मध्यपुर थिमिको बजेटमा अझै अन्योल

कान्तिपुर संवाददाता

भक्तपुर — थिमि नगरपालिकाले अझै बजेट पेस गर्न सकेको छैन । असार १० सम्म बजेट ल्याइसक्नुपर्ने कानुनी प्रावधान भए तापनि जनप्रतिनिधिबीच आन्तरिक किचलोका कारण बजेट पेस हुन नसकेको हो ।

अहिले नगरमा जनप्रतिनिधिहरू आरोप–प्रत्यारोपमा व्यस्त छन् । मध्यपुर थिमि नगरप्रमुख मदनसुन्दर श्रेष्ठ र उपप्रमुख अञ्जनादेवी मधिकर्मीबीचको विवाद टुंगिन नसक्दा चालु आर्थिक वर्षको दुई महिना कट्न लाग्दासमेत बजेट पेस भएको छैन ।

अन्तरसरकारी वित्त हस्तान्तरण ऐनमा स्थानीय तहले असार १० सम्म बजेट पेस गरिसक्नुपर्ने व्यवस्था छ । यसरी बजेट पेस भएपछि मात्रै त्यसअनुसार आगामी आर्थिक वर्षमा खर्च गर्न र कर उठाउने अधिकार प्राप्त हुन्छ । मध्यपुर थिमिले चालु आर्थिक वर्ष ०७६/७७ को बजेट पेस गर्न नसक्दा चालु तथा पुँजीगत खाता बन्द छ । ‘नीति तथा कार्यक्रम र बजेट पारित भएको छैन, समयमा बजेट पेस हुन नसक्दा नकारात्मक प्रभाव परेको छ,’ मध्यपुर थिमिका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत महेश बरालले भने, ‘चालु आर्थिक वर्षको बजेट नआउँदा कर्मचारीले तलब पाएका छैनन्, सामाजिक सुरक्षा भत्ता वितरण गर्न सकेको छैन ।’

यस्तै अवस्था आइरहे दसैंअघि ज्येष्ठ नागरिकले सामाजिक सुरक्षा भत्ता नपाउने र कर्मचारीले तलब नपाउने अवस्था रहेको एक कर्मचारी बताउँछन् । आव ०७६/७७ को बजेट पेस हुन नसक्दा नगरको विकास निर्माणको कार्य ठप्प छ । ‘चालु तथा पुँजीगत खाता सञ्चालन गर्न नगरसभा हुनुपर्छ । नगरसभाको निर्णय राजपत्रमा प्रकाशित भई नगरप्रमुखले प्रमुख प्रशासकीय अधिकृतलाई अख्तियार दिनुपर्छ,’ उनले भने, ‘त्यसपछि मात्र आर्थिक कारोबार सुरु हुन्छ ।’

सेवा प्रवाहलाई सुचारु गर्न अघिल्लो आर्थिक वषकै कर दस्तुरअनुसार शुल्क लिएर सेवा दिइरहेको प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत बराल बताउँछन् । विवादका बीच गत असार १८ मा नगरप्रमुख मदनसुन्दर श्रेष्ठको अनुपस्थितिमा उपप्रमुख अञ्जनादेवी मधिकर्मीको अध्यक्षतामा विशेष नगरसभा भयो ।

कांग्रेसका तर्फबाट निर्वाचित उपप्रमुख अञ्जनादेवी मधिकर्मी, ६ जना वडाध्यक्षलगायत ३५ नगरकार्यपालिका सदस्यले विशेष नगरसभा गरे । उक्त नगरसभा अवैधानिक भएको र नियमित नगरसभा राख्नुपर्ने अडान राख्दै आएका नगरप्रमुख श्रेष्ठको अध्यक्षतामा पुनः साउन १९ मा नगरको तेस्रो नगरसभा उद्घाटन भयो । तर, हालसम्म बन्दसत्र भने सुरु हुन सकेको छैन ।

