पाटन दरबार क्षेत्रमा डोजर

प्रशान्त माली

(ललितपुर) — ललितपुरका जनप्रतिनिधिले विश्व सम्पदामा सूचीकृत पाटन दरबार क्षेत्रमा डोजर चलाएर अर्न्डरग्राउन्ड पानी ट्यांकी निर्माण गरिरहेका छन् । महानगरले पुरातत्त्व विभाग स्मारक संरक्षण तथा दरबार हेरचाह कार्यालय मंगलबजारले पठाएको रोक्का पत्रको समेत बेवास्ता गरी काम अगाडि बढाइरहेको हो ।

ललितपुर महानगरपालिका–१२ वडा कार्यालयले दरबारको दक्षिणपट्टि १९९० को भूकम्पले भत्केको शिखर शैलीको कोटिलिंगेश्वर महादेव मन्दिर रहेको क्षेत्रमा ट्यांकी निर्माण गरेको हो । जमिनमा खन्ने क्रममा भेटिएका पुराना इँटाका गाह्रोको अवशेषसमेत पुरेका छन् ।


जगमाथि बनाइएका संरचना मात्र सम्पदा होइन । जमिनमुनिका अवशेष सम्पदाका मुख्य पाटो हुन् । वरिष्ठ पुरातत्त्वविद् उद्धव आर्चाय भन्छन्, ‘जगमा फेला परेको इँटाको आकार, फ्याइरिङ साइजले कुन कालको मन्दिर भनेर छुट्याउन सजिलो हुन्छ । लिच्छविकालको इँटाको मोटाइ ४ सेन्टिमिटर र मल्लकालको ५ देखि ६ सेन्टिमिटरको हुन्छ ।’ उनका अनुसार मन्दिर बनेको समय थाहा पाएमा त्यहीअनुसार कलात्मक स्वरूपमा बनाउन सकिन्छ । ‘जगमा डोजर लगाएमा सम्पदाको अवशेष नष्ट हुन्छ,’ उनले भने, ‘जगमा भेटिएका माटोसमेत अध्ययन विश्लेषण गरेर त्यसको संरक्षण गर्नुपर्छ ।’ उनले मठमन्दिर पुनर्निर्माण गर्दा जमिनमुनि भेटिएका गाह्रोसमेत भत्काउन नमिल्ने बताए । ‘जोगाएर त्यसैमा जग उठाउनुपर्छ,’ उनले भने, ‘यहाँ धन्न डोजर लगाउँदा पनि जग बिग्रिन पाएन ।’ स्मारक संरक्षण कार्यालयले गाह्रो भेटिएको ठाउँवरिपरि मंगलबारबाट उत्खनन् सुरु गरेको छ । कार्यालयले गाह्रो भेटिएको ठाउँबाट १० मिटर चौडाइ, १० मिटर लम्बाइ त्रिकोण आकारमा चिहृन लगाएर संरक्षण गरेको छ । उत्खनन् गरेर फेला परेको गारो जस्ताको तस्तै संरक्षण गर्ने कार्यालयको योजना छ । पुरातत्त्व विभाग स्मारक संरक्षण तथा दरबार हेरचाह कार्यालय मंगलबजारका अधिकृत काजीमान प्याकुरेल भन्छन्, ‘जगमा भेटिएका वस्तुको फोटोसहित ड्रइङ गरी डकुमेन्टेसन गर्ने लक्ष्य छ । पछि ठूलो मन्दिर, ढुंगेधारा रहेको फेला परेमा त्यहीअनुसार पुनर्निर्माण गर्न पहल गर्नेछु ।’ उनले ट्यांकी नजिक मठमन्दिर बनाउँदा सम्पदामैत्री नहुने बताए । ‘मेलम्ची आयोजानले स्मारक क्षेत्रमा खन्न स्वीकृति मागेको थियो । हामीले विभागको निगरानीमा काम गर्न दियौं,’ उनले भने, ‘ट्यांकी निर्माण गर्दा स्वीकृति लिनुको सट्टा उल्टो रोक्का पत्र पठाउँदा पनि बेवास्ता गरियो ।’ ललितपुर महानगर– १२ वडाध्यक्ष नारायणलाल अवालले भन्छन्, ‘विपत् व्यवस्थापनका लागि नगर क्षेत्रभित्र ७ वटा रिजर ट्यांकी निर्माण गर्ने महानगरको निर्णयअनुसार मंगलबजारमा बनाएका हौँ । विभागको काम नभएकाले स्वीकृति लिइराख्नु पर्दैन ।’ उनले खन्ने क्रममा वाल भेटिएकाले एक मिटर छोडेर दक्षिणपट्टि ट्यांकी बनाएका बताए । ‘सुरुमा स्मारक संरक्षण कार्यालयलाई पूरै उत्खनन् गर्ने भनेका थियौं,’ उनले भने, ‘तर, बजेट अभाव भनेपछि सहमतिमा ट्यांकी बनाएका हौँ ।’ उनले पूरै उत्खनन् गर्ने भएमा अहिले पनि ट्यांकी पुर्न तयार रहेको बताए ।


