रानीपोखरीबीचको मन्दिर भत्काउन सुरु

गुम्बज शैलीको मन्दिर बन्दै गरेकोमा विज्ञको सुझावमा जगैदेखि भत्काई ग्रन्थकुट शैलीमा बनाइने भएको छ ।
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — रानीपोखरीबीचको मन्दिर जगैदेखि पुनर्निर्माण गरिने भएको छ । गुम्बज शैलीको मन्दिर बन्दै गरेकोमा विज्ञहरूको सुझाव अनुसार त्यसलाई जगैदेखि भत्काई ग्रन्थकुट शैलीमा बनाउन थालिएको हो । प्रताप मल्लको पालामा ग्रन्थकुट शैलीमा निर्माण भएको तथ्य पछि भेटिएको थियो । 

पुनर्निर्माणका लागि रानीपोखरीबीचको मन्दिर भत्काइँदै । तस्बिर : दामोदर/कान्तिपुर

सम्पदा संरक्षण अभियन्ताको दबाबपछि राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणले प्रताप मल्लकै पालाको ग्रन्थकुट शैलीमा निर्माण गर्न लागेको हो ।

मन्दिर निर्माणको जिम्मा सीए/तुलसी कन्स्ट्रक्सनले पाएको छ । मन्दिर पुनर्निर्माणको काम सुरु भइसकेको छ । पहिला यहाँ राखिएका कंक्रिटको बिम भत्काउने, रड निकाल्ने काम सुरु भएको छ । ‘पहिला राखिएका कंक्रिट हटाएर चुनासुर्कीबाट मन्दिर पुनर्निर्माण गर्छौं,’ राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणका सम्पदा विज्ञ राजु मानन्धरले भने ।

यहाँ प्रयोग गर्न रानीपोखरी भित्रै सुर्की बनाउनेका काम भइरहेको छ । यसका लागि कामदार खटिएका छन् । सुर्की इँटाको धूलोबाट बनाइन्छ । प्राचीन निर्माण प्रविधिमा चुना, सुर्की, बालुवाजस्ता सामग्री प्रयोग हुन्छन् । रानीपोखरीमै प्रयोग भएको इँटा फुटाएर सुर्की बनाउन लागिएको हो । तुलसी कन्स्ट्रक्नका साइट इन्जिनियर सनम श्रेष्ठका अनुसार मन्दिर पुनर्निर्माणमा ३५ श्रमिक खटिएका छन् ।

पोखरीको पश्चिमतिरबाट मन्दिरसम्म जाने पोखरीको बीचकोको पुल पनि निर्माण सुरु भएको छ । यसअघि पुलको काम भएको थिएन । पोखरीको काम काठमाडौं महानगरपालिकाले गर्ने र मन्दिरको कामको जिम्मा पुरातत्त्व विभागले लिएको थियो । तर पुल कसले बनाउने भन्ने टुंगो थिएन । पुल मन्दिर र बगैँचासमेतको निर्माणको काम सीए/तुलसी कन्स्ट्रक्सनले नै पाएका छन् । यसका लागि कबिर १५ करोड रुपैयाँ लाग्ने अनुमान रहेको प्राधिकरणका मानन्धरले जानकारी दिए ।

बीचको पोखरी बनाउने काम भने उपभोक्ता समितिले पाएको छ । पोखरीका लागि चाहिँ ९ करोड ५० हजार रुपैयाँ लाग्ने अनुमान गरिएको छ । पोखरीको काम २० प्रतिशत सकिएको समितिका सचिव रोशनकाजी तुलाधरले जानकारी दिए ।

भुइँचालो आउनुअघि रानीपोखरीको मन्दिरको शैली गुम्बज हो । प्रताप मल्लको पालामा चाहिँ यो ग्रन्थकुट (शिखर) शैलिएमा भएको प्रमाण भेटिएको विज्ञ समितिले प्रतिवेदन दिएको थियो । ग्रन्थकुट शैलीको थियो भन्ने प्रमाण जनिने एउटा स्केचसमेत सार्वजनिक भएको थियो ।

