धाः बाजंमा बुहारी हात

खिचापोखरीमा सुरुवाती दिनमा धाः बाजं बजाउने छोरी पुस्ता विवाह गरेर अन्यत्रै लागे । यस्तोमा महिलाको निरन्तर सहभागिताको जिम्मेवारी उठाएका हुन्, बुहारी पुस्ताले ।
हिमेश

काठमाडौँ — उपत्यकाका बौद्धमार्गीबीच एउटा लोकोक्ति खुबै लोकप्रिय छ र त्यो हो, गौतम बुद्धलाई सबैभन्दा बढी मन पर्ने बाजा हो, धाः बाजं । युवराज छँदा दरबारतिर बरालिँदा उनी धाः बाजं सुन्थे भनिन्छ । यी त सबै लोकप्रिय कथाजस्तै हुन् ।

गुँलाः पर्वका अवसरमा इन्द्रचोकबाट स्वयम्भूतर्फ बाजा बजाएर अगाडि बढ्दै महिला । तस्बिर : कान्तिपुर

तर एउटा के निश्चित छ भने, धाः बाजंबाट निस्कने स्वर खुबै सुमधुर हुन्छ र मनै प्रफुल्लित हुन्छ । अचेल एक महिनाको गुँलाः पर्व चलिरहेको छ र यसै क्रममा बिहान बिहानै भित्री काठमाडौंमासुनिने गरिन्छ, यही धाः बाजं ।

अनि आजभोलि यो धाः बाजंको स्वरमा अझ मिठास थपिएको छ, त्यसमा बुहारी पुस्ताको हात परेपछि । यो पर्वको क्रममा बिहान सबेरै बाजा बजाउँदै नजिकका चैत्यविहार घुम्ने चलन छ, विशेषतः स्वयम्भू । यो चलन परापूर्वकालदेखि चल्दै आएको छ तर पछिल्ला केही वर्ष यसमा ठूलै परिवर्तन देखा पनि पर्न थालेको छ । कुनै समय थियो, धाः बाजं महिलाले बजाउने त कता हो कता, छुन पनि हुन्न भनिन्थ्यो । अचेल यी दिन फेरिएका छन् ।

साउन शुक्ल प्रतिपदाबाट सुरु भएको गुँलाः पर्वको प्रत्येक दिन बिहान खिचापाखेरीको पाक्व पुखुद्यांबाट एक हूल महिला धाः बाजं बजाउँदै स्वयम्भू लाग्ने गरेका छन् । त्यति बेला उनीहरू प्रायः पारम्परिक हाकु पटासीमा सजिएका हुन्छन् । यस्तोमा उनीहरू धेरैका लागि आकर्षण पनि हुने गरेका छन् । ‘केहीलाई यो सामान्य लाग्न सक्छ, तर हाम्रो लागि यो ठूलो उपलब्धि हो, महिलाले पनि अब धाः बाजं बजाउने भए, अझ बुहारी पुस्ताले,’ त्यही महिला समूहकी एक सदस्य सजिना मानन्धर भन्छिन् ।

त्यसो त महिलाले धाः बाजं बजाउन सुरु गरेको एक दशक जत्ति भइसकेको छ । सम्भवतः धाः बाजं बजाउने पहिलो महिला थिइन्, पौडीकी पुरानी खेलाडी नयना शाक्य । त्यति बेला छोरीको पुस्ताका महिलाले यो बाजा बजाउन सुरु गरेका थिए । अब आएर यो बुहारी पुस्तामा सरेको छ । त्यही खिचापोखरीमा सुरुवाती दिनमा धाः बाजं बजाउने छोरी पुस्ता विवाह गरेर अन्यत्रै लागे । यस्तोमा महिलाको निरन्तर सहभागिताको जिम्मेवारी उठाएका हुन्, बुहारी पुस्ताले ।

त्यस पुस्ताका केही बुहारीले त नातिनातिनी पनि देखिसके । यिनै महिला खुबै ठाँटले धाः बाजं बजाउँदै भित्री काठमाडौं घुम्दा को मात्र आकर्षित हुन्न होला ? यो सबै परम्परा सुरु गर्ने श्रेय भने खिचापोखरीकै कलाकार सुरेन्द्र मानन्धरलाई जान्छ । लगभग चार दशकदेखि यही बाजा बजाउँदै आएका सुरेन्द्रले नै १० वर्ष जति अगाडि महिलालाई पनि यो बाजा बजाउन सिकाउँदा बाजे पुस्ताले उनको चर्को आलोचना नै गरे । प्रश्न हुने गर्थ्यो, महिलाले पनि बाजा बजाउने र भने ?