पाटनदरबार क्षेत्र महानगरको १२ र १६ वडामा विभाजित छन् । अहिले ट्यांकी निर्माण गरेको १२ नम्बरमा पर्छ । दरबार क्षेत्रको उत्तरपट्टि मंगहिटी (ढुंगेधारा) र पश्चिमपट्टि सुमंगहिटी रहेको किम्वदन्ती छ । अहिले मंगहिटी मात्र बाँकी छ । पश्चिमपट्टिको हिटी ट्यांकी बनाएको क्षेत्रमा पर्छ । मंगहिटी राजा मानदेव प्रथमका छोरीपट्टिका नाति भारवीले बुबाआमाको पुण्यवृद्धिको कामना र देवीदेवताको दैनिक स्नान गराउने उद्देश्यले सन् ५०७ मा मक्राकृति ढुंगाका तीनवटा धारा बनाउन लगाएका थिए । नमुना मत्स्छेन्द्र माविका पूर्वशिक्षक रामप्रसाद अमात्य भन्छन्, ‘दरबारको दक्षिणपट्टिको हिटी पनि त्यही समयमा बनेको अनुमान छ । विभागले बजेट अभावको कारण देखाएर उत्खनन् रोक्नु हुँदैन ।’ पाटन भौ ननीः टोलका ९३ वर्षीय सानुभाइ महर्जन कोटिलिंगेश्वर मन्दिरलाई भत्मेश्वर महादेव मन्दिर भन्छन् । भूकम्पले मन्दिर भत्किँदा उनी ७ वर्षका थिए । उनी भन्छन्, ‘पहिला मन्दिर क्षेत्रमा राँगा बलि दिने बेला बाध्न एउटा र कोत पाटीमा दुईवटा काठका खम्बा थिए । ढुंगाका सिंह पनि थिए ।’ उनका अनुसार यस मन्दिर भक्तपुरका मल्ल राजाले ललितपुर सखाप पार्न छल गरेर निर्माण गर्न लगाएका थिए । ‘मन्दिर भत्केपछि २००६ मा आधुनिक भवन बनाएर छेमडोल अड्डा (त्यति बेलाको नगरपालिका) बसियो । पछि मालपोल र प्रहरी कार्यालय बसे,’ उनले भने, ‘भवन २०७२ को भूकम्पले नराम्रोसँग चर्केपछि भत्काएको थियो ।’


विश्व सम्पदा क्षेत्रमा कुनै पनि काम गर्नुपूर्व सम्बन्धित आधिकारिक निकायबाट स्वीकृति लिनुपर्छ । तर, ललितपुर महानगर–१२ ले स्वीकृति पनि लिएको छैन । प्राचीन स्मारक संरक्षण ऐन २०१३ को दफा ३ को उपदफा ५ मा संरक्षित स्मारक क्षेत्रभित्र कसैले टेलिफोन वा विद्युत् लाइन जडान, खानेपानी वा ढलको लागि जमिन खन्न, सडक बनाउन वा मर्मत, चलचित्र सुटिङ, सवारीसाधान पार्किङ वा पोस्टर तस्बिर टाँस्न विभागबाट तोकिएबमोजिम स्वीकृति लिनुपर्दछ । दफा १२ को उपदफा ‘क’ मा कुनै प्राचीन स्माकलाई नष्ट गरेमा, भत्काएमा, हटाएमा, परिवर्तन गरेमा, विरुप पारेमा वा चोरी गरेमा त्यस्तो प्राचीन स्मारकको बिगोबमोजिमको रकम असुलउपर गरी २५ हजारदेखि एक लाख रुपैयाँ वा ५ वर्षदेखि १५ वर्ष वा दुवै सजाय हुने कानुनी व्यवस्था छ । उपदाफा ‘ख’ मा अनाधिकृत काममा लगाएमा वा अरू कुनै किसिमसँग हानिनोक्सानी पुर्‍याएमा बिगोबमोजिमको रकमउपर गरी २५ हजार जरिवाना वा ५ वर्ष कैद वा दुवै सजाय हुने कानुनी व्यवस्था छ । वडाध्यक्ष अवालेले स्वीकृति लिइराख्नु नपर्ने दाबी गरे । ‘ढुंगेधारा फेला परे पनि निकास छैन,’ उनले भने, ‘धाराको खाल्डोमा मान्छे खसेर मर्‍यो भने को जिम्मेवारी ?’