स्केच सन् १८४५ फेब्रुअरीमा तत्कालीन प्रुसिया देशका राजकुमार वाल्डमार नेपालमा घुम्न आउँदा उनका साथ आएका कलाकारले बनाएको चित्र हो । उनीभन्दा १ सय २४ वर्षर्अघि नेपाल आएका इटालीका जेस्विटइपोलिटो डेसिडेरी तिब्बतबाट भारत फर्कने क्रममा गरेको यात्रा वर्णनमा पनि मन्दिर ग्रन्थकुट शैलीकै भएको उल्लेख थियो । यी सबै प्रमाणलाई आधार मानेर प्राधिकरणले ग्रन्थकुट शैलीमै बनाउने भएको हो ।

सन् १८५० मा ब्रिटिस रेसिडेन्सीमा सर्जन भएर खटिएका एचए ओल्डफिल्ड । उनी १८५० देखि १८६३ सम्म नेपालमै बसेका थिए । उनले दुई भागमा स्केचेज फ्रम नेपाल नामको पुस्तकसमेत लेखेका थिए । उनले पनि रानीपोखरीका बारेमा उल्लेख गरेका थिए । उनले पुस्तकमा रानीपोखरीको बीचमा भएको, त्यो ‘अत्यन्तै सुरम्य वस्तु’ भएको, जसलाई जंगबहादुरले सन् १८५१ मा भत्काई इँटा र प्लास्टरको कुरुप संरचना बनाएको लेखेका छन् ।

ओल्डफिल्डको यस बयानले बीचमा रहेको रानीपोखरीको बीचमा रहेको मन्दिरलाई डा. डिल्लिरमण रेग्मीले तीनतले छानेशैलीको मन्दिर भनेका छन् । मेरी स्लसरले परम्परागत छानेशैलीको मन्दिर उल्लेख गरिएको कार्कीले जानकारी दिए । जंगबहादुरले निर्माण गर्न लगाएको मन्दिर विसं १९९० को महाभूकम्पले क्षति पुर्‍याएकोले अहिलेको शैलीमा जुद्धशमशेरले पुनर्निर्माण गर्न लगाएका थिए ।

उनले जंगबहादुरले निर्माण गर्न लगाएको गुम्बजाकार शैलीभन्दा केही भिन्न गुम्बजाकार शैलीको शिखर मन्दिर निर्माण गर्न लगाएका थिए । उनले मन्दिरको पुनर्निर्माणका साथसाथै पोखरीको गाह्रोलगायत क्षेत्रमा समेत मर्मत गर्न लगाई पोखरीको संरक्षण कार्य गरेको हालको पुरातात्त्विक उत्खननबाट समेत पुष्टि भएको थियो । रानीपोखरी जीर्णोद्धार कार्यको आरम्भ उनले विसं १९८९ का जगेडा इँटाहरूबाट निर्माण गरेको प्रमाण भेटिएको थियो ।

'डोजर लगाउँदा प्राचीन स्रोत मासियो’
उपभोक्ता समितिले रानीपोखरीको पिँध बनाउने क्रममा डोजर लगाएको थियो । पोखरीका डोजर लगाउँदा यहाँको प्राचीन प्रविधि मासिएको सम्पदा संरक्षण अभियन्ताले गुनासो गरेका छन् । समितिका सचिव तुलाधरका अनुसार पोखरीलाई पहिलाकै नापअनुसार पुनर्निर्माण गर्नुपरेकाले जमिनको सतह खन्नुपरेको बताए ।

डोजर लगाएर झन्डै दुई फिट खनिएको छ । यहाँबाट १ हजार ८ सय ३३ टिप माटो झिकिएको छ । ‘हामीले हुँदैन भन्दाभन्दै डोजर लगाइयो,’ सम्पदा संरक्षण अभियन्ता शैलेश शाक्य भन्छन्, ‘डोजर लगाएपछि यहाँको पोखरी रिचार्ज गर्ने इनार मासिए । अब त्यो इनार जसरी पनि उत्खनन गर्नुपर्छ ।’