तिनै सुरेन्द्रको प्रेरणाले धाः बाजं बजाउन सिकेका सजिना थप्छिन्, ‘महिला घरमै सीमित हुने दिन अब रहेन । अब धाः बाजं बजाउने काम पनि पुरुषको मात्र रहेन, यो महिलाको पनि भएको छ । हामी बुहारी पुस्ताले यो जिम्मेवारी उठाएका छौं, यसले पक्कै समानताको सन्देश दिने छ, सानै स्वरूपमा भए पनि ।’ धाः बाजं बजाउन उनीहरूले लगभग दुई साताको अभ्यास पनि गरे । धेरैको अनुभव छ, उनीहरूले चाँडै यो बाजा बजाउन पनि जाने ।

स्वंय सुरेन्द्र पनि दंग छन्, अब उनको टोलबाट हत्तपत्त धाः बजाउन जान्ने महिलाको कमी हुने छैन, किनभने अब यो टोल तिनै बुहारी पुस्ताको त हो । नेपाल सम्वतको नवौं महिनामा मनाइने भएकाले यसलाई गुँला भनिएको हो । साउन शुक्ल प्रतिपदाबाट सुरु हुने यो पर्व बौद्ध धर्मालम्बीका लागि विशेष रहने गर्छ । नेपाल भाषामा ‘गुँ’ को अर्थ नौ र ‘ला’ को अर्थ महिना हुने गर्छ । यो महिनामा बाढीपहिरोजस्ता प्राकृतिक प्रकोप बढी हुने हुनाले पनि त्यसो नहोस् भन्ने कामना गरेर गुँलाः पर्व मनाइन्छ ।

प्रकाशित : श्रावण २२, २०७६ ०७:५७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

आत्महत्या गर्ने बढे

कान्तिपुर संवाददाता

भक्तपुर — प्रहरीमा अनैतिक सम्बन्धको उजुरी परेपछि गत मंगलबार मध्यपुर थिमि बोडेस्थित प्रेमी र प्रेमिकाले झुन्डिएर आत्महत्या गरे । महानगरीय प्रहरी वृत्त ठिमीका अनुसार बोडेस्थित रुद्र सिलवालको घरमा डेरा गरी बस्ने सिन्धुपाल्चोक बाह्रबिसेका २१ वर्षीय जीवन तामाङ र रामेछाप बेथानकी १८ वर्षीया मंगली तामाङले एउटै कोठामा झुन्डिएर आत्माहत्या गरेका हुन् ।

विवाहित जीवनले पत्नी २६ वर्षीया रिनु तामाङ र २ वर्षीया छोरीको बेवास्ता गरी प्रेमिका बनाएको भन्दै उजुरी गरेकी थिइन् । प्रहरीले जीवन तामाङलाई ल्याएर छलफल गरी विवाह दर्ता, छोरीको जन्मदर्ता गरिदिने, खान लाउन दिने, हेरविचार गर्ने मिलापत्र गरेर डेरामा फर्किएको साँझ नै प्रेमिका मंगलीलाई कोठामा ल्याएर चुकुल लगाई झुन्डिएर आत्महत्या गरेको पाइएको थिमि प्रहरी प्रमुख डीएसपी शान्तिराज कोइराला बताउँछन् ।

मृतक जीवन र उनकी पत्नी रिनु तामाङ दुई वर्षदेखि छुट्टाछुट्टै बस्दै आएको प्रहरीको भनाइ छ । सवारी चालक जीवन बोडेस्थित डेरामा बस्दै आएका थिए भने उनकी पत्नी रिनु कहिले बाह्रबिसे र काठमाडौं गर्दै माइतीमै बस्दै आएकी थिइन् ।

सोही दिन सूर्यविनायक नगरपालिका ८ सिपाडोलस्थित आफ्नै डेरामा बाह्रबिसेकै ३७ वर्षीय नरबहादुर तामाङले झुन्डिएर आत्महत्या गरेका छन् । घरायसी बेमेलकै कारण तामाङले गलबन्दीको पासो लगाई आत्महत्या गरेको खुलेको प्रहरीको भनाइ छ । त्यस्तै, गत बुधबार सूर्यविनायक ७ गुण्डुका १२ वर्षीय सन्देश खतिवडाले टाईको पासो बनाई झुन्डिएर आत्महत्या गरेको महानगरीय प्रहरी वृत्त जगाती प्रमुख चक्रराज जोशीले बताए ।

