भाइदेगः मन्दिरको पुनर्निर्माण सुरु

सीमा तामाङ

ललितपुर — पाटन परिसरमा रहेका अधिकांश मन्दिरहरूको पुनर्निर्माण हुँदै छन् । त्यसमध्ये एक हो भाइदेगः मन्दिर । हाल पुनर्निर्माण हुँदै गरेका अधिकांश मन्दिरहरू ०७२ सालको भूकम्पबाट क्षतिग्रस्त भएका हुन् ।

तर भाइदेगः मन्दिर भने १९९० सालको भूकम्पबाटै ध्वस्त भएको थियो । १९९० सालको भूकम्पबाट भत्किएका अधिकांश मन्दिरहरू राणाले नै निर्माण गरे पनि केही मन्दिरले आफ्नो ऐतिहासिक स्वरूप गुमाउन पुगे । भूकम्पपश्चात आफ्नो मौलिक शैली गुमाएको एक मन्दिर हो, पाटन दरबार क्षेत्रमा रहेको काशी विश्वनाथको प्रतीक मानिने उमा–महेश्वरको मूर्ति रहेको ऐतिहासिक भाइदेगः ।

करिब ७८ वर्ष यसै छाडिएको मन्दिर ६ वर्षअघि २०६८ सालमा पुनः पहिलेकै शैलीमा निर्माण गर्ने निर्णय भएको थियो । यसका लागि वाङ्मय शताब्दी पुरुष सत्यमोहन जोशी, पत्रकार कनकमणि दीक्षित, बैंकर पृथ्वीबहादुर पाँडे, वास्तुविद् एवं काठमाडौं भ्याली प्रिजर्भेसन ट्रस्ट (केपीभीटी) का अध्यक्ष रोहित रञ्जितकार लगायतको ७ सदस्यीय सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण समूह बनाइयो ।

मन्दिर पुनर्निर्माण गर्न ४ करोड रुपैयाँ लाग्ने अनुमान गरिएको थियो । पुनर्निर्माणको निर्णय भए पनि काम सुरु गर्न चुनौतीपूर्ण थियो । भत्किएको भाइदेगःको कुनै पनि तस्बिर थिएनन् । मन्दिरको फोटो र प्रयोग भएका सामान फेला पार्नै समय लागेको संरक्षण समूहले जनाएको छ ।

जंगबहादुर राणाका पालामा बेलायती मिसनमा आएका सर्जन हेनरी आमब्रोस ओल्डफिल्डले बनाएको मन्दिरको चित्रकला फेला परेपछि मौलिक स्वरूपमै पुनर्निर्माण गर्न सजिलो भएको छ । हेनरीको चित्रकलाले मन्दिरको भुइँतलाको थाम, निदाल र टुँडालको बुट्टा कस्तो थियो भन्ने प्रस्ट पारेको संरक्षण समितिकी प्रशासन अधिकृत सनीता महर्जनले बताइन् ।

१९१० मा हेनरी ओल्डफिल्डले कोरेको चित्र बेलायती म्युजियमबाट प्राप्त चित्रतस्बिर खिचेझैं कोरेका छन् । उनका अनुसार सन् १९२० मा पाटन दरबार क्षेत्रमा खिचिएको एउटा तस्बिरका आधारमा बनोट र आकार मापन गरिएको छ । पुरानो मन्दिरको २० टुँडाल पाटन संग्रहालयमा फेला परेपछि त्यसको आधारमा मन्दिरको आकृति र स्वरूप बनाउन सजिलो भएको उनले बताइन् । २०६९ सालदेखि निमार्णका लागि जनशक्ति जुटाउने काम सुरु भएको थियो भने, अर्कातिर प्राविधिकले मन्दिरको डिजाइन गर्ने काम गर्दै थिए । लामो समयपछि २०७१ सालको फागुनबाट काम सुरु गरे पनि दुई महिना नपुग्दै २०७२ सालमा भूकम्प आयो, त्यसपछि काम रोकियो ।