प्राधिकरणले भने पोखरीमा इनार नभेटिएको दाबी गरेको छ । ‘पटकपटक विज्ञबाट अध्ययन भएको छ,’ प्राधिकरणका सम्पदा विज्ञ मानन्धर भन्छन्, ‘जमिन सतहभन्दा बीस मिटर तल छ रानीपोखरी । पहिला दुई तीन मिटर तलै पानी आउँथ्यो । अहिले सुकेको छ । जति हेर्दा पनि पत्ता लागेन ।’ प्राधिकरणले भूगर्भविद् तारानिधि भट्टराईको संयोजकत्वमा समिति बनाएर अध्ययन गरेको थियो । ‘त्यो रिपोर्टले पनि केही देखिएन,’ मानन्धर भन्छन्, ‘अब कृत्रिम तरिकाबाटै रानीपोखरी भर्ने योजना छ ।’

पुनर्निर्माण प्राधिकरणले बर्खा लाग्नुअघि नै पानीको स्रोतसमेत पत्ता लगाउने गरी पोखरीको काम अघि बढाएको थियो । पोखरीमा परीक्षण गर्दा प्राकृतिक स्रोतबाट पानी आउने संभावना लगभग सकिएको निर्माण उपभोक्ता समितिले जानकारी दिएको छ ।

पोखरीको चार कुना र बीचमा समेत गरी ८ ठाउँमा परीक्षण गरिएको समितिको सचिव रोशनकाजी तुलाधरले जानकारी दिए । ‘प्राकृतिक स्रोतबाट पानी आउने सम्भावना लगभग छैन,’ तुलाधार भन्छन्, ‘पोखरी वरिपरि बनेका घर, सडक पिचजस्ता कारणले जमिन सतहमा पानीको बहाव घटेको छ । त्यही भएर पानी आउने सम्भावना घटेर गएको छ ।’

पोखरीको ८ ठाउँमा परीक्षण गरिएको मध्ये ४ ठाउँमा चाहिँ पानी रसाएको थियो । पानी रसाएको ठाउँबाट पनि पानी आउने सम्भावना नदेखिएको तुलाधरले बताए । पानीका लागि चारवटा विकल्प सोचेर काम सुरु भएको थियो । पहिलो विकल्प प्राकृतिक स्रोतबाट पानी भर्ने ।

त्यसबाट पुगेनभने बाहिरी स्रोतबाट राख्ने योजना प्राधिकरणले बनाएको थियो । बाहिरी स्रोतमा रानीपोखरी वरिपरि वर्षातमा बग्ने पानीलाई शुद्धीकरण गरेर पोखरीमा राख्ने, मेलम्चीको पानी राख्ने वा डिप बोरिङ गरेर पानी भर्नेजस्ता विकल्प प्रयोग गरिने प्राधिकरणले जनाएको छ ।

पोखरी ८ वटा इनारबाट प्राकृतिक रूपमा पोखरी ‘रिचार्ज’ गर्ने व्यवस्था थियो । रानीपोखरी पुनर्निर्माणको क्रममा विवाद भएपछि बनेको विज्ञ समितिले पनि पोखरीमा इनारबाट पानी भर्ने र इनारबाटै बढी भएको पानी बाहिर जाने प्रविधि रहेको औंल्याएका थिए । पोखरी यहीं छ भनेर विज्ञले पनि पत्ता लगाउन सकेका थिएनन् । रानीपोखरी पुनर्निर्माणको क्रममा विवाद भएपछि पुरातत्त्वविद् विष्णुबहादुर कार्कीको संयोजकत्वमा २०७४ पुसमा विज्ञ समिति बनेको थियो ।

१५ दिन अध्ययन गरेर समितिले प्रतिवेदन बुझाएको थियो । त्यही विज्ञको सुझावअनुसार पोखरी र पोखरीको बीचको मन्दिर प्राचीन शैलीमा बनाउन लागिएको हो । पोखरी निर्माणको काम उपभोक्ता समितिले पाएको छ । मन्दिर, पुल लगायत बाहिर निर्माणको काम भने ठेकेदारमार्फत् हुने भएको छ । पोखरी निर्माणका लागि उपभोक्ता समितिलाई ९ करोड ५० लाख रुपैयाँ विनियोजन भएको तुलाधारले जानकारी दिए ।

