एक धार्नी मकैको कटहर (पोथी), पञ्च पकवान मह्री चढाउनुपर्छ । रिकापीमा मसला पनि चढाउने परम्परा छ । कुमारीलाई ३२ रिकापी र भैरव, गणेशलाई ५/५ रिकापी मसला चढाउने परम्परा छ ।

त्रयोदशीमा गरिने पूजालाई नेपाल भाषामा ‘वलँ भ्वय्’ भनिन्छ । कुमारीको रथयात्रामा संलग्न हुने सबैलाई कुमारी घर बोलाइन्छ यो पूजामा । भोज खुवाइन्छ । भोज खर्च गुठीले व्यहोर्छ । ‘भोज खाने, खुवाउने कार्यलाई नै वलँ भ्वय् भनिन्छ,’ शाक्य भन्छिन् । यही दिन तलेजु भवानीका पुजारीको घरमा पनि भोज खाने चलन छ । तलेजुका पुजारी नेवार समुदायभित्रका कर्मचार्य हुन् ।
चतुर्दशी तिथिमा गरिने पूजालाई ‘क्वः नेयाः’ भनिन्छ । यो दिन रथयात्रा गराउने दिन हो । तल्लो टोलमा रथ यात्रा गराउने भएकाले यो दिनलाई ‘क्वः नेयाः’ भनिएको हो । यो दिन कुमारीको आगम कोठामा गोप्य पूजा हुन्छ । पूजा बौद्ध परम्पराअनुसार गरिन्छ । पूजा पञ्चबुद्ध पुरोहितले गर्छन् ।

यो पूजा सकिएपछि जीवित देवता गणेश र भैरवलाई कुमारी घर ल्याइन्छ । कुमारी चोकबाट कुमारी श्रीखण्ड मूल श्रीविहार हुँदै रथ भएको ठाउँसम्म पैदल ल्याउने चलन छ । रथमा विराजमान भएपछि बलि पूजा हुन्छ । रथको अगाडि हुने ‘घःमाः’ मा भेडाको बलि दिने चलन छ । बलिपूजा भएपछि राष्ट्रप्रमुखले प्रसाद ग्रहण गर्छन् । भेटी चढाउँछन् । त्यसपछि रथयात्रा सुरु हुन्छ । राजसंस्था हुँदा राजाले यो विधि पूरा गर्थे । राजतन्त्रको अन्त्य भएपछि राष्ट्रपतिले राजाले गर्दै आएको यो परम्परलाई निरन्तरता दिएका छन् ।

कुमारीको रथ चलाउने पनि आफ्नै विधि छ । यसको अगुवाइ पञ्चबुद्धका पुरोहित, सेनाको बाजा, प्रहरीको बाजा र पञ्चैबाजाले गरिन्छ । कुमारीको रथ पछाडि शार्दुल जंगको पल्टन हुन्छ । बाजागाजासहित सहरको परिक्रमा हुन्छ । रथ वसन्तपुरमा आएपछि देवीको पूजा गरी समय्बजी चढाउने र प्रसाद खाने चलन छ । पूर्णिमा तिथिमा हुने कार्यक्रमलाई थःने याः भनिन्छ । यो दिन माथिल्लो टोलमा रथयात्रा गरिन्छ ।

तल्लो टोल र माथिल्लो टोलमा रथयात्रा सकिएपछि आश्विन प्रतिपदा तिथिमा गाईदान पूजा हुन्छ । कुमारीघर अगाडिको डबलीमा तीनवटा मउडापमा कर्माचार्य र ब्राम्हणबाट गाइदान गर्ने चलान छ । गाईदान सकिएपछि भोलिपल्ट गणचक्र पूजा हुन्छ । यो पूजामा कानफट्टा जोगीबाट कुमारीको खाली रथमा बलि पूजा गर्ने परम्परा छ ।