प्रकाशित : असार १९, २०७६ १०:२६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

नगरसभामा आएनन् मेयर 

कान्तिपुर संवाददाता

(भक्तपुर) — मध्यपुर थिमि नगरपालिकाका जनप्रतिनिधिबीचको विवाद चुलिएको छ । विवादका बीच नगरप्रमुख मदनसुन्दर श्रेष्ठको अनुपस्थितिमा उपप्रमुख अञ्जनादेवी मधिकर्मीको अध्यक्षतामा विशेष नगरसभा गरिएको छ । नगरसभामा प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत महेश बराल पनि उपस्थित भएनन् ।

प्रशासकीय अधिकृत बरालको स्थानमा बैठकको अध्यक्षता गरेकी उपप्रमुख मधिकर्मीले प्रशासन महाशाखा प्रमुख केशव सिलवाललाई सचिवको जिम्मेवारी दिएकी थिइन् ।

नगरपालिकाका प्रवक्ता एवं वडा नम्बर २ का वडाध्यक्ष राम थापामगरका अनुसार एक महिनाअघि उपप्रमुख, वडाध्यक्षलगायत ३५ जनप्रतिनिधिले नगरप्रमुख श्रेष्ठलाई विशेष नगरसभाको माग गर्दै प्रेस विज्ञप्ति दिएका थिए ।

‘नगरसभाको माग गरेको मितिको अन्तिम दिन बुधबार बिहान ११ बजे नगरप्रमुख श्रेष्ठले नगरसभाको तयारी गरेका थिए,’ उनले भने, ‘११ः०३ बजे मोबाइलमा २ बजेलाई नगरसभा सरेको भन्ने म्यासेज आयो । २ बजे पनि नगरप्रमुख श्रेष्ठ उपस्थित नभएपछि नगरसभा गर्न बाध्य भएको हो ।’ यता नगरपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत बरालले विशेष नगरसभा बैठक अर्को सूचना जारी नभएसम्मको लागि स्थगित भएको सूचना प्रकाशन गरेको छ । बरालले हस्ताक्षर गरेको सूचनामा ‘नगरप्रमुख श्रेष्ठले प्रदेश नम्बर ३, प्रदेशसभाद्वारा जारी नगरसभा सञ्चालन (कार्यविधि) सम्बन्धी ऐन, २०७५ को दफा १९ बमोजिमको परिस्थिति उत्पन्न भई नियमित रूपमा सञ्चालन गर्न बाधा पर्ने भनी नगरप्रमुखले सोही दफाले दिएको अधिकार प्रयोग गरी अर्को सूचना जारी नभएसम्मका लागि बैठक स्थगित गरेको व्यहोरा नगरसभासदहरूमा जानकारी गराइन्छ’ उल्लेख गरिएको छ । नगरप्रमुख श्रेष्ठले बैठकको एजेन्डामा सहमति नभएकाले बैठक स्थगित गरेको बताए । उनले बैठकको एजेन्डाको विषयमा बुधबार दिउँसो १ बजेसम्म उपप्रमुखसहितको टोलीसँग घनिभूत छलफल भए पनि सहमति हुन नसकेपछि अर्को सूचना जारी नभएसम्मका लागि बैठक स्थगित गरेको जानकारी दिए ।