तुलाधरका अनुसार पोखरीको २० प्रतिशत काम सकिएको छ । पोखरी निर्माणका लागि भक्तपुरका कालिगढ र कामदार खटिएका छन् । कामदार सबै महिला छन् । उनीहरूसँग ५० वर्ष सुकेको भक्तपुरको भाजु पुखु प्राचीन प्रविधिबाट बनाएको अनुभव छ । त्यही अनुभवका आधारमा उनीहरूलाई रानीपोखरीको जिम्मा दिइएको थियो ।

काठमाडौं महानगरपालिकाअन्तर्गत रहेको पोखरी र मन्दिर पुनर्निर्माणको क्रममा विवाद भएको थियो । २०७२ माघ २ गते राष्ट्रिय भूकम्प दिवस अवसर पारेर राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले शिलान्यास गरेकी थिइन् । महानगरले मन्दिर र पोखरी बनाउने क्रममा आधुनिक निर्माण सामग्री प्रयोग गरेपछि त्यसको विरोध भएको थियो ।

विरोध भएपछि पुरातत्त्व विभागले काम रोकिदियो । महानगरले प्राचीन प्रविधिबाट मन्दिर बनाउने जनशक्ति नभएको बताएपछि मन्दिर बनाउने जिम्मा पुरातत्त्व विभागले लियो । विभागका तत्कालीन महानिर्देशक भेषनारायण दाहालले विज्ञले दिएको सुझावअनुसार ग्रन्थकुट शैलीमा मन्दिर बनाउन राजी नभएपछि फेरि विवाद आएको थियो ।

विवादले काम अघि नबढेपछि गत वर्षको माघमा सरकारले रानीपोखरी र मन्दिर पुनर्निर्माणको जिम्मा राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणलाई नै दिएको थियो । प्राधिकरणले लिएपछि पोखरीको काम उपभोक्ता समितिमार्फत र मन्दिर, मन्दिरसम्म पुग्ने पुल, वरिपरिको बगैँचा लगाएको काम ठेकेदारमार्फत दिएको छ ।

‘बालगोपालेश्वर होइन हरिशंकरी’
मन्दिरका देउता के हुन् भन्नेबारे एकमत छैन । यसको प्रचार हुँदै आएको बालगोपालेश्वर हो । संस्कृतिविद् काशीनाथ तमोटका अनुसार यो बालगोपालेश्वर होइन । यहाँ तीनवटा मूर्ति छन् । तमोटका अनुसार तीन मूर्ति हरिशंकरी, बालगोपाल र शिवलिंग हुन् ।

तीनमध्ये हशिशंकरी अनौठो मूर्ति भएको तमोट बताउँछन् । ‘यो मूर्ति नेपालमा मात्र छ,’ तमोट भन्छन्, ‘हिन्दु बाहुल्य देश भारतमा समेत नभएको यो मूर्ति नेपालकै युनिक हो । तर यसलाई छायामा पारिएको छ । यसको प्रचार भएको छैन ।’

लक्ष्मी र पार्वती जोडिएको मूर्ति हो हशिरशंकरी । ‘पार्वती र लक्ष्मी जोडिएकाले हरिंशकरी भएको हो,’ तमोट भन्छन्, ‘विष्णु रशिव जोडिएका मूर्ति भारतमा थुप्रै छन् । विष्णु र शिव जोडिएकालाई हरिशंकर र उनीहरूका पत्नी लक्ष्मी र पार्वती जोडिएकालाई हरिशंकरी भनियो । यो नेपाली कलाकारको युनिक कल्पना हो । युनिक सिर्जना हो ।’ लक्ष्मी र पार्वती जोडिएका मूर्ति पाटनको टुसाहिटी, हनुमानाढोकाको सुन्दरी चोक र बालगोपाल मन्दिरमा गरी तीन ठाउँमा भएको तमोट बताउँछन् ।

वर्षमा एक पटक मात्रै खुल्ने यो मन्दिरको देवताबारे भक्तजनलाई नै थाहा नभएको उनी बताउँछन् । तमोटका अनुसार बालगोपालको छेउमा शिवलिंग भएकाले यो मन्दिरको नामै बालगोपालेश्वर भन्न थालियो । ‘गोपाल भनेको सानो कृष्ण हो । लिंग भनेको शिव हो,’ उनी भन्छन्, ‘भन्दाभन्दा बालगोपालेश्वर भन्न थालियो । यसको वास्तविकता के हो भनेर खोजी गरिएन ।’

