चाँगुनारायण चौघेरा अस्तव्यस्त

कान्तिपुर संवाददाता

भक्तपुर — ऐतिहासिक चाँगुनारायण मन्दिर भूकम्पपछि जीर्णोद्धार भएको डेढ वर्ष भइसके पनि चौघेराका सत्तलहरू भने अझै जीर्ण नै छन् । चौघेरा सत्तलको जिम्मा पाएको ठेकेदार कम्पनीले पुनर्निर्माणको लागि भन्दै सत्तलको जगको खाल्डो खनेर छोडेको महिनौ बितिसक्यो ।

सुचारु हुन सकेको छैन । मन्दिरको मूल पुजारी पाटी क्षतिग्रस्त छ । अस्तव्यस्त चौघेरा सत्तलले पर्यटकीय गन्तव्य चाँगुनारायण मन्दिर परिसर नै कुरूप देखिएको छ । चाँगुनारायण मन्दिर भक्तपुरको पर्यटकीय आकर्षणको एक प्रमुख केन्द्र भए पनि व्यवस्थित हुन सकेको छैन ।

जीर्ण सत्तलको पुनर्निर्माण र जीर्णोद्धारको ढिलाइप्रति पर्यटक र स्थानीयको उत्ति नै गुनासो छ । चाँगुनारायण ४ का सत्यनारायण भडेल सम्बन्धित निकायले चाँगुनारायण क्षेत्रको सम्पदा संरक्षणमा पर्याप्त ध्यान नदिएको बताउँछन् । मन्दिरको जीर्णोद्धार भएको धेरै समयसम्म पनि यसको चौघेरा पुनर्निर्माण नहुँदा मन्दिरको सुन्दरतामा असर परेको बताउँदै एक पर्यटकले भने, ‘मन्दिरको सौन्दर्य मात्र होइन, सत्तलका संरचना र सम्पदाको सुरक्षामा समेतचुनौती छ ।’

मन्दिर परिसरका सत्तलहरू जीर्ण भएका कारण मन्दिरको सौन्दर्यसमेत फिक्का लाग्ने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरू बताउँछन् । ‘विश्व सम्पदामा सूचीकृत सम्पदा क्षेत्रको यस्तो कुरूप अवस्थाले निराश बनायो,’ चाँगुनारायण मन्दिर घुम्न आएकी दोलखा शैलुङकी मञ्जु श्रेष्ठले प्रश्न गरिन्, ‘यस्तो सम्पदा क्षेत्र हेरेर विदेशी पर्यटकले के सन्देश लिएर जान्छन् ?’ स्थानीय जनप्रतिनिधि र सम्बन्धित निकायले सम्पदा क्षेत्रको शीघ्र जीर्णोद्धार गरेर पर्यटन प्रवर्द्धन गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ । नेपाल भ्रमण वर्ष २०२० लाई सफल बनाउन सरकारले सम्पदा संरक्षण, सुरक्षा र सौन्दर्यमा उत्तिकै ध्यान दिनुपर्नेउनी बताउँछिन् ।

स्मारक संरक्षण तथा दरबार हेरचाह कार्यालय (पुरातत्त्व विभाग) ले मन्दिर र सत्तलको महत्त्वपूर्ण पुरातात्त्विक निर्माण सामग्री संरक्षणका लागि जस्तापाताको टहरा बनाएर भण्डारण गरेको छ । अझै कतिपय पुरातात्त्विक सामग्री खुला आकाशमा छरिएको चाँगुनारायण मन्दिरका मूल पुजारी चक्रधरानन्द राजोपाध्यायले बताए । ‘क्षतिग्रस्त सत्तल पुनर्निर्माण नहुँदा चाँगुनारायण मन्दिर दर्शनका लागि आउने भक्तजनले निराशा व्यक्त गर्छन्,’ उनले भने, ‘सत्तल अस्तव्यस्त छ, टाउको लुकाउने ठाउँ छैन ।’

