वाग्मती ब्युटिफिकेसन अलपत्र

स्थानीयले मुआब्जा पाउनुपर्ने दाबी गरे पनि नियम–कानुनले दिन नमिल्ने भन्दै सहरी विकास मन्त्रालयले अस्वीकार गर्दै आएको छ
दीपेन्द्र विष्ट

काठमाडौँ — स्थानीयले मुआब्जाको माग चर्काएपछि ‘बाग्मती ब्युटिफिकेसन’ को काम पांँच महिनादेखि रोकिएको छ । करिब २२ वर्षअघि सरकारले मुआब्जा दिए पनि स्थानीयले बहाव क्षेत्रको पुनः मुआब्जा पाउनुपर्ने माग गरेपछि काम राकिएको हो । 

स्थानीयले मुआब्जा पाउनुपर्ने दाबी गरे पनि नियमकानुनले दिन नमिल्ने भन्दै सहरी विकास मन्त्रालयले अस्वीकार गर्दै आएको छ । ‘कानुनले दिन मिल्दैन, नमिल्ने विषयमा कसैले हस्ताक्षर गर्नेवाला छैनन्,’ सहरी विकास मन्त्रालयका एक उच्च अधिकारीले भने, ‘जति रोकिन्छ, त्यहाँको विकास हुँदैन, एसियाली विकास बैंक (एडीबी) वाग्मतीको अन्य भागमा पनि लगानी नगर्ने मनस्थितिमा छ ।’

सिनामंगलदेखि बल्खुसम्मको क्षेत्रमा एडीबीले लगानी गर्दैन कि भन्ने चिन्ता बढेको ती अधिकारीले बताए । ‘अहिले आएर स्थानीयले मुआब्जा देऊ भनेर दिने कुरा पनि होइन, २२ वर्षअघिको कुरामा अहिले निहुँ खोज्न मिल्दैन, राज्यले यसरी मुआब्जा दिँदै जाने हो भने कति ठाउँमा दिने ?’ ती अधिकारीले भने, ‘विकास जति रोकिन्छ, त्यति नै त्यस क्षेत्रका जनतालाई समस्या हुन्छ ।’

दुईपटक गरेर ५ महिनाजति काम ठप्प भएको अधिकार सम्पन्न वाग्मती एकीकृत विकास समितिका अध्यक्ष नरेन्द्र बस्नेतले बताए । ‘समितिले निर्णय गरेर पठाएको हो, कानुनमै नभएको कुरामा मन्त्रालयले मुआब्जा दिने कुरा हुँदैन,’ अधिकारसम्पन्न वाग्मती एकीकृत विकास समितिका अध्यक्ष नरेन्द्र बस्नेतले भने, ‘विकासको काम ठप्प भएको बारे अब स्थानीयले पनि सोच्नुपर्छ । अवरोध पुर्‍याएर मात्रै हुँदैन । एडीबीले लगानी नगरे विकासको काम नै लथालिंग हुन्छ ।’

हालसम्म सरकारले कुनै निर्णय नगरेको भन्दै उनले मागेअनुसार मुआब्जा दिन नसकिने बताए । ‘केही व्यक्तिचाहिँ पीडित छन्, सबैले मुआब्जा पाउँदैनन्, जसरी पनि काम सुचारु गराउनुपर्छ,’ उनले भने, ‘काम जति लम्बिन्छ, त्यति सरकारलाई क्षति छ ।’ एसियाली विकास बैंक (एडीबी) ले वाग्मती ‘ब्युटिफिकेसन’ आयोजनाको प्रगति सन्तोषजनक नभएको भन्दै त्यसबाट हात झिक्ने चेतावनी दिइसकेको उनले बताए ।

यसअघि पनि मुआब्जा विवादले लामो समयदेखि काम ठप्प भएपछि एडीबीले सहरी विकास मन्त्रालयलाई सहयोग रोक्ने चेतावनीसहितको पत्र पठाएको छ । वाग्मती किनारमा बगैंचा विकास र ट्रिटमेन्ट प्लान्ट स्थापना गरी ढल प्रशोधन गरेर नदीमा पठाउने कार्यका लागि लागि एडीबीले १३ अर्ब रुपैयाँ सहयोग गरेको छ ।

स्थानीयले वाग्मती नदीभित्रको १ सय ८८ रोपनीको मुआब्जा मागेको उनले जानकारी दिए । ‘४१ रोपनीको मात्र प्रमाण छ, अरूसँग केही पनि छैन, १ सय ४७ रोपनीको लालपुर्जा छैन, कसरी मुआब्जा दिने ?,’ उनले भने, ‘बिनाप्रमाण कसैलाई मुआब्जा दिन हुन्न ।’ २२ वर्षअघि तत्कालीन समितिले किनारका जग्गाको मुआब्जा दिइसकेको छ । आयोजनाले ०७३ देखि परम्परागत शैलीको हरित उद्यान निर्माण अघि बढाएको हो । अध्यक्ष बस्नेतका अनुसार नदीको बीचबीचमा‘चेकड्याम’ निर्माण गरिनेछ ।