तमोटका अनुसार विसं १७२१ वैशाखमा पोखरी खनियो । १७२३ मा पोखरीको शिलान्यास गरियो । त्यही वर्षको माघ १३ गते पोखरीको बीचको देवलमा अग्निहोत्र गरियो । अग्निहोत्र गर्नुभन्दा चार दिन पहिला अग्नि स्थापना गरिएको थियो । ‘देवल प्रतिष्ठानपछि सुरुमै हरिशंकरी राखिएको थियो,’ तमोट भन्छन्, ‘माघ वर्तको समाप्तिपछि प्रताप मल्लले माधवनारायण राखेका थिए । त्यही ठाउँमा शिलालेख पनि राखियो । विभिन्न तीर्थस्थलबाट जल ल्याएर पोखरी पनि भरियो ।’

विसं १७२७ मा पोखरीको चार किल्लाको साँधमा चारवटा शिलालेख रािखएका थिए । ती शिलालेख कहाँ छन् अत्तोपत्तो छैन । एउटाचाहिँ जमलको राष्ट्रिय नाचघरको छेउमा छ ।

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७६ ०७:३६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बालमन्दिरको जग्गा ससुरालाई

मूलसडक त्रिपुरेश्वर र कालिमाटीसँग जोडिएको हयुमत टोल जाने सहायक मार्गको बहुमूल्य जग्गा अत्यन्तै न्यून दरमा भाडा लगाउने निर्णय गराई आफन्तलाई दिइएको हो । 
विद्या राई

काठमाडौँ — नेपाल बाल संगठन (बालमन्दिर) काठमाडौंको स्वामित्वमा रहेको टेकुस्थित जग्गा भाडामा लिने/दिने विषयमा बालमन्दिरका केन्द्रीय महासचिव गणेशभक्त श्रेष्ठ संलग्न रहेको पाइएको छ ।

नेपाल बाल संगठन (बालमन्दिर) काठमाडौंको स्वामित्वमा रहेको टेकुस्थित भाडाको जग्गामा फेयर इन्टरनेसनल प्रालिका व्यापारिक प्रयोजनका २० सटर । तस्बिर : विद्या/कान्तिपुर

मूलसडक त्रिपुरेश्वर र कालिमाटीसँग जोडिएको हयुमत टोल जाने सहायक मार्गको पूर्वतर्फको कित्ता नं. ७, १८ को १ रोपनी ११ आना जग्गा ज्यादै कम दरमा भाडा लगाउने निर्णय गराई उनले आफन्तलाई दिएका छन् ।

सम्झौताअनुसार भाडादर प्रतिवर्ष ११ लाख २२ हजार रुपैयाँ तोकिएको छ । अर्थात् प्रतिसटर मासिक ४ हजार ६ सय ७५ पर्न जान्छ । जुन व्यापारिक प्रयोजनमा दिइने चल्तीको भाडादरभन्दा एकदमै कम हो । जग्गा सुरुमा श्रेष्ठले ससुरा पर्ने नरेन्द्रलाल प्रधानलाई सम्झौता गरेर दिएका थिए ।

पछि फेयर इन्टरनेसनल प्रालि कम्पनी दर्ता गरेर भोगाधिकार हस्तान्तरण गरिएको छ । महासचिव श्रेष्ठ कम्पनीका संस्थापक सेयरधनी छन् । जुन बालमन्दिरको विधान २०४९ को धारा १६(२)ङ मा विपरीत छ । विधानमा बालमन्दिरबाट सञ्चालित ठेक्काट्टा वा व्यवहारमा हिस्सा लिएमा केन्द्रीय कार्यसमितिको पदाधिकारी वा सदस्यहरूको कार्यकाल समाप्त हुने स्पष्ट व्यवस्था छ ।

महासचिव श्रेष्ठले ‘कम्पनीमा आफू पहिले संलग्न रहे पनि अहिले नरहेको’ प्रतिक्रिया दिएका छन् । तर बालमन्दिर स्रोतअनुसार उनी कम्पनीमा रही जग्गाको व्यापारिक प्रयोजनबाट अप्रत्यक्ष आर्थिक फाइदा लिरहेका छन् ।