नगरपालिकाले चाँगुनारायण मन्दिर अवलोकनका लागि आउने बाह्य पर्यटकको प्रवेश सेवा शुल्क उठाउने गरेको छ तर मन्दिर क्षेत्र संरक्षणका लागि कुनै कार्य नगरेको स्थानीयको गुनासो छ । चाँगुनारायण मन्दिर क्षेत्रमा गत्तिलो शौचालय छैन । भएको शौचालयमा पनि चुकुल बिग्रिएको छ । शौचालयमा पानीको सुविधा छैन ।

पुरातत्त्व विभाग भक्तपुरले भने चाँगुनारायण मन्दिर चौघेरा सत्तलको पुनर्निर्माण कार्य थालनी भइसकेको जनाएको छ । विभाग प्रमुख मोहन सिं लामाका अनुसार चौघेरा सत्तल पुनर्निर्माणका लागि २०७५ माघ २ मा लुम्बिनी/सानु सुवाल/पवन जेभीसँग सम्झौता भई मन्दिर परिसरको दक्षिण पश्चिमतर्फ जग खनिसकेको छ ।

उत्तर पश्चिम र पश्चिमतर्फको पाटीमध्ये मूल पुजारीको सामान राख्ने सत्तलबाहेक क्षतिग्रस्त संरचना भत्काउने कार्य भएको समेत उनले बताए । ‘मूल पुजारीको पुजा सामग्री राख्ने ठाउँ अभावमा चरणबद्ध किसिमबाट पुनर्निर्माण गर्ने तयारी भएको छ,’ उनले भने । मन्दिरको उत्तर पश्चिमतर्फ भने भूक्षय हुन सक्ने जोखिम रहेकाले टेको पर्खाल (रिटेनिङ वाल) को कार्यपछि मात्र सत्तल पुनर्निर्माण गर्नुपर्ने देखिएको पुरातत्त्व विभाग भक्तपुर प्रमुख लामा बताउँछन् ।

‘रिटेनिङ वालका लागि भेरिएसन अर्डर गर्नुपर्ने हुन्छ, भेरिएसन अर्डरका लागि विभागमा प्रस्ताव भएको छ,’ उनले भने, ‘भूक्षय नियन्त्रणपछि मात्र सत्तलको पुनर्निर्माण हुन्छ ।’ भूक्षय नियन्त्रणका लागि बजेट इस्टमेट हुन बाँकी रहेको समेत जनाएको छ । सत्तल निर्माणका लागि पुरातत्त्व विभागले सुरुमा २४ करोड रुपैयाँ लागत अनुमान निकालेको थियो । बोलपत्र प्रक्रियामा जाँदा निर्माण कम्पनीसँग करसहित १६ करोड ७६ लाख रुपैयाँमा ठेक्का सम्झौता भएको स्मारक संरक्षण तथा दरबार हेरचाह कार्यालय भक्तपुर प्रमुख लामाले बताए ।

२०७८ असार १५ भित्र चाँगुनारायण मन्दिर परिसरको चौघेरा सत्तल निर्माण गरिसक्ने लक्ष्यसहित निर्माण कम्पनीसँग सम्झौता भएको उनी बताउँछन् । सत्तल पुनर्निर्माणका लागि निर्माण सामग्री ओसारपोसारमा समेत समस्या देखिएको कार्यालयले जनाएको छ ।

निर्माण सामग्री मन्दिर परिसर पुर्‍याउन नयाँ प्रविधि अपनाउन समय लागेकाले समेत पुनर्निर्माण ढिलाइ भएको र केही दिनमै कार्य सुचारु हुने विभाग प्रमुख लामा बताउँछन् ।

प्रकाशित : असार ३०, २०७६ ०७:५६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बाढीपहिरो : जोखिममा बस्ती, यात्रामा सास्ती