शुक्रबार सूर्यविनायक ९ भातेढिकुरस्थित नयाँ बिहानी सुधार केन्द्रमा सुधारका लागि राखेका दोलखा तामाकोसी गाउँपालिका २ झुलेका ४२ वर्षीय माधव कार्कीले झुन्डिएर आत्महत्या गरेका छन् । प्रहरीका अनुसार कार्कीले आफैं सुत्ने कोठाको दुईतले खाटमा ट्र्याकसुटको तुनाको पासो लगाई झुन्डिएर आत्महत्या गरेका हुन् । ५५ दिनअघि सुधार केन्द्रमा राखेको कार्कीले आफूलाई सुधार गर्न नसकेपछि अप्रिय बाटो रोजेको हुन सक्ने प्रहरीको भनाइ छ । यी घटनाहरू त प्रतिनिधि मात्र हुन् । पछिल्लो समय आत्महत्या विकराल बन्दै गएको भक्तपुर प्रहरी प्रमुखसविन प्रधान बताउँछन् ।
महानगरीय प्रहरी परिसर भक्तपुरको तथ्यांकअनुसार चालु आर्थिक वर्षको तीन सातामा १० जनाले आत्महत्या गरेका छन् । जसमध्ये ९ जनाले झुन्डिएर र एकले विष सेवन गरेर आत्महत्या गरेका हुन् ।

प्रहरीका तथ्यांकअनुसार गत आर्थिक वर्ष ०७५/७६ मा ८५ र ०७४/७५ मा ६४ जनाले आत्महत्या गरेको तथ्यांकमा उल्लेख छ । भक्तपुर प्रहरीमा परेका उजुरीमध्ये चोरीपछि आत्महत्या दोस्रो रहेको प्रहरी प्रवक्ता डीएसपी रेवतीरमण पोखरेल बताउँछन् । विभिन्न प्रविधि भित्रिएसँगै बढेको सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग, बेमेल, अनमेल विवाह, गरिबी, वैदेशिक रोजगारले सिर्जना गरेको पारिवारिक विखण्डनलगायत कारण आत्महत्या गर्नेको संख्या वृद्धि हुँदै गएको प्रहरीले जनाएको छ ।

‘सानो विषयलाई लिएर एक्कासि अप्रिय निर्णय लिने परम्पराको विकास हुँदै गएको छ,’ महानगरीय प्रहरी परिसर भक्तपुर प्रमुख एसपी सविन प्रधानले भने, ‘महत्त्वाकांक्षी सोच तथा प्रतिस्पर्धात्मक समाजमा घुलमिलको कठिनाइका कारण आत्महत्याको निर्णयमा पुग्ने गर्छन् ।’

विगतको भन्दा सामाजिक विचलन, पारिवारिक सद्भाव र आत्मीयताको कमी तथा बढदो पाश्चात्य प्रभावले एक्लोपन महसुस, सही मार्गदर्शनको अभावले पनि आत्महत्या विकराल बन्दै गएको प्रधान बताउँछन् । बढ्दो महत्त्वाकांक्षीपन, न्यून सहनशीलता, प्रतिस्पर्धात्मक समाजका कारण पछिल्लो समय आत्महत्या गर्नेको संख्या बढेको हो,’ मानसिक अस्पताल पाटनका मनोचिकित्सक डा. वासुदेव कार्कीले भने, ‘विज्ञान प्रविधिले निम्त्याएको आधुनिक जीवनशैलीमा चल्न नसक्दासमेत कतिपय व्यक्ति डिप्रेसनको सिकार भएको र आत्महत्या गर्ने निर्णयमा पुगेको पाइन्छ ।’

आत्महत्या न्यूनीकरणका लागि सरकारले दिवसमा मात्र चर्चा नगरी एकीकृत योजना बनाएर कार्यक्रम गर्न जरुरी भएको एसपी प्रधान बताउँछन् । ‘प्रहरीको मात्र प्रयासले कुनै पनि योजना सफल हुन सक्दैन,’ उनले भने, ‘स्थानीय स्तरदेखि प्रयास र प्रयत्न हुन जरुरी छ ।’

पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोगले मान्छेलाई एक्ल्याउँदै लगेको र एक्लो अनुभूतिले डिप्रेसनको सिकार भई आत्महत्या विकल्प बन्दै गएको उनी बताउँछन् । कतिपय व्यक्तिहरूमा जटिल प्रकृतिका रोग लाग्नु र उपचारको विकल्पमा आत्महत्या गरेको उदाहरणसमेत रहेको प्रहरीको भनाइ छ ।

प्रकाशित : श्रावण २२, २०७६ ०७:५५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्