उक्त जग्गा बालमन्दिर काठमाडौं जिल्ला कार्यसमितिका सभापति भगवान् शाक्य र सीतापाइला बस्ने नरेन्द्रलाल प्रधानबीच २०७१ पुसबाट लागू हुने गरी १५ वर्षका लागि अर्थात् ०८६ मंसिर मसान्तसम्मका लागि ०७१ भदौमा सम्झौता भएको थियो । महासचिव श्रेष्ठले बालमन्दिरका केन्द्रीय अध्यक्ष रिता सिंहलाई प्रभावित पारेर काठमाडौं जिल्लाका सभापतिसँगको मिलेमतोमा ससुरालाई जग्गा मिलाइदिएका थिए ।

सम्झौतामा भाडा दिने पहिलो पक्षबाट बालमन्दिर काठमाडौं जिल्ला कार्यसमिति सभापति भगवान् शाक्यसहित सचिव राजेन्द्रकुमार श्रेष्ठ र कोषाध्यक्ष प्रयागराज श्रेष्ठ साक्षी बसेका छन् । भाडा लिने दोस्रो पक्षबाट नरेन्द्रलाल प्रधानसहित चाबहिलका सञ्जय रुपाखेती र खोटाङका कृष्ण श्रेष्ठ साक्षी बसेका छन् ।

दुई पक्षबीचको सम्झौताको दफा १(च) मा भाडामा लिने नरेन्द्रलाल प्रधानले संलग्न रही कुनै संस्था गठन गरेर अधिकार सार्न पाउने उल्लेख भएअनुसार फेयर इन्टरनेसनलले भोगाधिकार पाएको हो । ०७१ भदौ मा नरेन्द्रलालले बालमन्दिरसँग सम्झौता गरेपछि सदस्य थप गरी ०७३ असोजमा फेयर इन्टरनेसनल प्रालि दर्ता गरे । जसमा नरेन्द्रलालसहित केन्द्रीय महासचिव गणेशभक्त श्रेष्ठ, काठमाडौंमा बलबहादुर कुँवर, शैलेन्द्रकुमार कुइँकेलले १० लाख रुपैयाँ सेयर लगानी गरी फेयर इन्टरनेसनल दर्ता गरेका थिए ।

कम्पनी दर्तापछि ०७५ जेठ १० मा कम्पनी सञ्चालक बलबहादुर कुँवरले ०७१ भदौ सम्झौताको दफा १ (च) अनुसार सम्पूर्ण दायित्व र अधिकार बहन गर्न चाहेको भनी बालमन्दिरलाई पत्र लेखी स्वीकृति मागेका थिए । पत्र पठाएको एक महिनापछि अर्थात् ०७५ असार १० बालमन्दिर काठमाडौं जिल्ला कार्यसमितिका सभापति भगवान् श्रेष्ठले सम्झौता अक्षरशः पालना गर्ने गरी स्वीकृति दिएको फेयरलाई जवाफ लेखेका छन् ।

सम्झौताअनुसार भाडामा लिएका प्रधानले भवन निर्माण गरी व्यापार व्यवसाय सञ्चालन गर्न पाउने उल्लेख छ । उनले बालमन्दिरसँग सम्झौता भएलगत्तै संरचना निर्माण गरी व्यापारिक प्रयोजनमा प्रयोगमा ल्याइसकेका थिए ।

कम्पनी दर्ता गरेर मातहतमा आइसकेपछि व्यापारिक प्रयोजनका एभरेस्ट र सुगम ग्यासको बिक्रेता सन्देश एन्ड सौरभ स्टोर्स, क्यान्डम मोटर पार्टस्, अस्लाम इन्टरप्राइजेज, आयुष हेल्मेट हाउस, मनकामना मोटर साइकल वर्कसप, टेकु केक सप, ताज बेकरी, गुप्ता पानीपुरीलगायत २० वटा सटर सञ्चालनमा छन् । नरेन्द्रलालको मृत्यु भइसकेकाले हकदाबी लाग्ने उनैका छोरा निकेशप्रधानले ‘पार्टनरसिप’ कम्पनीलाई निरन्तरता दिएका छन् ।