हरिहरसिंह राठौर, सुवास विडारी, प्रताप विष्ट

धादिङ,  मकवानपुर र  हेटौंडा — अविरल वर्षाका कारण आग्रा खोलामा पानीको सतह बढदै गएपछि धादिङको थांक्रे गाउँपालिकाको आग्रा र महेशखोला किनारका मजदुर बस्ती जोखिमा परेका छन् । आग्रा किनारमा विभिन्न १६ जिल्लाबाट आई ४० वर्षयता ज्यालामजदुरी र गिट्टी कुटेर जीवन निर्वाह गर्ने एक सय घर परिवार जोखिममा परेका हुन् ।

मकवानपुरको भीमफेदी–१ स्थित बाघझोरामा आएको भेलका कारण अवरुद्ध सडक र फापरबारी बजारका स्थानीय अभिभावक आफ्ना छोराछोरीलाई स्कुल पठाउन चौराखोला तार्दै । तस्बिर : सुवास विडारी/कान्तिपुर

खोलामा ढुंगा फुटाउने काम गर्दै आएका सयौं मजदुर परिवार महेशखोला, आग्रा किनार र महादेवबेंसीस्थित राजमार्गमै रहेको पुलमुनि अस्थायी टहरो बनाई बसोबास गर्दै आएका छन् ।

विशेष गरी महादेवबेंसीको पक्की पुलमुनि ३०, जालजुलेमा १२, लिती दोभानमा २० र समनटार र लप्सीबगरमा २० घरपरिवार मजदुर बसोबास गर्छन् । आग्रा खोला मात्रै होइन महेशखोला किनारमा रहेको महादेवबेंसी बजारभन्दा तलको सुन्दरबस्तीका २० परिवारसमेत बाढीको जोखिममा छन् ।

गत शुक्रबारै थांक्रे गाउँपालिका अध्यक्ष रामकुमार आचार्यले कर्मचारी र जनप्रतिनिधि परिचालन गरी आग्रा खोला छेउमा बसोबास गर्नेलाई तत्कालै सुरक्षित स्थानमा सारेका थिए । ‘असुरक्षित परिवारलाई तत्काल अर्को परिवारसँग बसालेका छौं,’ थाक्रे गाउपालिकाका प्रवक्ता कुमार विश्वकर्माले भने ।

खोला किनारको जालजुलेमा २४ वर्षदेखि टहरा बनाई बसेकी सर्लाहीकी गोर्खेनी पुलामी मगर टहरा भास्सिएपछि परिवारै लिएर छिमेकीकामा शरण लिएको बताइन् । थाक्रेकै पुष्प तामाङले भने, ‘खोलाको मुहानतर्फ पानी परे/नपरेको थाहै हुन्न, यता झलमल्ल घाम लाग्दा पनि एक्कासि बाढी आएको पत्तै हुन्न । राति डरले निदाउनै सकिन्न ।’ शुक्रबार साँझ थांक्रे गाउँपालिका ३ निगालेखोलाले बगाउँदा बेपत्ता भएका मल्डुङका गोकुल गिरी अझै फेला परेका छैनन् ।

खेतबाट घर फर्कन लाग्दा गिरीलाई निगाले खोलाले बगाएको थियो । उनीसँगै बगेका बद्री भुजेल भने पौडी खेलेर बाँच्न सफल भएका छन् । महादेवबेंसी पुलदेखि आग्रा खोलाको किनारमा बसोबास गर्ने सयौं मजदुर परिवार र स्थानीयलाई हामीले सचेत गराएका छौं,’ प्रमुख जिल्ला अधिकारी भगीरथ पाण्डेले भने, ‘तत्काल खोलाछेउ नफर्कन आग्रहसमेत गरेका छौं । मौसममा सुधार नआएसम्म सुरक्षित स्थानमा बस्न भनेका छौं ।’

पानी परेसँगै बाघझोरामा सधैं जाम
हेटौंडा–१, चौकीटोलका उमेश लामाले हेटौंडा(काठमाडौं छोटो मार्ग भएर सुमो चलाउन थालेको करिब दस वर्ष भयो । प्रत्येक वर्ष वर्षाको समयमा उनले भोग्ने एउटै समस्या भनेको भीमफेदी गाउँपालिका १ स्थित बाघझोराको जाम हो । ‘पानी परेसँगै बाघझोरामा जाम परिहाल्छ । प्रत्येक वर्ष हामी चालक र हजारौं यात्रुले भोग्ने समस्या नै हो यो,’ चालक लामाले भने ।