गणचक्र पूजा भएको भोलिपल्ट नानीचा यात्रा हुन्छ । सप्ताहव्यापी कार्यक्रमको समापनको दिनमा हुने रथयात्रा हो नानीचा । प्याफल, नरदेवी, किलागल, भेडासिं, इन्द्रचोक, मखन हुँदै वसन्तपुरस्थित गद्दी बैठकअगाडि रथ विर्सजन हुन्छ । रथयात्रा सकिएपछि कुमारी, भैरव र गणेशलाई लसकुस (स्वागत) गरिन्छ । अनि कुमारीलाई कुमारी घरमा रहेको आसनमा विराजमान गराइन्छ । भक्तजन कुमारीबाट टीका थाप्न आउँछन् । यही दिन यः सिं पनि ढालिन्छ । इन्द्रजात्रा विधिवत् रूपमा सम्पन्न हुन्छ ।

रथायात्रामा को–को सहभागी हुन्छन् ?
व्यवस्थापन समितिमा संयोजक शाक्यका अनुसार नेवार समुदायभित्रका विभिन्न २९ गुठी छन् इन्द्रजात्रा सञ्चालन गर्ने । ती सबै जातिको अलगअलग काम हुन्छन् । लाखेको व्यवस्थापन गर्ने बेग्लै गुठी छ । पुलुकिसि व्यवस्थापन अर्कै गुठीले गर्छ ।

कुमारीको रथ व्यवस्थापन गर्ने काममा पञ्चबुद्ध, राजाको खड्ग समाउने व्यक्ति, कुमारीको खड्ग समाउने व्यक्ति, सिकर्मी, नकर्मी, पुई ज्यापूहरू, नायः (महानाइके), म्हे नायः, लायकू साःमी, यंगल साःमी र चित्रकार सहभागी हुन्छन् । रथयात्राको साथमा विभिन्न भेषभूषामा पञ्चबुद्ध रहेका हुन्छन् । ५ जना बौद्ध पुरोहितको समूहलाई पञ्चबुद्ध भन्ने गरिन्छ ।

राजाको खड्ग लिएको व्यक्ति तीनवटै रथयात्रामा कुमारीको रथमा बस्छन् । रथ सुरु हुनु अघि र रथ विसर्जन भएपछि कुमारीलाई भन्दा अगाडि खड्गको पूजा गरिन्छ । कुमारीको खड्ग समाउने व्यक्तिचाहिँ दुई जना हुन्छन् । रथको काठसम्बन्धी सम्पूर्ण कामको जिम्मा सिकर्मीको हुन्छ । स्थापित थरका व्यक्तिले कुमारीको रथको गजुरमा पता चढाउने काम गर्छन् । नकर्मीले रथमा कुनै खराबी आएमा मर्मत गर्ने काम गर्छन् । पुई नाइकले कुमारीको पाउ भुइँमा नपरोस् भनेर सेतो कपडा ओछ्याउँदै जाने काम गर्छन् ।

ब्रम्हटोलका महर्जन ज्यापू पनि रथयात्राका महत्त्वपूर्ण वर्ग हुन् । यो जातिको काम कुमारी सानो खटमा विराजमान हुँदा बोक्ने हो । कुमारीको रथ ग्यारेजबाट बाहिर निकाल्ने, रथयात्रा सकेपछि भित्र थन्क्याउने, रथ तान्ने डोरी तयार गर्ने, वसन्तपुरमा कुमारीको इनार सफा गर्नेजस्ता काम गर्छन् । नायः (महानाइके) को काम रथ कहाँ, कसरी लैजाने भनेर निर्देशन दिने हो । उनीहरू रथको अगाडि बसेर ‘होस्ते, हैसे’ भनिराखेका हुन्छन् । नायः दुई जना हुन्छन् । म्हे नायः को काम कुमारीको अगाडि बत्ती बालेर जाने हो ।