बन्दसत्रका लागि नगरपालिकाले भदौ १२ को मिति तय गरी कृषि विकास बैंक तालिम केन्द्र भवन बोडेमा कार्यक्रमको ब्यानर टाँसेर कार्यक्रम सुरु हुन लाग्दा पुनः जनप्रतिनिधिको विवादका कारण रोकिएको जनाएको छ । बन्दसत्र रोकिए पनि कार्यपालिकाको बैठक बसेको नगरपालिकाको भनाइ छ । ‘नगरका प्रत्येक वडा तहमा बजेट सिलिङ पारित भइसकेको छ, कार्यपालिकाले
नीति तथा कार्यक्रम सभामा लाने गरी पारित गरेको छ,’ प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत बरालले भने, ‘बजेट बन्न बाँकी छ ।’

जनप्रतिनिधिको आपसी विवाद टुंग्याउन संस्थागत (पार्टीगत) प्रयास भइरहेको एक जनप्रतिनिधिले बताए । नगरप्रमुख मदनसुन्दर श्रेष्ठ खानेपानी तथा स्वच्छतासम्बन्धी कार्यक्रमका लागि नेदरल्यान्ड गएका छन् । उपप्रमुख अञ्जनादेवी मधिकर्मीले भने नगरप्रमुख आउनेबित्तिकै बन्दसत्र सुरु हुने बताइन् । ‘बजेट बन्ने कार्य भइरहेको छ, मेयर आउनेबित्तिकै बन्दसत्र सुरु हुन्छ,’ उनले भनिन् ।

निर्वाचित जनप्रतिनिधिले स्थानीयको समस्या समाधानतर्फ नलागी संस्थागत स्वार्थमा लागेर विवाद उब्जाइरहेको स्थानीय बासिन्दाको आरोप छ । ‘स्थानीय तहमा पार्टीगत स्वार्थको काम भएको छ,’ स्थानीय राजकिशोर खड्काले भने, ‘पार्टीगत भागबन्डा नमिल्दा झगडा निम्तिएको हो ।’ राजनीतिक स्वार्थभन्दा माथि उठेर काम गर्नुपर्ने जनप्रतिनिधि एकअर्काको आरोप प्रत्यारोपमा व्यस्त भएको उनको भनाइ छ ।

प्रकाशित : भाद्र २२, २०७६ ०७:४७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जय बागेश्वरीमा भेटियो अर्को मन्दिर

दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — पशुपति क्षेत्रको जयबागेश्वरी मन्दिर भत्काउँदा अर्को मन्दिर भेटिएको छ । जयबागेश्वरीको तीन तलामध्ये माथिल्लो भत्काउँदा अर्को मन्दिर भेटिएको हो । मन्दिरको बीचमा तीनवटा गजुर भेटिएका छन् । 

‘मन्दिरभित्र अर्को मन्दिर भेटियो,’ पशुपतिका भण्डारी केदारमान भण्डारी भन्छन्, ‘अब यो के गर्ने, कसरी बनाउने भनेर छलफल अघि बढेको छ ।’ मन्दिर इँटा र माटोले बनेको भेटिएको छ । बाहिरी मन्दिर पनि इँटा र माटोले नै बनेको छ । पशुपति क्षेत्र विकास कोषले माटोको यो मौलिकता मासेर चुना सुर्की प्रयोग गरेर बनाउन लागेको छ ।

मन्दिर बनाउने जिम्मा पाएको तुलसी कन्ट्रक्सनसँगले नै मन्दिर भत्काउन सुरु गरेको थियो । ३ करोड १४ लाख रुपैयाँमा निर्माण सम्पन्न गर्ने गरी सम्झौता भएको छ । बीचमा मन्दिर भेटिएपछि यसबारे थप अनुसन्धान गर्नुपर्ने माग उठेको छ । सतिप्रथा हुँदा यहाँ गहना चढाएर सति जाने चलन थियो । त्यही भएर यहाँभित्र गहनासमेत हुन सक्ने भण्डारीको अनुमान छ । ‘जयबागेश्वरी धनी मन्दिर भनेर समेत चिनिन्छ,’ भण्डारी भन्छन्, ‘यहाँ ढुकुटी पनि हुन सक्छ । यसलाई अनुसन्धान गरेर मात्र नयाँ मन्दिर बनाउनुपर्छ ।’

लिच्छविकालीन मानिन्छ जयबागेश्वरी । यसको पादपीठमा लिच्छविकालीन भएको प्रमाण फेला परेको छ । माथिल्लो भागमा भने हरेक १२ वर्षमा कलेबर फेर्ने चलन छ । यो बेला मूर्तिदेखि मन्दिरका बाहिर भाग रंगरोगन गर्न, बुट्टा फेर्नेलगायतका काम गरिन्छ । पशुपति क्षेत्रको भण्डारखाल छेउकै नवाली टोलमा पर्छ जयबागेश्वरी ।