प्रत्येक वर्ष उक्त स्थानमा वर्षाको समयमा डाँडाबाट बगाएर आउने लेदोसहितको पानीका कारण सडक अवरुद्ध हुने गरे पनि दीर्घकालीन रूपमा समस्या समाधानका कुनै पक्षबाट पहल भएको छैन । समय समयमा मन्त्री तथा विभिन्न पार्टीका राजनीतिक व्यक्तिबाट ओभर हेडब्रिज बनाउने प्रतिबद्धता आउने गरे पनि वर्षा सकिएसँगै उक्त विषय सेलाउने गर्छ ।

लगातारको वर्षासँगै उक्त क्षेत्रमा आउने लेदो हटाउन डिभिजन सडक हेटौंडाले असारदेखि भदौसम्म २४ सै घण्टा स्काभेटर र चालकलाई तैनाथ गर्दै आएको छ । हेटौंडाबाट करिब सात किलोमिटर टाढा रहेको उक्त स्थान भएर दैनिक साना र ठूला गरी एक हजार सवारीसाधन आउजाउ गर्छन् ।

विशेष गरी त्रिभुवनराजपथ, हेटौंडा–सिस्नेरी–काठमाडौं, हेटौंडा–फाखेल–काठमाडौं तथा हेटौंडा–मातातीर्थ–काठमाडौं भएर गुड्ने साना सवारीलाई प्रत्येक वर्षको वर्षामा बाघझोराको जामले सताउने गरेकै छ । ‘वर्षातको समयमा छोटो मार्गमा सधैं समस्या देखिन्छ ।

विशेष गरी काठमाडौंबाट आउने यात्रु त्रिभुवनराजपथ भएर घुमाउरो यात्रा गरी आए पनि बाघझोरामा अडकँदा समस्यामा पर्ने गर्छन्,’ जिल्ला ट्राफिक प्रहरी मकवानपुरका प्रमुख प्रहरी निरीक्षक हरिविष्णु ढकालले भने । हेटौंडा हुँदै बाघझोरातर्फ जाने सवारी जाममा परेको खण्डमा फर्केर बजारतर्फ आउन मिल्ने हुँदा खासै समस्या नहुने भए पनि काठमाडौंबाट आउने क्रममा भैंसेपट्टी जाममा पर्दा यात्रुलाई समस्या पर्ने गरेको उनले बताए ।

डिभिजन सडक हेटौंडाका इन्जिनियर तथा प्रवक्ता जयराम अधिकारीका अनुसार उक्त स्थानमा पुल निर्माणका लागि संघीय सरकारसँग दुई वर्षअघि बजेट माग गरिए पनि सुनुवाइ नभएको बताए । ‘उक्त स्थानमा पुल नबनाएसम्म दीर्घकालीन समाधान हुँदैन । हरेक वर्ष वर्षामा दुःख दिइनै रहन्छ,’ उनले भने ।

उनका अनुसार डिभिजन सडकले ०७४/७५ मा करिब ८० लाख रुपैयाँ खर्चेर कंक्रिट ढलान र तारजाली लगाउने काम गरेको कारण पछिल्लो समय केही समय अवरुद्ध भए पनि बाटो खोल्न सजिलो भएको उनले दाबी गरे । ‘अहिले वर्षाको समयभर बाघझोरा नजिकै हामीले स्काभेटरलाई सोही स्थानमा राख्ने गरेका छौं । कतिखेर भेल आउँछ, जाम हुन्छ, भन्नै सकिन्न,’ उनले थपे ।