सम्झौताकै क्रममा भाडादर ०७१ पुसबाट लागू हुने गरी पहिलो तीन वर्ष प्रतिवर्ष १० लाख २० हजार तोकिएको थियो । ०७४ पुसदेखि दोस्रो दुई वर्षको भाडादर लागू भएको छ । सम्झौताअनुसार प्रतिवर्ष ११ लाख २२ हजार तोकिएको छ । अर्थात् प्रतिसटर मासिक ४ हजार ६ सय ७५ पर्न जान्छ ।

जुन व्यापारिक प्रयोजनको चल्तीको भाडादरभन्दा ज्यादै न्यून छ । बालमन्दिरका केन्द्रीय एक सदस्य भन्छन्, ‘भित्र गल्ली घरमा बस्नलाई प्रयोग हुने एउटा कोठा त त्यो रेटमा पाइँदैन, बालमन्दिरमा समितिका पदाधिकारीहरूले चलखेल गरेर मनपरी गरेका छन् ।’ अनाथ बालबालिकाको नाम गरेर बालमन्दिरको सम्पत्तिमाथि पदाधिकारीहरूको मनोमानी चलेको उनको आरोप छ ।

बालमन्दिरको सम्पत्तिमाथि पदाधिकारीहरूको दादागिरी चलेपछि ‘संस्थाको दुरुपयोग गरिएको सम्पत्तिको संरक्षण गरी गणेशभक्त श्रेष्ठलाई महासचिवबाट हटाई पाऊ’ भनी अर्जुन ढुंगेलले ०७५ भाद्र ३१ मा जिल्ला प्रशासन कार्यालय काठमाडौंमा उजुरीसमेत गरेका थिए ।

उजुरीमा महिला, बालबालिका तथा जेष्ठ नागरिक मन्त्रालयलाई बोधार्थ दिइएको छ । एक वर्ष बित्दासम्म उजुरीबारे जिप्रका काठमाडौं कारबाहीमा गएको छैन । ‘उजुरी गरेपछि जिप्रकामा तीनपटक ‘फलो’ गरेँ, हामी सक्दैनौँ, अख्तियार जानुस् भने,’ उनले भने, ‘मन्त्रालयले केही भनेको छैन ।’ ढुंगेल ०६३ देखि बालमन्दिर ठेँचोमा कार्यरत कर्मचारी थिए । उनले डेढ वर्षदेखि काम गर्न छाडेका छन् । काम छोडेपछि उजुरी गरेका थिए ।

विधानबमोजिम कारबाही अधिकार भए पनि उजुरी लिने जिप्रका काठमाडौंले पनि पदाधिकारीहरूसँग प्रभावित भएर कारबाही प्रक्रियामा नगएको बालमन्दिर केन्द्रीय कार्यसमितिमा रुष्ट सदस्यहरूको आरोप छ । जिप्रका काठमाडौंका सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी कृष्णबहादुर कटुवाललेयस उजुरीबारे आफूलाई जानकारीमानरहेको बताए । ‘मलाई याद भएसम्म उजुरीबारे जानकारी छैन, सोधीखोजी गर्नेछु,’ उनले भने ।

बालमन्दिरले २०२१ सालदेखि संरक्षकविहीन बालबालिकालाई संरक्षण दिँदै आएको छ । देशैभरिबाट अस्पताल, बालबालिका खोजतलास तथा समन्वय केन्द्र र स्थानीय तहबाट सिफारिस भई आएका बालबालिकाको लालनपालन, शिक्षादीक्षाको जिम्मेवारी बालमन्दिरले लिन्छ ।

बालमन्दिरका काठमाडौं, ललितपुर, काभ्रेपञ्चोक, दोलखा, गोरखा, मकवानपुर, कपिलवस्तु, सर्लाही र म्यादी गरी ९ जिल्लामा १० वटा बालगृह सञ्चालनमा छन् । बालमन्दिरको देशैभरि अर्थात् साविकका ७५ वटै जिल्लामा जग्गा र भवन छन् । तर संरक्षण र प्रयोगमा भने लापरबाही छ ।

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७६ ०७:३५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्