त्यसपश्चात् मन्दिरको काठमा कलात्मक बुट्टा कुँद्ने कालिगढकै कमी भएको उनले बताइन् । भूकम्पपछि दक्ष जनशक्ति नपाउने, पाएका कामदारको पारिश्रमिक पनि निकै महँगो र मन्दिर निर्माण गर्न चाहिने सामग्रीको पनि मूल्य बढदै गयो । त्यसपछि पुनः लागत अनुमान गर्दा मन्दिर पुनर्निर्माणमा करिब ६ करोड रुपैयाँ पुग्यो । मन्दिरमा प्रयोग हुने काठ तथा इँटा अत्यन्त महँगो भएकाले लागत बढी हुन पुगेको संरक्षण समूहले जनाएको छ ।

तर भूकम्पले मन्दिर पुनर्निर्माणमा थप सचेत बनाएको महर्जनले बताइन् । ‘२०६९ मा पुरानै जगमा मन्दिर पुनर्निर्माण गर्ने योजना भए पनि भूकम्पपछि भने जगको माटो परीक्षण गरेर पुनः जगैदेखि काम सुरु गरेका हो,’ उनले भनिन् । अहिले बुङमती र भक्तपुरका कालिगढहरूले काठमा बुट्टा कुँद्ने काम गरिरहेका छन् । नर्वेजियन दूतावास, नेपाल इन्भेस्टमेन्ट बैंक, ललितपुर उपमहानगरपालिका, उद्योग वाणिज्य संघ र स्थानीयको सहयोगमा २०२० सम्म पुनर्निर्माणसक्ने समूहको लक्ष्य छ ।

मन्दिरको तल्लो तल्लाको काम सकिसकेको साइड इन्जिनियर प्रणाम होराले बताए । ‘हाल भक्तपुरका कालिगढले घरमै दोस्रो तलाका लागि काठमा बुट्टा कुँद्ने कामगरिरहेको छ,’ उनले भने ।

काठमाडौं भ्याली प्रिजर्भेसन ट्रस्ट (केपीभीटी) ले मन्दिर पुनर्निर्माणमा प्राविधिक सहयोग गरेको छ । परम्परागत शैलीमा काठ, माटो, इँटा, चुना, सुर्तीलगायतका निर्माण सामग्रीको प्रयोग गरी भाइदेगः पुनर्निर्माण गरिरहेको छ । ललितपुर महानगपालिकाका अनुसार गत वर्ष भाइदेगः मन्दिरको ५० लाख रुपैयाँ बजेट छुट्ट्याएको थियो भने यस वर्ष भीमसेन मन्दिरका लागि १ करोड बजेट छुट्ट्याएको छ ।

पाटनका राजा श्रीनिवास मल्लका पालामा चौतारा (प्रधानमन्त्री) भगिरथ भैयाले विसं.१६७८ मा मन्दिर निर्माण भएको यो मन्दिर ३ तलेपगौडा शैलीमा बनेको थियो ।

सन् १६६९ मा मुगल शासक औरगांबाजले नेपालीको समेत पवित्र स्थल बनारसको विश्वनाथ मन्दिर भत्काइदिएका थिए । तर मुगलहरूले मन्दिर भत्काइदिएपछि नेपालीहरू काशी जान पाएनन् । त्यसैले भगिरथ भैयाले आक्रमण भएको ९ वर्षपछि पाटनमै बनारसको विश्वनाथ मन्दिर निर्माण गरे । त्यसपछि उक्त मन्दिरलाई भाइदेगः वा भाइ देवलको नामले चिनिन्छ ।

१७ औँ शताब्दीमा बनेको उक्त मन्दिर मल्लकालको उत्कृष्ठ काष्ठकला थियो । जुन २५५ वर्षपछि महाभूकम्पले भगिरथको चिनो ध्वस्त बनाइदियो । त्यसपछि राणाहरूले मन्दिर पुनर्निर्माण गर्दा एकतले गुम्बज (डोम) शैलीमा शिवलिंग छोप्ने काम गरेर मन्दिरको जगेर्ना काम गरियो ।