लाय्कु साःमीको काम वसन्तपुरमा रथ रहुन्जेल ‘इला’ राख्ने हो । इला भनेको झल्लर मठको ठूलो कपडा हो । उनीहरूको अर्को काम रथको दायाँ–बायाँ खम्बा उठाउने पनि हो । इन्द्रजात्रा अवधिभर काठैकाठले बनाइएको पालामा बत्ती बाल्ने पनि हो । इन्द्रजात्रा अवधिभर यसलाई गद्दी बैठकको अगाडि विशेष रूपमा राखिएको हुन्छ । यंगल साःमीको कामचाहिँ रथलाई बलियो गरी बेत बाँसले कस्नु हो ।

यंगाल टोलका मानन्धर जातिले गर्छन् यो काम । तीनवटै रथलाई यसरी कस्नु उनीहरूको काम हो । चित्रकारको कामचाहिँ कुमारी, गणेश र भैरवको रथमा रहेको ‘घःमाः’ मा रहेका रथको पांग्रामा विभिन्न रंगको चित्र कोर्नु हो । ‘धेरै जाति सहभागी हुने रमाइलो पर्व हो इन्द्रजात्रा,’ संस्कृतिविद् यज्ञमानपति वज्राचार्य भन्छन्, ‘कालो, अँध्यारो र जंगली महिनाको रूपमा चिनेने गुँला महिना सकिनासाथ आउँछ इन्द्रजात्रा । यसले सबैमा खुसीको सञ्चार गराउँछ । वातावरण उमंग बनाइदिन्छ ।’

प्रकाशित : भाद्र २८, २०७६ ०८:५५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

लाइब्रेरी ब्लुज

रमेश निरौला

पृथ्वीनारायण शाहले राज्य विस्तार गरी कान्तिपुरलाई राजधानी बनाएपछि बसन्तपुर दरबारमा लिखित सामग्रीको संकलन जोगाड गरिदिएका थिए । त्यो नै आधुनिक नेपाल राज्यको पुस्तकालय संकलनको प्राचीन रूप थियो । यिनै सामग्रीको लथालिंग अवस्था देखेर १८६९ मा राजा गिर्वाणयुद्धले टहलुवाको व्यवस्था गरे ।

सनदपत्र जारी गरी केदारनाथ नामका पण्डितलाई पुस्तकालय रेखदेखको जिम्मामात्र लगाएनन्, सरसफाइ र उज्यालो प्रकाशका लागि थप कर्मचारी र दीयो बाल्दा लाग्ने तेलको लागि रकम छुट्याइदिए । राजा आफैंले आफ्ना ज्ञानले त्यति गर्नसक्ने ल्याकत राख्दैनथे । तर तत्कालीन दरबारिया पण्डितमध्ये कसैको उक्साहटमा गरिएको यो काम नेपालको आधुनिक पुस्तकालय विकास इतिहासमा आधिकारिक दिन भएर रह्यो ।

पुस्तकालयले खेलेको भूमिका ज्यादा उद्घाटित हुने गरेको छ । सार्वजनिक/सामुदायिक पुस्तकालय सुरु हुँदै ती राजनीतिक उद्देश्यले अभिप्रेरित थिए भन्न सकिन्छ । लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा लगायतले काठमाडौंमा सुरु गर्नथालेको पुस्तकालय सरस्वती प्रतिनिधि उदाहरणमात्र हो । यस्ता पुस्तकालय गाउँ–गाउँमा खुल्ने र सञ्चालन हुने क्रम बाक्लिएको थियो ।

सार्वजनिक पुस्तकालय अभियानको उद्देश्य तत्कालीन व्यवस्था विरोधी नै हो । साहित्यिक गतिविधि पनि पुस्तकालयका आडमा रहेर त्यस समय प्रशस्त गरिन्थे । दलीय राजनीतिको गुञ्जायस नहुने राणाशासनमा पुस्तकालय चलाउनुका दुःख साधारण थिएनन् । तर पनि जनसमुदाय बादलभित्र चाँदीको घेरा खोज्ने प्रयासमा प्रजातन्त्र प्राप्तिका लागि उपलब्ध सबै किसिमका जोखिम मोल्न तयार थियो ।