पशुपति क्षेत्रका ९ वटा टोलमध्ये एउटा हो नवाली । पशुपति क्षेत्र ९ वटा ग्रह संयोजन मिलेर बनेको छ । पशुपति क्षेत्र ९ ढोका, ९ डबली, ९ इनार, ९ धारा, ९ शक्तिपीठ, ९ चोक, ९ चउर र ९ जात, ९ टोल मिलेर बनेको छ पाशुपात क्षेत्र । यसलाई ९ गुणा ९ (८१) ग्रहको संयोजन भनिन्छ ।

नेपालको पहिलो वंश गोपाल वंशको राजधानी यही क्षेत्रलाई मानिएको छ । देवपाल राजाले शासन गरेको हुनाले यो ठाउँलाई देवपतनसमेत भनिन्छ । यस क्षेत्रको व्यवस्थापन गर्ने काम यही ९ जातले गर्दै आएका छन् । नेवारी भाषामा देवपाटलाई ‘ग्वल’ भनिन्छ । राजभण्डारीका अनुसार ग्वलको अर्थ ९ गुणा ९ को संयोजन हो ।
राजोपाध्याय, कर्मचार्य, जोशी, राजभण्डारी, कपाली, वैद्य, डंगोल, खड्गी र देउला जाति मिलेर यो क्षेत्रको व्यवस्थापन गर्दै आएका छन् । यी जातिले यहाँ जन्मदेखि मरणसम्मका क्रियाकलाप सञ्चालन गर्दै आएका छन् देवपाटनमा । ९ ग्रहको संयोजन अहिले बिग्रेको छ । पशुपति क्षेत्र विकास कोषले यहाँको बस्ती उठाइदिएपछि ९ टोल अब रहेन । ९ टोलमध्ये ५ टोली उठाइयो । अब चार टोल मात्रै बाँकी छ । नवालीटोल, इतापाखाटोल, पाँचुटोल, भकुनटोल, करेटोल, लगानलाछीटोल, मतमडिलटोल, दथुटोलजस्ता टोल मिलेर बसेको थियो ।

यी टोलैपिच्छै बेग्लाबेग्लै जातको बसोबास थियो । राजोपाध्य, भण्डारी, वैद्य, शाक्य, श्रेष्ठ, डंगोल, मानन्धर, कसाइ, नापित, संघ, गाइने, कुसुले, पोडेलगायतका जाति पशुपति क्षेत्रमा बसोबास गर्छन् । यहाँ नेवार जातिको चारै वर्णको बसोबास थियो ।
यी टोलमा अलगअलग जातिको बसोबास थियो । राजोपाध्य र वैद्यको थलो दथुटोल हो । शाक्यहरू नवालीटोलमा बस्छन् ।

डंगोलको बसोबास लगनलाछीटोलमा र भगुँटोल हो । भण्डारीको टोल दथुटोल पाँचुटोल र मतण्डिटोल हो । गाइने र कसाइ करेटोलमा, कुसुले लगानलाछीटोल र भकुनटोलमा छरिएर रहेका थिए । पोडेको बसोबास पहिला इतापाखाटोलमा थियो । पछि उनीहरूलाई यहाँबाट अन्यत्र सारिएको थियो । उनीहरूलाई विसं. १९४५ मा इतापाखाबाट गौचरनमा सारिएको थियो ।

पशुपतिका मुख्य शक्तिपीठमध्येमा पर्छ जयबागेश्वरी । मूर्त मात्रै नभई यहाँ थुप्रै अमूर्त सम्पदा पनि छन् । तीमध्ये नवदुर्गा नाच मुख्य हो । जयबागेश्वरीलाई नवदुर्गाको मितिनीका रूपमा पनि लिइन्छ । त्यही भएर भक्तपुरका देवगण नवदुर्गा नाच लिएर जयबागेश्वरी जाने गर्छन् । यहाँ साउन, मंसिर र चैतमा राँगो बलि दिइन्छ । पुस र माघमा देवीलाई आगो तपाइन्छ । असारमा त्रिशूल जात्रा देखाइन्छ । ‘पुनर्निर्माण गर्दा यी सबै अमूर्त पक्षलाई पनि ध्यान दिइनुपर्छ,’ वैद्य भन्छन्, ‘सम्पदा निर्माण भनेको भौतिक निर्माण मात्र होइन, यहाँका अमूर्त पक्षलाई पनि ध्यान दिइनुपर्छ ।’