बहुमत रहेको कांग्रेसका तर्फबाट निर्वाचित भएका जनप्रतिनिधिको भनाइलाई बेवास्ता गर्दै पेलेरै काम गर्दै आएको र आफ्नो मनपरी तन्त्रलाई बढवा दिएका कारण विशेष नगरसभा आहृवान गर्नुपरेको उपप्रमुख मधिकर्मीले बताइन् । नगरसभा समापनसँगै कांग्रेसबाट प्रतिनिधित्व गरेका नगरपालिकाका बहुमत जनप्रतिनिधिले पत्रकार सम्मेलन गर्दै विशेष नगरसभाले पारित गरेका विषयले वैधानिकता पाउनुपर्ने बताएका छन् । विशेष नगरसभाले वैधानिकता नपाए नगरपालिका र वडाका सम्पूर्ण कार्यालयमा तालाबन्दी गरी आन्दोलन गर्ने नगरपालिकाका प्रवक्ता मगरले बताए । नगरप्रमुख श्रेष्ठले भने आफूले विशेष नगरसभा स्थगित गरेको र उपप्रमुखको अध्यक्षतामा बसेको नगरसभाले वैधानिकता नपाउने बताएका छन् ।

९ वटा वडा रहेको मध्यपुर थिमि नगरपालिकामा उपप्रमुख मधिकर्मीसहित कांग्रेसका तर्फबाट ६ वटा वडामा वडाध्यक्ष र नेकपाका तर्फबाट मेयरसहित एक वडाध्यक्ष र नेमकिपाको एकसँगै एक स्वतन्त्र वडा अध्यक्ष विजयी भएका थिए ।

उपप्रमुखको अध्यक्षतामा बसेको विशेष नगरसभामा नेकपाबाट निर्वाचित वडा नम्बर ५ का वडाध्यक्ष अमृतमान श्रेष्ठ र नेमकिपाबाट निर्वाचित ८ नम्बर वडाका वडाध्यक्ष देवकृष्ण मोय श्रेष्ठसमेत उपस्थित भएनन् । बैठकले नगरपालिकाले ऐनविपरीत लिँदै आएको एकीकृत सम्पत्ति कर खारेज गरी सम्पत्ति कर मात्र लिने निर्णय गरेको छ । विभिन्न करका दर समायोजन गर्नुका साथै भूमि करका लागि जग्गाको मूल्यांकन मालपोत कार्यालयको मूल्यांकनलाई लागू गर्ने निर्णय गरेको छ । यसअघि नगरपालिकाले छुट्टै मूल्यांकन गर्दा सर्वसाधारणले गत वर्षको तुलनामा तीनगुणा बढी भूमि कर तिर्नुपर्ने अवस्था रहेको नगरपालिकाका प्रवक्ता थापामगरले बताए । नगरसभाले भवन निर्माणसम्बन्धी मापदण्डको बाटोतर्फको सेडब्याक छाडेर मात्र घर कम्पाउन्ड लगाउन पाउने व्यवस्था हाललाई लागू नगर्ने निर्णय गरेको छ । यसले घर निर्माण सम्पन्न गरी सम्पन्नको प्रमाणपत्र लिन बाँकी नगरवासीलाई राहत मिल्ने अपेक्षा गरिएको उनले बताए ।

नगरसभाले नगरप्रमुखले एकतर्फी ढंगमा तोक आदेशमा योजना सञ्चालन गरेको आरोप लगाउँदै ती योजनामा गरिएका भुक्तानीका सम्बन्धमा छानबिन गर्न ५ सदस्ययीय समिति गठन गर्ने निर्णय गरेको छ ।
त्यसैगरी नगरप्रमुख श्रेष्ठले गरेको कमेरोटार जग्गा एकीकरण आयोजनाको आयोजना प्रमुख नियुक्ति बदर गरी नगरपालिकाका योजना महाशाखा प्रमुखलाई नै जिम्मेवारी दिने निर्णयसमेत गरेको छ । नगरपालिकाका विभिन्न ऐनसमेत पारित गरेको छ । सभाले नेपाल कोरिया मैत्री नगरपालिका अस्पताल सञ्चालन ऐन २०७६, कृषि तथा सहकारी ऐन २०७६, खेलकुद समिति ऐन २०७६ लगायत ऐन पारित गरेको हो ।

प्रकाशित : असार १९, २०७६ १०:२३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×