पुस्तकालयहरू पूर्ण व्यवस्थित नहुनु र सञ्चालकहरूले नै पुस्तक हिनामिना वा व्यक्तिगत संकलनमा लगेका प्रशस्त उदाहरण छन् । कुनै उद्देश्यले प्रेरित व्यक्ति वा समूहले उक्त उद्देश्य आंशिक वा पूर्णरूपमा पूर्ति गरेपछि पुस्तकालय बिर्सेका इतिहास नेपालमै पनि धेरै पुराना भइसकेका छैनन् ।

तिनमा काम गर्ने कोही व्यावसायिक व्यक्ति हुँदो हो त उसले पुस्तकालयको अवसान रोक्न पक्कै पहल गर्ने थियो । राजनीतिक व्यक्तित्व समाजमा रहुन्जेल समुदायसँग घुलमिल हुन सामुदायिक पुस्तकालयको अभियन्ता भएको र राजनीतिक पद प्राप्तिपछि पुस्तकालयप्रति बेखबर बन्नु नौलो कुरा होइन ।

१८६९ मा संस्थागत रूप लिएको पुस्तकालयका जनशक्ति स्वदेशमै तयार गर्न त्रिवि खुलेको ३९ वर्षपछि मात्र सम्भव भयो । त्रिविको आफ्नै पुस्तकालयका लागि आवश्यक जनशक्ति पनि मुख्यतः भारत र थोरैमात्र भारत बाहेकका मुलुकमा तयार हुन्थे । त्रिविले २०५५ सालमा एकवर्षे पुस्तकालय विज्ञानको स्नातक सुरु गरेपछि भने नेपालका लागि नेपालमै जनशक्ति उत्पादन र खपत हुनथालेको हो । २०५९ सालमा १ वर्षे कार्यक्रम हटाएर २ वर्षे स्नातकोत्तर कार्यक्रम सुरुसँगै उच्चशिक्षा लिन नेपाली विद्यार्थी विदेश जान छाडे ।

पुस्तकालय विज्ञानको पढाइ हुनथालेपछि मुख्यतः दुइटा दुःख हटेका छन् भने थप दुई दुःख थपिएका छन् । हटेका दुःख विश्वविद्यालयले देशमा भएका पुस्तकालय संकलन हेरेर सोही अनुरुपको पाठ्यक्रम लागू गर्ने र जनशक्ति उत्पादनको अवसर पायो । यता भएको जागिर आफूसँगै राखेर काठमाडौंमा बसेर विद्यार्थीले पढ्न पाए । थपिएका दुःख पनि विश्वविद्यालय र विद्यार्थीकै भागमा परे ।

विश्वविद्यालयले जनशक्ति उत्पादनका नाममा भएकै कर्मचारी जनशक्ति पनि शिक्षकका रूपमा विभागतिर पठाउनाले तत्कालीन पुस्तकालयले थप जनशक्तिको अभाव खेपे । भारत गएर पुस्तकालय विज्ञानको डिग्री ल्याउने विद्यार्थीले कीर्तिपुरमै रहेर पढ्नुपर्ने भयो । नयाँ विषय, उस्तै जार्गन र व्यावहारिक कक्षाभार बढी भएकाले विद्यार्थीका लागि पुस्तकालय विज्ञानको डिग्री रहरभन्दा बढी बाध्यता हुनगयो । नेपालमै पुस्तकालय विज्ञानको पढाइ सुरु भएपछि बिरलै विद्यार्थी भारतीय विश्वविद्यालय खोज्दै त्यता जान्छन् । हिजोआज त्यता जानेको उद्देश्य सहज प्रमाणपत्रको खोजी रहन्छ, यो त्यस्ता विद्यार्थीको तेस्रो दुःख हो ।

व्यावसायिक दुःख– प्राविधिक जनशक्ति अभाव सम्भवतः पुस्तकालय क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो दुःख हो । प्रविधिको चरम विकासमा दौडन थालेका पुस्तकालय पाठक र पुस्तकालयकर्मीबीच आजको माग सूचना लेनदेन मात्र होइन । सामग्रीको खोजी, प्राप्ति, व्यवस्थापन, वितरण र संरक्षण आजभन्दा भोलि प्रतिस्पर्धी भइरहेको छ ।