नदी र सडकबीचको खाली १० मिटर भागमा हरित उद्यान बन्दै छ । सडक दुई लेनको बनाइनेछ । तीन स्थानमा परम्परागत भकारी आकारका संरचना निर्माण गरिनेछ, जसबाट मानिस सजिलै नदीसम्म पुग्न सक्नेछन् । उद्यान २७ महिनाभित्र सम्पन्न गर्ने लक्ष्य रहेको उनले बताए ।

जोरपाटीका स्थानीय दिनेश ढुंगानाले काम ठप्प हुँदा मृत वाग्मतीलाई जीवित पुर्‍याउने अभियानमा अवरोध पुगेको बताए । ‘सामग्री लथालिंग, यसबारे कसैको पनि चासो छैन, आयोजना अलपत्र पर्दा समस्या उत्पन्न भएको छ,’ उनले भने, ‘उचित माग सम्बोधन गरेर तुरुन्त सरकारले काम सुचारु गर्न पहल गर्नुपर्छ ।’

समितिका अनुसार गोकर्ण ब्यारेजदेखि जोरपाटी पुलसम्म ३५ मिटर, त्यहाँबाट गुह्येश्वरीसम्म ४० मिटर र गुह्येश्वरीदेखि सिनामंगलसम्म करिब ३० मिटर बहाव कायम गर्दै दायाँबायाँ हरित उद्यान निर्माण गरिने छ ।

प्रकाशित : श्रावण २४, २०७६ ०७:५६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भाइदेगः मन्दिरको पुनर्निर्माण सुरु

सीमा तामाङ

ललितपुर — पाटन परिसरमा रहेका अधिकांश मन्दिरहरूको पुनर्निर्माण हुँदै छन् । त्यसमध्ये एक हो भाइदेगः मन्दिर । हाल पुनर्निर्माण हुँदै गरेका अधिकांश मन्दिरहरू ०७२ सालको भूकम्पबाट क्षतिग्रस्त भएका हुन् ।

तर भाइदेगः मन्दिर भने १९९० सालको भूकम्पबाटै ध्वस्त भएको थियो । १९९० सालको भूकम्पबाट भत्किएका अधिकांश मन्दिरहरू राणाले नै निर्माण गरे पनि केही मन्दिरले आफ्नो ऐतिहासिक स्वरूप गुमाउन पुगे । भूकम्पपश्चात आफ्नो मौलिक शैली गुमाएको एक मन्दिर हो, पाटन दरबार क्षेत्रमा रहेको काशी विश्वनाथको प्रतीक मानिने उमा–महेश्वरको मूर्ति रहेको ऐतिहासिक भाइदेगः ।

करिब ७८ वर्ष यसै छाडिएको मन्दिर ६ वर्षअघि २०६८ सालमा पुनः पहिलेकै शैलीमा निर्माण गर्ने निर्णय भएको थियो । यसका लागि वाङ्मय शताब्दी पुरुष सत्यमोहन जोशी, पत्रकार कनकमणि दीक्षित, बैंकर पृथ्वीबहादुर पाँडे, वास्तुविद् एवं काठमाडौं भ्याली प्रिजर्भेसन ट्रस्ट (केपीभीटी) का अध्यक्ष रोहित रञ्जितकार लगायतको ७ सदस्यीय सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण समूह बनाइयो ।

मन्दिर पुनर्निर्माण गर्न ४ करोड रुपैयाँ लाग्ने अनुमान गरिएको थियो । पुनर्निर्माणको निर्णय भए पनि काम सुरु गर्न चुनौतीपूर्ण थियो । भत्किएको भाइदेगःको कुनै पनि तस्बिर थिएनन् । मन्दिरको फोटो र प्रयोग भएका सामान फेला पार्नै समय लागेको संरक्षण समूहले जनाएको छ ।

जंगबहादुर राणाका पालामा बेलायती मिसनमा आएका सर्जन हेनरी आमब्रोस ओल्डफिल्डले बनाएको मन्दिरको चित्रकला फेला परेपछि मौलिक स्वरूपमै पुनर्निर्माण गर्न सजिलो भएको छ । हेनरीको चित्रकलाले मन्दिरको भुइँतलाको थाम, निदाल र टुँडालको बुट्टा कस्तो थियो भन्ने प्रस्ट पारेको संरक्षण समितिकी प्रशासन अधिकृत सनीता महर्जनले बताइन् ।