चौरा खोलाको पिरलो
चार कक्षामा पढने छोरालाई काँधमा बोकेर खोला तारेका छन्, फापरबारी बजारका दलबहादुर थिङले । उनी मात्र होइनन्, सुमित्रा परियारले पनि छोरीलाई पिठ्युँमा बोकेर फापरबारीको चौरा खोला पार गराएकी छन् । थिङ र परियार त प्रतिनिधि पात्र मात्र हुन् । फापरबारी बजारका अधिकांश अभिभावकले आइतबार बिहान स्कुलमा पढ्ने आफ्ना छोराछोरीलाई हातमा समातेर वा पिठ्युँ र काँधमा बोकेर चौराखोलाको भेल पार गराउँदै विद्यालय पठाएका छन् ।

विद्यालयमा आइतबारबाट त्रैमासिक परीक्षा सुरु भएको छ । फापरबारी बजार र विद्यालयबीच चौरा खोला पर्छ । वारि फापरबारी बजार छ, पारि जनता माध्यमिक विद्यालय छ ।

बजारबाट विद्यालयमा करिब २ सयभन्दा बढी बालबालिका पढ्न जान्छन् । वाग्मती गाउँपालिका ६ फापरबारी बजार छेउमा रहेको उक्त खोला बजार र विद्यार्थीका निम्ति वर्षायाममा सधैं तगारो बन्दै आएको छ । बिहीबार र शुक्रबार पनि उक्त खोलामा ठूलो बाढी आएको थियो । बाढीले २ सय मिटर सिंचाइ कुलोसमेत बगायो । वर्षा कम हुँदै गएकाले तटबन्ध भत्काएर बाढी फापरबारी बजार छिर्न पाएन । बजार संरक्षणका निम्ति तटबन्ध गरिएको हो ।

तटबन्ध भत्काएर बजारमा छिर्छ कि भनेर फापरबारीका बासिन्दा बिहीबार र शुक्रबार रातभर सुतेनन् । ‘बाढी बजार पस्ला भन्ने डरले दुई रात आँखा पनि झिमिक्क गरिएन,’ स्थानीय वीरबहादुर शाहले भने,‘शुक्रबारदेखि पानी कम पर्न थालेपछि शनिबार राति बल्ल निदाइयो ।’

सिन्धुली, ललितपुर र काभ्रे जिल्लाका केही गाउँपालिकाका बासिन्दाको व्यापारिक केन्द्रका रूपमा रहेको फापरबारीमा २ सयभन्दा बढी घरधुरी बसोबास गर्छन् । प्रत्येक साताको शुक्रबार सञ्चालन हुने फापरबारीको हाटबजारमा तीन हजारदेखि चार हजार मानिसको सहभागिता हुने गर्छ । उक्त बजारमा मालसामान खरिदबिक्री गर्न सिन्धुली, काभ्रे, ललितपुर र मकवानपुरका बासिन्दा आउने गर्छन् ।

यसैबीच बाढीपहिरोका कारण छात्रछात्रालाई विद्यालय आउजाउमा समस्या भएकाले मकवानपुरका एक गाउँपालिका र हेटौंडा उपमहानगरपालिकाको एउटा वडाले सामुदायिक र संस्थागत स्कुल तीन दिनलाई बन्द गरेको छ । भीमफेदी गाउँपालिका र हेटौंडा उपमहानगरपालिका ५ भित्रका सबै विद्यालय मंगलबारसम्म बन्द गरिएको हो ।

बाढी पहिरोका कारण छात्रछात्राहरू स्कुल आउजाउ गर्न समस्या भएकाले वर्षे बिदामा कट्टी हुने गरी तीन दिन छुट्टी दिएको भीमफेदी गापाका अध्यक्ष हिदम लामाले बताए । वर्षाले उक्त गाउँपालिकाका विभिन्न क्षेत्रका खहरे/खोलामा बाढी आएको छ । हेटौंडा उपमहानगरपालिका ५ को केही क्षेत्रका बस्ती डुबानमा परेको छ ।

प्रकाशित : असार ३०, २०७६ ०७:५२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्