लेखकले विशेष अधिकार ‘कपिराइट’ संरक्षण खोज्ने र पाठकले सूचनाको हक खोज्ने कुरासँगै राखेर काम गर्नुपर्ने बाध्यतामा पुस्तकालयकर्मी छन् । सामग्रीको बढीमा कति फोटोकपी गर्न मिल्ने र कतिभन्दा बढी लेखकको सम्मानमा अडिग रहने स्पष्ट कानुनी व्यवस्था नभएको अवस्थामा काम गर्नुको दुःख पुस्तकालयकर्मीसँग छ । सीमित स्रोत र पाठकको असीमित चाहनालाई तालमेल गर्न नसक्ने पुस्तकालयकर्मी व्यक्तिगत कुण्ठाको भारीले थिचिइरहेको यथार्थ हाम्रासामु छ ।

विश्वविद्यालयमा हुने गतिविधिका कारणमात्र होइन, पुस्तकालयमा हुने गतिविधिमै पुस्तकालयकर्मी थुनिएको अवस्था पुस्तकालय क्षेत्रको विद्यमान अवस्था हो । २०१६ सालमा खुलेको पहिलो विश्वविद्यालय त्रिवि र यसका आंगिक क्याम्पसमा हालसम्म जम्मा एकजना सचिव सरहको विशिष्ट दरबन्दी छ ।

३ जना सह–सचिवस्तरीय दरबन्दीका लागि त्रिविका ६१ बढी आंगिक क्याम्पस, विभिन्न कार्यालय, अनुसन्धान केन्द्र, अस्पताल लगायतका जनशक्ति सेवारत भेटिन्छन् । प्राविधिक पद भए पनि तिनको सेवासुविधा विश्वविद्यालयमा अन्य सामान्य कर्मचारीको जस्तै छ । सरकारी पुस्तकालयमा यो अवस्था दयनीय छ । संघीय मन्त्रालयमा बसेर देशैभरिको नेतृत्व गर्ने जनशक्ति बढीमा उपसचिव सरहको मात्र व्यवस्था छ । तीनवटा नेपाल सरकारका पुस्तकालयमा काम गर्ने जनशक्ति उपसचिवभन्दा माथिल्लो कहिल्यै हुन नपाउने दुःखले थिचिएर यी पदमा कार्यरत छन् ।

पुस्तकालय विज्ञानको उच्चशिक्षा हासिल गर्ने र व्यवसायको भर नभएकाले विदेशिनेको संख्या पनि पछिल्लो समय बढेको छ । २० जना पढाउने विश्वविद्यालयको केन्द्रीय विभागले अब्बल विद्यार्थी आकर्षित र अवसरका कुनै योजना पस्कनसकेको देखिँदैन । पुस्तकालय तथा सूचना विज्ञान केन्द्रीय विभाग २०७३ मा भएको विज्ञापन र नियुक्तिमा त्रिवि सेवा आयोगको सिकार भइसकेको हो ।

पुस्तकालय दिवस नयाँ दुःख– पुस्तकालय तथा सूचना विज्ञान विभागमा अध्ययन गर्ने विद्यार्थीको समूहले काठमाडौंमा काम गर्ने पुस्तकालयकर्मीसँग पुस्तकालय दिवस मनाउने विषयमा छलफल २०६४ सालको अन्तिम महिनातिर थालेको थियो । पुस्तकालय तथा सूचना विज्ञान विद्यार्थी संघ (लिसा) का ‘आलाकाँचा’ कुरा सुन्न तत्कालीन अधिकांश पुस्तकालयकर्मी राजी थिएनन् ।