१९१० मा हेनरी ओल्डफिल्डले कोरेको चित्र बेलायती म्युजियमबाट प्राप्त चित्रतस्बिर खिचेझैं कोरेका छन् । उनका अनुसार सन् १९२० मा पाटन दरबार क्षेत्रमा खिचिएको एउटा तस्बिरका आधारमा बनोट र आकार मापन गरिएको छ । पुरानो मन्दिरको २० टुँडाल पाटन संग्रहालयमा फेला परेपछि त्यसको आधारमा मन्दिरको आकृति र स्वरूप बनाउन सजिलो भएको उनले बताइन् । २०६९ सालदेखि निमार्णका लागि जनशक्ति जुटाउने काम सुरु भएको थियो भने, अर्कातिर प्राविधिकले मन्दिरको डिजाइन गर्ने काम गर्दै थिए । लामो समयपछि २०७१ सालको फागुनबाट काम सुरु गरे पनि दुई महिना नपुग्दै २०७२ सालमा भूकम्प आयो, त्यसपछि काम रोकियो ।

त्यसपश्चात् मन्दिरको काठमा कलात्मक बुट्टा कुँद्ने कालिगढकै कमी भएको उनले बताइन् । भूकम्पपछि दक्ष जनशक्ति नपाउने, पाएका कामदारको पारिश्रमिक पनि निकै महँगो र मन्दिर निर्माण गर्न चाहिने सामग्रीको पनि मूल्य बढदै गयो । त्यसपछि पुनः लागत अनुमान गर्दा मन्दिर पुनर्निर्माणमा करिब ६ करोड रुपैयाँ पुग्यो । मन्दिरमा प्रयोग हुने काठ तथा इँटा अत्यन्त महँगो भएकाले लागत बढी हुन पुगेको संरक्षण समूहले जनाएको छ ।

तर भूकम्पले मन्दिर पुनर्निर्माणमा थप सचेत बनाएको महर्जनले बताइन् । ‘२०६९ मा पुरानै जगमा मन्दिर पुनर्निर्माण गर्ने योजना भए पनि भूकम्पपछि भने जगको माटो परीक्षण गरेर पुनः जगैदेखि काम सुरु गरेका हो,’ उनले भनिन् । अहिले बुङमती र भक्तपुरका कालिगढहरूले काठमा बुट्टा कुँद्ने काम गरिरहेका छन् । नर्वेजियन दूतावास, नेपाल इन्भेस्टमेन्ट बैंक, ललितपुर उपमहानगरपालिका, उद्योग वाणिज्य संघ र स्थानीयको सहयोगमा २०२० सम्म पुनर्निर्माणसक्ने समूहको लक्ष्य छ ।

मन्दिरको तल्लो तल्लाको काम सकिसकेको साइड इन्जिनियर प्रणाम होराले बताए । ‘हाल भक्तपुरका कालिगढले घरमै दोस्रो तलाका लागि काठमा बुट्टा कुँद्ने कामगरिरहेको छ,’ उनले भने ।

काठमाडौं भ्याली प्रिजर्भेसन ट्रस्ट (केपीभीटी) ले मन्दिर पुनर्निर्माणमा प्राविधिक सहयोग गरेको छ । परम्परागत शैलीमा काठ, माटो, इँटा, चुना, सुर्तीलगायतका निर्माण सामग्रीको प्रयोग गरी भाइदेगः पुनर्निर्माण गरिरहेको छ । ललितपुर महानगपालिकाका अनुसार गत वर्ष भाइदेगः मन्दिरको ५० लाख रुपैयाँ बजेट छुट्ट्याएको थियो भने यस वर्ष भीमसेन मन्दिरका लागि १ करोड बजेट छुट्ट्याएको छ ।

पाटनका राजा श्रीनिवास मल्लका पालामा चौतारा (प्रधानमन्त्री) भगिरथ भैयाले विसं.१६७८ मा मन्दिर निर्माण भएको यो मन्दिर ३ तलेपगौडा शैलीमा बनेको थियो ।

सन् १६६९ मा मुगल शासक औरगांबाजले नेपालीको समेत पवित्र स्थल बनारसको विश्वनाथ मन्दिर भत्काइदिएका थिए । तर मुगलहरूले मन्दिर भत्काइदिएपछि नेपालीहरू काशी जान पाएनन् । त्यसैले भगिरथ भैयाले आक्रमण भएको ९ वर्षपछि पाटनमै बनारसको विश्वनाथ मन्दिर निर्माण गरे । त्यसपछि उक्त मन्दिरलाई भाइदेगः वा भाइ देवलको नामले चिनिन्छ ।

१७ औँ शताब्दीमा बनेको उक्त मन्दिर मल्लकालको उत्कृष्ठ काष्ठकला थियो । जुन २५५ वर्षपछि महाभूकम्पले भगिरथको चिनो ध्वस्त बनाइदियो । त्यसपछि राणाहरूले मन्दिर पुनर्निर्माण गर्दा एकतले गुम्बज (डोम) शैलीमा शिवलिंग छोप्ने काम गरेर मन्दिरको जगेर्ना काम गरियो ।

प्रकाशित : श्रावण २४, २०७६ ०७:५५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्