अरू शक्तिपीठ पशुपति क्षेत्रभित्रै पर्छन् । जयबागेश्वरी अर्को शक्तिपीठ पिंगलास्थान भने चक्रपथ बनेपछि क्षेत्रबाहिर पर्‍यो । पिंगलास्थान पुलमुनि परेको छ । यहाँ सयौंले नाघेर हिँड्छन् । जयबागेश्वरीचाहिँ सडक पारितिर पर्‍यो । दिनहुँ गुड्ने गाडीले गर्दा यो थर्किराखेको हुन्छ । ‘यति प्राचीन मन्दिरको छेउबाट गाडी गुडाइएको छ । यसले गर्दा पनि यसको आयु छोट्टिँदै गयो,’ मन्दिरमा कलेबर फेर्दै आएका राजेन्द्र चित्रकार भन्छन्, ‘यो सम्पदामाथि भएको ज्यादती हो ।’

प्यागोडा शैलीको छ मन्दिर । यो चारपाटे मण्डप शैलीको छ । छाना धातुको छ । ढोका एउटा मात्रै छ । पश्चिमतिर मोहना फर्केको मन्दिर तीनतले छ । यहाँको पूजाको थालनी लिच्छविकालीन राजा शिवदेवको पालादेखि सुरु भएको मानिन्छ । भाषा वंशावलीका अनुसार मानसरोवरबाट तिला नदी तरेर आई जयबागेश्वरी भएको उल्लेख छ ।

गर्भगृहको बीचमा जयबागेश्वरी, दायाँतर्फ श्वेतभैरव र बायाँतिर गणेशका मूर्ति छन् । गणेश सुँड नभएको छ । सुँड नुहुनुको अर्थ महादेवले गणेशको टाउको काट्नुअघिकै भएको वैद्य बताउँछन् । आफ्नो बाटो अवरुद्ध भएपछि आक्रोशित भएका महादेवले गणेशको टाउको काटिदिएको र पछि पार्वतीले आफ्नो छोराको टाउको काटेकोमा रोइकराइ गरेपछि महादेवले हात्तीको टाउको जोडिदिएको हिन्दु धर्मावलम्बीहरू विश्वास गर्छन् ।

‘यहाँ केके छन् केके,’ वैद्य भन्छन्, ‘खोज्नुपर्ने धेरै छन् यहाँ । त्यही भएर यसलाई हचुवामा लिनु हुँदैन ।’ कुनै बेला सति जाने महिलाको गहना यही मन्दिरमा चढाउने गरिएका जयबागेश्वरीलाई धनी मन्दिरको रूपमा समेत लिइने गरिएको पशुपतिका भण्डारी केदारमान भण्डारी बताउँछन् । तर यहाँ चढाइएका गहनाको कुनै अभिलेख भने छैन । ‘अभिलेख राख्ने काम कोषको हो,’ भण्डारी भन्छन्, ‘तर कोष नै संवेदनशील देखिएको छैन ।’ इतिहासकार डा. गोपाल शिवाकोटीका अनुसार यसको भण्डार राजा जयप्रकाश मल्ल र नृपेन्द्र मल्लले रित्याएका हुन् ।

पाशुपात क्षेत्रका प्राचीन मन्दिरमध्येमा पर्छ यो । यसको निर्माण कलिगत सम्वत् ३२३२ देखि बनाउन सुरु गरेर ३२७३ मा सम्पन्न गरिएको देवमाला वंशावलीमा उल्लेख छ । लिच्छविकालीन राजा मन्दिर १९९० सालको भुइँचालोमा भत्किएको थियो । त्यति बेला पनि माटोबाटै बनाइएको थियो । त्यसअघि राजा प्रताप मल्लले विसं. १७०६ मा पनि यसको जीर्णोद्वार गरेका थिए । उनले नारायणस्तोत्र पनि कुदाउन लगाएका थिए ।

प्रकाशित : भाद्र २२, २०७६ ०७:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्