विद्यार्थी चाहन्थे, व्यापक पैरवीको सुरुवात होस् र पुस्तकालय दिवस देशव्यापी बनोस्, तर उनीहरूले पहिलो चरणमा पेसाकर्मीलाई मनाउनुपर्ने थियो । नेपाल पुस्तकालय संघका तत्कालीन अध्यक्षले विद्यार्थीको समूहलाई आफूले थालेको अध्ययन सक्न र व्यावसायिक बन्न चुनौती दिएका थिए । विद्यार्थीकै पहलमा गठन भएको समितिका इतिहासविद् दिनेशराज पन्तले भदौ १५ को मिति पुस्तकालय दिवस हुनसक्ने कुरा ऐतिहासिक तथ्यका आधारमा उपयक्त ठहर्‍याइदिए ।

राजा गिर्वाणयुद्ध शाहले वि.सं. १८६९ मा बसन्तपुर दरबारमा रहेका पुस्तक व्यवस्थापनका लागि जारी गरेको सनदपत्रको मिति नै पुस्तकालय दिवस मनाउन उपयक्त ठहर्‍याइयो । पुस्तकालय दिवस मनाउने निर्णय त भयो, तर विद्यार्थी मात्रले पुस्तकालय दिवस व्यापक हुन्थेन । उनै पुस्तकालय संघका चुनौती दिने तत्कालीन अध्यक्षलाई संयोजक बनाएर २०६५ सालमा पहिलो पुस्तकालय दिवस मनाइयो ।

तर आजभोलि पुस्तकालय दिवस शिक्षा मन्त्रालयको कोठामा बन्द अवस्थामा सञ्चालन भएको देखिन्छ । शिक्षा मन्त्रालयले गरेका कार्यक्रममा अमूक गैरसरकारी संस्था च्यापेर पुस्तकालय सेवीलाई छुट्याउँदैमा दिवसको औचित्य धराप परिसकेको दृश्य आजभोलि देखिन थालिसक्यो । सरोकारवाला बिनाको पुस्तकालय दिवस मनाउँदैमा शिक्षा मन्त्रालय सफल भएको मानिने छैन । एनजीओ र तिनका खल्तीबाट ल्याइएका व्यक्ति संस्था पुरस्कृत हुँदैमा पुस्तकालय पैरवी पुरा हुने भए व्यवसायीकरणको आवश्यकता पर्ने थिएन ।

पाँचौं पुस्तकालय दिवसबाट यो कार्यक्रम शिक्षा मन्त्रालय मातहत ल्याउन विद्यार्थीहरू सफल भएपछि उनीहरूले काँध थापेर हिँड्नैपर्ने आवश्यकता सकियो । आज पुस्तकालय दिवसका कार्यक्रम हरेक जिल्ला र विद्यालयस्तरसम्म पुगेका छन् । कतिपयलाई आफूले नारा बनाउन, आफ्ना मान्छेलाई सम्मान गराउन, कार्यक्रम गरेको देखाउने दुःख यद्यपि छँदैछ । तर तत्कालीन विद्यार्थी संघमा काम गरेकाहरूलाई भने आनन्द लागेको देखिन्छ । उनीहरूलाई पनि दुःख त छ, तर त्यो पुस्तकालयको काममा मात्र सीमित देखिन्छ । तिनका दुःख पुस्तकालयको धुलोले छोप्दै होला ।

एनजीओकरण, यसको प्रयोग, दुरुपयोग र सार्वजनिक पुस्तकालयको प्रयास– ६ दशकको हाराहारीमा सार्वजनिक पुस्तकालय खोल्ने संस्था विश्वविद्यालयको डिग्री लिएको व्यक्ति संस्थामा नल्याउन विधान संशोधनका अनवरत सिलसिला चलाउँछ भने उसका दुःख कति होलान् ? व्यवसायीकरणमा सिन्को नभाँच्नेका हातमा सार्वजनिक पुस्तकालय पुगेकोमा कसलाई दुःख ? यहाँ छ, पुस्तकालय व्लुज ! कस्तो व्यावसायिकता निर्माण हुँदैछ ?

लेखक त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा पुस्तकालय व्यवस्थापकको रूपमा कार्यरत छन् ।
twitter : @orameshg5

प्रकाशित : भाद्र २८, २०७६ ०८:२७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्