प्रकाशित : श्रावण २४, २०७६ ०७:५५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

यल पञ्चदानमा आकर्षण

प्रशान्त माली

काठमाडौँ — पञ्चदानमा भिक्षु, ब्रहृमाचारी, चैलक्यसँगै शाक्य र बज्राचार्य थरकाहरू बही, बिहार, टोल, चोक, घरआँगनमा पुगेर दान माग्ने जाने परम्परा छ । पछिल्लो समय लाजको कारणले दान थाप्न जाने युवाहरूको संख्यामा कम हुँदै आएको थियो ।

अहिले संस्कृति, पर्व संरक्षण गर्नुपर्छ भन्ने एक खालको जागरण आएको छ । बिहीबार ललितपुरमा सम्पन्न यल (पाटन) पञ्चदानमा युवाहरूको उल्लेखनीय सहभागी देखिनु यसको ज्वलन्त उदाहरण हो ।

पाटन बहालका युवा राजेश बज्राचार्य भन्छन्, ‘विगतका वर्षहरूमा पर्वमा युवाहरूको उपस्थित कम हुँदै गएको थियो । अहिले सोचमा परिवर्तन आएको छ । शाक्य बज्राचार्य मात्र नभई बौद्धधर्ममा विश्वास राख्ने अन्य समुदायका व्यक्तिको पनि सहभागिता हुन थालेको छ ।’ उनका अनुसार दान भनेको लोभ, लालच नराखी शुद्ध मनले निःस्वार्थ रूपमा दिने गरिन्छ । बौद्धधर्ममा दानधर्मको ठूलो महत्त्व छ । ‘बुद्धत्व प्राप्त गर्न आवश्यक दस पारमितामध्ये दान पारमिता पनि एक हो,’ उनले भने ।

पञ्चदान बौद्ध धर्मावलम्वी नेवारहरूको ठूलो पर्व मानिन्छ । यो पर्व बौद्ध परम्पराअनुसार श्रावण शुक्लपक्ष अष्टमीका दिन ललितपुरमा मात्र आयोजना हुन्छ । त्यसलाई ‘यल पञ्चदान’ भन्ने गरिएको हो । काठमाडौं, भक्तपुर, थिमि, बनेपा, साँखु, पनौतीलगायत ठाउँमा भने प्रत्येक वर्ष भाद्रकृष्ण त्रयोदशीमा मनाइन्छ ।

पर्वको अवसरमा पाटनका नागबहाल, गोल्डेन टेम्पल, श्रीबच्छ महाविहार, पाटन दरबार क्षेत्रको हखाः लगायत टोलमा दीपंकर तथा बुद्धका मूर्ति र पौः बाः सजाई सामूहिक पञ्चदानको आयोजना गरेको थियो । पञ्चदानमा धानचामल, गहुँ, नुन, कालो भटमास, क्षीर, फलफूल र दक्षिण दान गरिन्छ ।

पञ्चदान गर्दा फुद्यो (अन्तिम पञ्चदान लिन आउने) नआएसम्म दान गरिराख्नुपर्ने परम्परा छ । पञ्चदान लिन आउनेले ‘लोकमा दान नै विभूषण, दानले नै दुर्गति निवारण गर्दछ, दानले स्वर्गमा ठाउँ पाइन्छ’ भन्ने अर्थको स्तोत्र पाठ गर्दै अगाडि बढेका थिए । दान लिएपछि दाताको आयु, आरोग्य, यश, जन, धन, सन्तान वृद्धि र शान्तिको कामना पनि गरेका थिए ।

लिच्छविकालमा गुल्तङ ग्राम नामले प्रसिद्ध उक्त ठाउँमा सत्य युगमा सर्वानन्द नाम गरेका राजाले आफ्नो दरबारमा दीपंकर तथागत र उनका शिष्यलाई निमन्त्रणा गरी सर्वप्रथम पञ्चदानको आयोजना गरेको विश्वास गरिन्छ । पर्वको अवसरमा खीर खाने पनि चलन छ ।

प्रकाशित : श्रावण २४, २०७६ ०७:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्